תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ
3 +-ס זאו
עהפאת2/
4960/ 0ז16סתס
צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1
08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ
2
אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו
פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
שלום אַשׁ
וואישע
ריע די א מ שי אַ} וי 2
מואריס שורכאֲוו
פארמאגט - פייטער ;
א ברהט מנויטט בער דיה
די רשימה פון דערשינענע בענד --- צום סוף בוך
ש לום אַשׁ
ר אָ מ אַן
(צווייטער בוך פון ,פּאָרן מבול")
אַרױסגענעבן דורכן
צענטראל-פארבאנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע
בוענאָס-איירעס, 1949
4 אאנניאזגעגתג, אנ 1250תק זע
טנאנ אתתתם אזן פעמזיאוזנתם
50 זס00/6ח80 ץט +חפוזץעמסס
ח 259 אט 1 0 ה 59
"/57טא אש"
(2 } = / ס א)
.ץס 1 14 102104 סטף 46068140 61 116080
9 +,65ז/5/ 9סח6טם
ערשטער טייל -
קאַפּיטל 1
אַ פרימאַרגן
די האַרבסט-נעכט אין פּולן זענען טינט-שװאַרץ. הימל און ערד ליגן
אין דוויסן אין די אָרעמס צוזאַמענגעקנױלט און טועך"אָפ פאַרבאַרגענע
זאַכן, סודות פון דער יצירה... |
אַז עס הייבט-אָן צו גראָען, שטייגט דער הימ? פון דער ערך אַרױף
און לאַזט-איבער א פטרישן נישט-באַרירטן ווייסן פּראָסט איבער ערד און
פעלדער. פון די ביימער הייבךאָן צו קאָפּען אומפאַרשטענדלעכע
טראָפּנס. די וועלט שווייגט נאָך, -- עס הערט זיך נאָך נישט קיין מרוק
פון א בחמח. זי באַלאַנגט נאָך צו קיינעם נישט. זי איז ערשט נאָר-װאָס
געבוירן געװאָרן אונטער דעם אויפשטייננדיקן הימ? און זי ליגט אויסגע-
שפּרייט אַ געפונענע, באהויכט מיט פרישן טױי, וי אַן אונטערנעװאָרפן
ניי נעבוירן קינר..
עס הערן זיך פון די פעלדער אייזערנע קלימפּערן, וי איינזאַמע
װאַקער-טראָפּנט װאָלטן זיך פון פאַרװאָרפענע רינעס געגאָסן: דאָס פאָרן
פון נאכט-טאַנדגראָקײיט אַרױס די ערשטע מילך-ווענן איבער די שטיי"
נערנע ברוקן פון דער פּראַנער פאַרשטאָט. עס קלאַפּן די מילך-קאַנען אי-
נעם פרישן חל? און וועקן די שלאָפנדיקע וועלט אויף:.
באַלד קומען פון נאַכט-טאַנ-נראָקײיט אַנדערע וענן אַרױסצופאָרן
אויף דעם שטיינערנעם ברוק. פורן מיט קעפּלעך קרויט, פורן אָנגעלאָדן
מיט קאַרטאַפלעס, וועגן מיט קאַסטנס אייער, ווענן מיט הינער-שטייגן,
פעסלעך פלוימען, קוישן באַרנעס, באַליעס מיט לעזעלקעס, וואָס יידן און
פויערן פירן פון דערפער און קליינע שטעטלעך צו דער גרויסער שטאָט
8 של ו ם 8 ש
צו. עס לינט נאָך דער פייכטער טױ פון די נאַכט-פעלדער איבער די
פורן. פון די שטויסן היי, פון די שטרויענע געזעסן קוקן פליישיקע, גע-
זונטע פּראַװינץדמױדן אַרױס, װוינטיקע רויטע פּוערשע פּנימער פון קאַ-
לירטע טיכער. געפרוירענע יידן מיט פארבונדענע אויערן, דורכגעווייסטע
פּויערים אין פּאַרענדיקע שעפּספּעלצן.
מידע, מיט אַראָפּנעלאָזטע קעפּ, באַנאָסן אין נעפרוירענע אַנגסטן,
קלאַפּן פערד מיט פּאָדקאָװעס אָן די האַרטע שטיינער פון ברוק. דאָס
שלעפּט מען זיך איבער די פּראַגער גאָסן צו דער אייזערנער בריק, װאָס
װאַרפט זיך מיט איר קערפּער אויפן ואַרשעווער ברעג אריבער.
דורך די אייזערנע נעצן פון דער פּראַנער בריק דערזעט זיך שוין דער
ווייסער מאָרגן-טוי, װאָס איז אױיסגעשפּרײט וי אַ פּלאַכטע איבער היי-
זער-דעכער, אויף קירכן-שפּיצן אויף יענער זייט הויכן ווייס?-ברענ.
דאָס איז די שטאָט װאַרשע.
=
*
ביי הורוויצן, דעם לערער, איז נאָך נאַכט איבער דער וועלט. עס
שרעקן וי שדים די שטיקער מענטשלעכע קליידער, צעהאָנגען איבער די
שטולן. אַ כאָר פון שלאָף-אָטעמס אין אַלֶע נאַמען הערן זיך פון די ווינק-
לען אַרױס. אַ װאַרימע שווערע נאַכט-לופט שטייט אין הויז פון אויס-
געװאַריסמטע לייבער און בעטגעװאַנט. די ערשטע, װאָס שטעקט די פיס
אַרויס פון בעט מיט אַ פאַרשלאָפן פּנים נאָך, איז די באַלעבאָסטע. זי
טוט דאָס מיט נישט-געהערטע און נישט-געזעענע באַװעגונגען, זוכט אויס
אירע קליידער אין דער פינצטער, מיט זיך נישט אויפצווועקן דאָס הויז-
געזינט. דער מאַן אָבער איז שוין אויף. אָן אַ װאָרט אַרױסצורעדן צינדט
ער אָן דאָס ליכט אויפן נאכט-שענקל.
--- צו װאָס? איך װועל אַזױי אויך זען.
--- נאָך װאָס עפּעס אַזױ פרי? --- בייזערט זיך דער מאַן א פאַר-
שלאָפענער.
--- ס'נייט צו ווינטער, מ'רייסט פון די הענט.
און איידער וװואָס-און-ווען, פון דעם װאַסער-קראַן אין קיך הערט זיך
אַ שטראָמל ניסן... :
די פַּאֶר נילדן זענען אָנגענרייט פון נעכטן א גאנצן טאָג ארומנע-
וו אַ ר ש ע 9
לאָפן צו די עלטערן פון די תלמידים, פאַרלעגענע שכר-למוד אױפמאַנען
פאַרן מאַרק-טאָג. די טאָכטער האָט אויך בייגעשטייערט דאָט לערן-געלט
פון איר שעה. עס האָט געזאָלט זיין אַן אֶנהייב אויף אַ ווינטער-מאַנטל,
נאָר עס האָט אַלץ נישט געקלעקט. מיילער זענען אָן עיןדהרע דאָ אַ סך,
און עס גייט אַ ווינטער אַ לאַנגער און אַן אומברחמנותדיקער, כאָטש
מיט קאַרטאָפלעס זיין באַזאָרגט; מיט אַ פּאָר פעסלעך איינגעלייגט קרויט
און מיט אַ קעסעלע פּאָווידלע.
אָנגעטון זיך אויף שנעל, האָט זי װי אַ דערפאַרענער מלחמה-מאַן,
געװאָרפן אן אויג אויף די קופּקעס שלאָפנדע אין די ווינקלען. פלינק אין
קאָפּ באַרעכנט וויפ? נפשות זי האָט צו דערנערן, נישט ווילנדיק געװאָרפן
אַן אומפריינטלעכן בליק אויף דער טיר פון ,בית-מדרש". ,בית-מדרש"
האָט זי אָנגערופן די שטוב, וועלכע זי האָט אָפּגעגעבן פאַר די בחורים,
װאָט קומען פון דער פּראָװוינץ צו איר מאַן, און װוינען פאַר אַ קלייני-
קייט ביי זיי. ,װאָס זענען זיי שולדיק, אַז זיי ווילן עסן??
קיין סך צו קלערן האָט זי קיין צייט נישט. עס ברענט אויף איר די
הויט. , דאָרטן, אויפן מאַרק, מוזן שוין די ווייבער אַװעקרײסן די זעק פון
די פורן. די געוועלבלעך-סוחרים קויפן אַלצדינג אויף". געכאַפּט דאָס טוך
איבערן קאָפּ, אַ נעכטיקע זעמל אין מויל אַדיין, די צוויי גרויסע קויבערם
אויף די אָרעמס, און געלאָזט זיך פון די שטינן אַראָפּ.
איר מאַן האָט דערווייל צוריק נאַכט געמאַכט, אױיסנעלאָשן דאָס
ליכט און איבערגעצוינן איבער זיך די וואַרימע דעק.
אַ שלעפער געווען א שרעק, דער לערער חורוויץ. אָפּנעהיט זאָל מען
ווערן, אַז מ'האָט אים אויפּנעװועקט ווען ער האָט געכאַפּט אַ דרעמל אין
מיטן טאָג פון לעקציע צו לעקציע! נעכטן זיך אויך שפּעט געלייגט. אַרײנ-
געלאָזט זיך אין אַ ווכוח מיטן ,זשאַכלינער" װעגן דער צוקונפט פון
פּוילן. אַז עס האָט זיך געהאַנדלט ועגן אַ ווכוח און נאָך דערצו איבער
פּולן --- האָט שלמה הורוויץ שטענדיק געמוזט אַרױס דער זינער און
האָבן דאָס ?עצטע װאָרט. אַז נישט װאָלט די וועלט אונטערגעגאַנגען..
דער , זשאַכלינער" (די יונגעלייט האָט מען גערופן אויף די נעמען פון די
שטעט, פון װאַנען זיי זענען געווען) האָט אים נעכטן נוט דאָס בלוט
אויפגנעקאכט מיט זיין אומוויסנהייט װעגן פּױלן, און װי תמיד, וען
מ'קאַכט אים אויף מיט דער אומוויסנהייט וועגן פּױלן -- זוכט ער טרייסט
10 ש ל ונ ם אַ ש
אין מיצקעוויטשעס נביאישע ווערטער, אינעם דריטן טייל פון , דזשאַרי",
װאָס אַ נאַליציאַנער אױיסנאַבע האַלט זיך אויף ביי אים אין געהיים (צו-
ליב דער געפאַר ביי אַ רעוויזיע די קאָנצעסיע אויף דער שולע צו פאַר-
לירן). דאָס געשפּרעך האָט געדויערט ביז צוויי אַזײיגער ביינאַכט, און
היינט שטייט-פּאָר א שווערער טאָג. קיין איין מינוט נישט קיין צייט,
פון לעקציע צו לעקציע, טרעפּ-אַרױף, טרעפּ-אַראָפּ, אָבער דער שלאָף אין
שוין מער נישט נעקומען. דער חוב האָט געמאַנט..
דער ,חוב" איז באַשטאַנען אין דעם פאָרשטייענדיקן עקזאַמען,
װאָס ער האָט צו באַלײיגן פאַר פיר קלאַסן רוסישע גימנאַזיע, אַז ער זאָל
האָבן דאָס רעכט צו האַלטן אַ פאָלקס-שו?, אַזױ וי עס איז לעצטנס אַרויס
אַ נזדה אויף אַלע לערער. נאָך שווערער מי און גרויס פּראָטעקציע האָט
מען אים דערווייל דעם פּאַטענט נישט צוגענומען ביז צום עסזאַמען, ער,
שלמח הורוויץ, װאָס האָט צו אַכצן יאָר געהאָט חיתר-הוראה פון די באַ-
דייטנדסטע רבנים, געשמט אַלס עלוי איבער האַלב פּױלן; ער, װאָס ווען
ער איז שוין געווען אַ פאָטער פון א קינד און נאָך נישט נגעקענט דעם
,פּוילישן" א. ב. צ. און דאָך אין אַ קורצער צייט אױסנעלערנט זיך
דריי שפּראַכן, אָנגעהויבן מיט דעם, װאָס ער האָט זיך נאַנצע ווערטערי
ביכער אויסנעלערנט אויף אויסנװוייניק; ער, װאָס פאַרמאַנט אַ גרויס
וויסן אין פילאָזאָפיע, קאָן אַ מאַסע וװוערטער פון פרעמדע שפּראַכן און
ווייסט אַלע באַדייטנדע דאַטן פון דער וועלטצגעשיכטע אויפן קאָפּ --
דאַרף זיך איצט אנהייבן לערנען אויפדאָסנײי, וי אַ ייננל.
װאָלט עס אָבער גאָרנישט אויסנעמאַכט, אילאָװייסקיס רוסישע
געשיכטע? האָט ער אויסנעלערנט אויף אויסנטוייניק. פאַר פיזיק, נעאָ-
גראַפּיע, נאַטור-געשיכטע, מאַטעמאַטיק -- פאַר דעם אַלעם האָט ער קיין
מורא נישט. פֿאַרװאָס ער האָט יאָ מורא, איז פאַר א נאריש סינדעריליר.
ער קאָן נישט אַרױסברעננען די ,יערי" און די ,אי", ווען מ'באנוצט דעם
האַרטן צייכן און ווען דעם ווייכן. אַלס פּוילישער פּאַטריאָט האָט ער,
פאַרשטייט זיך, נעפילט א שנאה צו דער אַרויפנעצװונגענער רוסישער
שפּראַך; װי ער האָט נישט גערן געהאַט איר ליטעראַטור -- האָט ער זיך
דאָך באין אופן נישט געקאָנט, צי נישט נגעװאָלט, געװווינען צו איר, זיין
צונג האָט זיך אנטזאנט ריכטיק אַרויסצונעבן אַ רוסיש װאָרט. די שפּראַך
איז געװאָרן אױיסנעקנאָטן צווישן זיין צונג און זיינע ציין אַ פּלאַטשיק
דל אַ ר ש ע 11
טייג?ל, ער קאָן זי בשום אופן נישט איינבייסן. ער ווייסט אָבער, אַן דער
אינספּעקטאָר װועט אים אויפן עקזאַמען נאָרנישט פרעגן: נישט וועגן גע-
שיכטע, נישט וענן מאטעמאטיק, נאָר דווקא דאָס פאַרשאָלטענע קינ-
דער-ליד, װאָס ער קייעט יעדן פרימאָרגן פון דער האַלב-צעריסענער
כרעסטאָמאַטיע אַרױס.
שלמה חורוויץ איז אָבער נישט געװווינט צו זאָרנן, פון דעם האָט
אים אָפּנעװװױינט זיין פרוי נאָך פון דער צייט פון קעסט אָן. װי אַ יידיש
ווייב?, האָט זי גענומען אויף זיך די דאנות פון דער וועלט, און האָט
איבערנעלאָזט פאַר איר מאַן די באַזאָרגונג פון יענער וועלט. דאָס אין
נאָך געווען פון די צייטן, ווען ער איז געזעסן אין בית-מדרש און האָט
אָנגענדייט אוצרות חלק עולם הבא. דאָס האָט זיך נישט געענדערט דער-
נאָך, ווען ער איז געװאָרן אַן , אפּיקורס" און האָט זיך גענומען פאַר די
טריף-פּסולע ביכלעך. ביזן היינטיקן טאָנ נאָך קאָן רחל?-לאה נישט זיין
גאַנץ גלייכנילטיק, ווען זי הערט איר מאַנס שטימע אַרויסזיננען מיט אַ
גמרא-ננון פון דעם קליינעם אַלקערל -- זייער שלאָפצימער, -- איבער-
חזרנדיק פאַר זיך אַ שווער שטיק?ל פֿילאָזאָפיע. דעם נייעם למוד האָט זי
באַצייכנט מיט איין װאָרט , פילאָזאָפיע?. זי הייבט דענסטמאָל אָן צו
גיין אויף די שפּיץ-פיננער און מאַכט שטיל די קינדער מיט א , שא".
שלמה החורוויץ ווייסט נאָר פון איין עבודה -- צו לערנען. אַנומלט
האָט ער געלערנט גמרא -- איצט, לערנט ער פילאָזאָפיע. אַלעס איבריקעס
האָט ער איבערנעלאָזן אויפן ווייב צו באַזאָרנן. אַזױ דענסטמאָל, אַזױ
היינט. |
נאָכן ווייבס אַװעקנײין האָט ער אָבער מער גישט געקאַנט שלאַפן.
דער עול האָט דאָך געפּיקט. וי אַמאָל האָט דער ,תכלית" געפאָדערט
אויפצוהויבן זיך פרי און צו ניין אין בית-מדרש אַרין, אַזױ איצט האָט
ער גערופן אויפצוהייבן זיך און אַרײינצוכאַפּן די צוויי-דריי שעה -- איי-
דער ער האָט באַדאַרפט אין שולע גיין --- טאַר זיך. ער האָט זיך גענומען
אָנטון מיט אַ סדר, וי ער איז געוווינט געווען צו טון אַלצדינג אין לעבן.
איין שטיק אָנטועכץ נאָך דעם אַנדערן איז נעלענן צוזאַמענגעלײגט גלייך
מיטן קנייטש און איז גענאַנגען איינס נאָכן אַנדערן. אָפּנעהיט זאָל מען
ווערן, אַז ס'האָט ווער געזאָלט די שטיקער אָנטועכץ צונויפמישן, די הויזן
פריער אַוװעקליינן פאַָרן העמד. ער האָט זיך געקאָנט אָנטון אין דער
12 ש 5 ו ם 8 ש
פינצטער. אַרײיננענאַנגען אין קיך, זיך וואַשן אויף די שפּיץינעגל, כדי
נישט אויפצווועקן די קינדער. דערביי אָבער האָט ער נישט פאַרגעסן א
טרייס? צו געבן ביי דער טשופּרינע זיין זון, דעם גימנאזיסט, װאָס האָט
זיין קאָפּ אַרױסגעשטאַרצט פון בעט אַרויס. אָפּנעװאַשן זיך מיט אַ סדר,
אָפּנעװישט זיך מיט אַ סדר, אָנגעטון זיך מיט אַ סדר, -- און אַז ער איז
שוין אינגאַנצן פאַרטיק געװאָרן, האָט ער איבערנעווישט די ברילן אויף
ריין און גענומען זיך לערנען.
די כרעסטאָמאַטיע מיט דעם קינדישן ליד איז געלענן אָפן פאַר אים
און האָט געמאָנט דעם , חוב". עס אין אים אָבער אַ שאָד געווען צו פּטרן
אַזא פרישן פרימאָרנן אויף אויסצוברעכן די צונג אַרױסצװאָנן ריכטיס
די רוסישע ווערטער. וויפי? ס'איז נישט פאַר זיין פּעדאַנטישער נאַטור
וויכטיק נעווען אַ פאָנעטיש ריכטיק אַרױסנעזאָגט װאָרט, דאָך האָט ער
געפונען די אַרבעט פאַר צופיל שפּילעריש, אַז ער זֹאֶל פאַר איר פּטרן
די גוטע פרימאָרנן-שעהען, ווען דער מוח איז פדיש און קאָן בעסער פֿאַר-
נעמען. ער האָט נעהאַט אַ גרויסן יצר-הרע צו נעמען זיך צו זיין באַליב-
טער אַרבעט. און דאָס איז געוען: צו זאַמלען מאַטעריאַלן פאַר זיין
װויסנשאַפטלעכן ספר, װואָס ער קלייבט זיך צו שרייבן, בסוד-סודות, וועג
די יידיש-פּוילישע נעמען, װאָס קומען פאָר אין דער יידישער געשיכטע
אין פּוױילן. ער האָט געהאַט אַ פּאָר ,מקורים" אינדערהיים און נעמאכט
זיך פון זיי זיינע נאָטיצן.
און די כרעסטאָמאַטיע מיט דעם פאָרשטייענדיקן עקזאמען האָט ער
אָפּנעלײינט --- וי ער איז געװוינט געווען מיט אַלע אַנדערע וועלטיקע
זאָרנן (װי דירחה-נעלט צאָלן, קוילן אויפן ווינטער באַזאָרגן, חיונה איינ-
צושאַפן) -- אויפן ווייבס פּלייצעס. רחל-לאה װעט שוין אַן עצה נעפי-
נען... | |
דערווייל האָט זיך דערהערט פון דער עס-שטוב, ווו די קינדער זע"
נען געשלאַפן, אַ ייננלשע שטימע, װאָס האָט איבערגעחזרט אויף אויסנ-
ווייניק פרעמדע ווערטער, פון אַן אומפאַרשטענדלעכער שפּראַך. דאָס איז
געווען זיין זון, דער נימנאַזיע-:תלמיד פונעם זעקסטן קלאַָס, װאָס איך
איבערגעגאַנגען זיין גריכישע לעקציע, אויסנעלערנט זיך פון אויסנװייניק
גאַנצע שטיקער ,אָדיסעאַ". דער פאָטער האָט אויף אַ ווייל איינגעהאַלטן
זיין לערנען און צוגעהערט זיך צום זונס, פּאַר אים אומפאַרשטענדלעכע
וו אַ ר ש ע 12
זוערטער. דאָס יינג? איז געווען זיין ליבלינג. נאָך דעם עלטערן זון, װאָס
איז אַרייננגעפאַלן אין געפעננעניש צוליב זיין געהיימער געזעלשאפטלע-
בער טעטיקייט (װאָס אנב דער פאָטער איז נישט געווען דערפאר), איז
דאָס זעכצן-יאָריקע יינג? געװאָרן דער איינציקער טרענער פון זיינע האָ-
שענונגען. שלמה הורוויץ איז געווען א משכיל, און נאָרנישט מער, ער
האָט געבראַכט מיט זיך פון בית-מדרש אַ גרויפן דורשט נאָך לערנען.
פּונקט וי זיינע זיידעס האָבן ליב געהאָט אַרומצושווימען אין די טיכע-
נישן פון תלמוד, אַזױ האָט ער ליב געחאַט ארומצושווימען אין בילדונג.
ער האָט געהאָלפן אַלעמען, װאָס האָבן זיך געװאָלט בילדן. אָבער ער
האָט ליב געהאַט די בילדונג לשם בילדונג, און גאָרנישט מער. אין זיין
יינג? האָט ער געזען די פאַרװירקלעכונג פון זיין אידעאל?. מיט דעם
זעלבן נחת, װאָס זיין איינענער פאָטער האָט אַמאָל צוגעהערט זיך צו
זיין גמרא-לערנען, ווען ער אין אַ יינג? געווען, אַזױ האָט זיך איצט שלמה
חורוויץ צונעהערט צו זיין יינגלס גריכיש. און מען מוז זאָגן, אַז נישט אָן
קנאה. יאָ, ער האָט מקנא געווען זיין זון, װאָס ער װועט האָבן די מענכעכ-
קייט צו לייענען די גריכישע און לאַטײנישע קלאַסיקער אין אַרינינאַל,
אַ זאַך, אויף וועלכער שלמח הורוויץ האָט געקוקט וי אויף א נליק, װאָס
קינט אויף דער צווייטער זייט גרענעץ פון זיין לאַנד, וי אַן אַרימאַן קוקט
אויף די רייכע פעלדער פון נניד. ער האָט מקנא געווען זיין יינג?, זיין
דוגנט, נישט צוליב דער יוננט (װאָס שלמה הורוויץ האָט קיינמאָל נישט
געהאָט), נאָר צוליב דער מענלעכקייט פון לערנען זיך. יעדע שעה פן
איינענער זעלבסט-בילדונג האָט זיך דער לערער געמוזט קויפן מיט אַ
גאַנצן טאָג פאַרשקלאַפונג צו אַנדערע. פון זיין קינדהייט אָן האָט ער
געמוזט זיך דערנערן פון דעם, װאָס ער האָט זיין דערווערבט וויסן פאַר-
קויפט צו אַנדערע. אַזױ איז עס געווען אין די פרומע יאָרן אין בית-
מדרש, ווו נאָך אַלס יינג? האָט ער געלערנט מיט ייננלעך, און אַזױ אויך
אין זיינע שפּעטערדיקע יאָרן, ווען ער האָט זיך גענומען צוֹ אַנדערע
למודים. און כאָטש זיין לערערשע נאַטור האָט נעפאָדערט דאָס איריקע,
צו טיילן זיך מיט אַנדערע די רייכטימער, װאָס ער האָט דערװאָרבן (פון
װואָס ער האָט אנב אַ גרויסע גייסטיקע הנאה געהאָט), האָט ער דאָך נע-
קוקט מיט גרויס צער אויף די לאַנגע טענ פון זיין לעבן, אויף די לאַנגע
געכט, װאָס ער ניט אװעק פאַר אַנדערע. ער האָט זיך נעטראַכט: וען
14 ש לום אַש
ער װאָלט געהאַָט די לאַנגע זומערדיקע טעג און די לאַנגע ווינטער-נעכט
פאַר זיך אַליין, וויפיל בילדונג װאָלט ער זיך געקאַנט איינשאַפן. און וי
אַן אַרימאַן, װאָס גאַרט נאָך רייכטום, האָט שלמח הורוויץ געגארט נאָך
צייט, װאָס מער צייט האָבן פאַר זיך אויף לערנען. צוליב דעם האָט זיך
ביי אים אױסגעאַרבעט אַ מערקווירדיקע געשיקלעכקייט איינצושפּאָרן
צייט. קיינער האָט זיך נישט געקאָנט אַזױ פלינק אָנטון װי שלמה הור-
וויץ, קיינער האָט נישט געקאָנט נאָכשפּריננען זיינע טריט איבער דער
גאַס, ווען ער איז געגאַנגען אויף זיינע לעקציעס. קיינער האָט נישט גע-
קאָנט אַזױ פלינק שטייגן טרעפּן-אַרױף און אַראָפּ, װי דער מיט?-יאָריקער
לערער. קיינער האָט נישט געקאָנט אַזױ זיך קאַנצענטרירן אין אַ בוך
בשעת אַ רייזע אין אַ טראַמװײ, ווו צווישן איין שטיקל שפּינאָזאַ און אַן
אַנדערן האָט ער געקאָנט אָן ווערטער, נישט ארויסטוענדיק זיינע אויגן
פון בוך, באַצאָלן דעם קאָנדוקטאָר זיין פאָר-געלט, אָפּענטפערנדיס מיט אַ
שטופּ פון אַ פּלייצע אויף אַ שטופ פון אַ פּלייצע, נישט צו שענקען א
בליק אפילו דעם שכן, װאָס האָט אים געװאָלט צורויבן זיין שטיקל אָרט
בשעת אַ געדראַנג. ער האָט שוין דערפילט ווען זיין סטאַנציע קומט אָן
און אָן אָפּצונײיגן זיין בליק פון זיין בוך, מיט פאַרנומענע אױיגן האָט
ער געקאָנט זען דעם נומער פון הויז, ווו ער האָט באַדאַרפט, און נישט
מיט נגעזעענע טריט דורכשלייכן זיך דורך אַ געדראנג פון מענטשן, נישט
אָפּצושטעלן זיך אויף קיין געשעעניש פון דער גאַס, דאָס שטענדיקע פויפן
און איילן זיך האָט אייננעהאַלטן אין זיינע באַװעגונגען אַ כחורשע יוגנט-
קייט און פרישקייט, ואָס ער האָט מיטנעבראַכט מיט זיך פון בית-
המדרש אַרױס. -
ווען ער האָט איינגעהערט זיך צו זיין זונס גריכיש לערנען, האָט זיך
אין אים געװועקט זיין פאָטערשער חשק אַרײנצוגיין צום יינג? און זאָגן
אים אַ גוט װאָרט. נאָר שלמה חורוויץ האָט זיך דאָס נישט פאַרגונען. וי
אַ פרומער ייד האָט שלמה הורוויץ , אָפּנעהיט" די מצוות פון בילדונג.
וי אַ פרומער ייד היט זיך אויס פאַר אַן עברה, אַזױ האָט זיך שלמה הור-
וויץ אויסנעהיט עפּעס צו באַגין קענן די אָנגענומענע געזעצן און כללים'
פון בילדונג און פּראָגרעס. א מינוט נאָך האָט זיין פאָטער-אינסטינסט
געצאַפּלט און נגעװוערט זיך קעגן דער ,פּעדאַגאָגיק" אַרױסצוװוייזן אַן
איבריק סענטימענטאַל געפי? צו אַ דערוואקסן ייננל, -- באַלד האָט דו
װ אַ ר ש ע 15
לאניק" (שלמה הורוויץ האָט שטענדיק ליב געהאַט צוֹ באַנוצן דאָס
װאָרט , לאָניק") געזיגט. שלמה הורוויץ אִבער האָט געהאָט אַ שװאַכ-
קייט צו דעם יינג? זיינעם. נישט נאָר האָט אים געפרייט דעם ייננלס
גנוטער קאָפּ, װאָס האָט אים נענעבן די מענלעכקייט אריינצוקומען אין
גימנאַזיע, נאָר נאָך מער האָט אים נעפרייט זיין זונס התמדה. כאָטש די
גריכישע לעקציע איז באַשטימט אויף מאָרנן, לערנט ער זי שוין היינט
אויס, אין דעם זון איז ער זיכער געווען, אַז ער װעט זיך נישט לאָזן אִפּ-
נייגן פון זיין װעג אױיף פּאָליטישער אַרבעט. זיין װועג װעט אים פירן
צו אַ קאַריערע פון אַ געלערנטן, אין וועלכן שלמה הורוויץ האָט געזען
דאָס העכסטע גליק פון מענטשלעכן לעבן. דאָס געפיל צום יינגל האָט אים
נישט צורו נעלאָזט און באַזינט ווידער זיין , לאָניק". כדי אָבער נישט צו
זינדיקן קענן דער פּעדאַנאָניק, האָט ער אָנשטאָט א נוט װאָרט, װאָס אין
רייף געװאָרן אין זיין האַרץ צו זיין קינד, אָנגעהויבן זיך צוֹ בייזערן אויף
אים און אַרייננגערופן דורך דער טיר:
--- דוד, דוד (שלמה חורוויץ האָט נאָר געגעבן זיינע קינדער ביבלי-
שע נעמען), װאָס שלינגסטו די ווערטער וי זיי װאָלטן געווען קליסקעס?
, אָדיסעא" עסט מען נישט -- , אָדיסעאַ" טרינקט מען וי גוטן וויין!
מיט דער דאָזיקער באַמערקוננ איז אי זיין פאָטער-ליבע, אי זיין
לערערשער אינסטינקט געװאָרן געשטילט (דערביי נישט צו פאַרזינדיקן
זיך קענן די געזעצן פון דער פּעדאַגאָניק),
דאָס יינג? האָט איינגעהאַלטן זיין אימפּעט, און האָט אָנגעהויבן
אַרױסצװזאָגן די האָמערישע סטראָפן מיט מער ריטם, דעקלאַמירנדיק,
און ער האָט געוווסט, אַז ער װעט מיט דעם דעם פאָטער נעפעלן.
דערביי אָבער האָט זיך דאָס יינגל נעטראַכט: ,אים אין עס לייכט
צו זאָגן;: שלינג נישט. הונדערט סטראָפן אַראָפּצוזאָנן פון אויסנװייניק,
כדי דעם חזיר, דעם פאָרזיצער פון לערער-ראַט, װאַסיל אַנדרײיעװויטש
(וועלכער איז אַ גרויסער ליבהאָבער פון דער הומאַניסטישער בילרונג),
צו געפעלן". דורך דעם װאָס ער, דוד, קאָן פינף מאָל מער סטראָפן פון
דער , אָדיסעאַ? אויף אויסנװוייניק, וויפיל מ'באַדאַרף, איז נאָך מענלעך,
אַז דאָס ייננל זאָל אָנהאַלטן זיין זשורנאַל אויף שטענדיקע פינפן, װאָס
אָן זיי טאָר ער זיך נישט אינדערהיים ווייזן, ווייל די פינפן ניבן אים
0 ש? ו ם אַ ש
די מעגלעכקייט צו באַקומען די נויטיקע סטיפּענדיע פון אַ רייכן מעצע-
נאָט פאַרן באַצאָלן אין קלאַס,
נאָר באַלד האָבן זיך דערהערט שטימען פון אַלע ווינקלען פון דער
וווינונג. קינדישע שטימען, און שטימען פון דערװאַקסענע, נידריקע און
העכערע, פאַרשטענדלעכע ווערטער און אומפאַרשטענדלעכע װערטער;
ווערטער, װאָס האָבן אַ זין, און ווערטער, װאָס האָבן נאָר קיין זין נישט:
ציפערן, רוסישע גראַמאַטיק, פיזיקאַלישע כללים, געאָגראַפישע נעמען,
נעמען פון אַפריקאַנישע טייכן, פון פּאַציפישע אינדזלען, וועלכע װעלן
קיינמאָל נישט ווערן באַטראָטן; אַסטראָנאָמישע ציפערן, וועלכע װעלן
קיינמאָל נישט ווערן נעברויכט; פיזיקאַלישע געזעצן, וועלכע וועלן קיינ-
מאָל נישט ווערן אויסגעפירט, און גראַמאַטיקאַלישע כללים, וועלכע װעלן
קיינמאָל נישט ווערן באַנוצט און זענען נאָר באַשאַפן געװאָרן, כדי קינ-
דער צו פּייניקן און זייערע יוננע טעג צו , פּאַרביטערן" --- דאָס האָט
זיך דאָס ,בית-המדרש" אָנגערופן, װאָס האָט געהויזט ביי הורוויצן אין
שטוב. | |
אַז עס איז טאָג געװאָרן און מען האָט שוין דעם גראֶען מאָרגנשיין
געקאָנט באַנוצן אָנשטאָט די אָנגעצונדענע נאַזדליכט, איז פון מאַרק צו-
ריקגעקומען רחל-לאה. זי איז געווען אינגאַנצן באַנאָסן פון אַנגסטן. די
אַנגסטן האָבן נישט אַרויסנגערופן אויף איר פּנִים די צוויי פולע קויבערס
מיט גרינװואַרג, ערד-פרוכטן, מילכיקס און אַנדערע עסנוארנ, װאָס זי
האָט געטראָנן אויף ביידע הענט, נאָר די אַנגסט נישט צו פאַרשפּעטיקן
זיך מיטן אָנבייסן פאַרן מאַן מיט די קינדער, איידער זיי נייען אין שילע.
נאָך איר האָט אַ הויכער פּױער נאַכנעטראָנן אַ זאַק מיט קאַרטאַפלעס און
אַ קויש מיט פלוימען אויף פּאָוויד?ע צו מאַכן. הינטער איר האָט זיך נאָב-
געשלעפּט אַ דערשראָקענער יונגערמאַן. אַזױ באַלאָדן, איז רח?-לאה נעקו-
מען פון מאַרק אַהײים! /
--- ווער איז דאָס? --- האָט איר מאַן געפרענט אויפן פרעמדן בחור,
ווען ער איז אַרייננעקומען צו רחל-לאחן אין קיך, זי אונטערצוטרייבן די
קאַװוע צו קאָכן, ווען ער האָט פּלוצלינג אַנטדעקט דעם יונננמאַן.
-- איך ווייס? -- ענטפערט רח?-לאה,. -- געפונען אים אויף די
טרעפּ. דאָרט אַ גאַנצע נאַכט אָפּנעזעסן.
דער בחור, װאָס איז געזעסן אַ שוייננדיקער און אַ פאַרשעמטער,
װהאַ ר ש ע 11
וי באַהאַלטנדיק זיך אינעם שאָטן פון רחל-לאהט שירץ, האָט זיך אוים-
געהויבן ביים לערערס אריינקומען. זיינע פּאות האָבן נעציטערט און ער
האָט געהאַלטן די אויגן אייננענראָבן אין אַ ווינקל און געפרענט: -- דאָס
איז אפשר דער הער הורוויץ? ו:
--- װאָס ווילט איר? -- האָט דער לערער געפרענט.
-- איך וויל זיך לערנען. איך האָב אַ גרויסן חשק זיך צו לערנען, --
שטאמלט דער יוננערמאן א דערשראָקענער.
--- זייער ווויל, זייער פיין, אַז איר ווילט זיך לערנען. אָבער װאָס
זאָל איך פאַר אייך טון?
--- מ'האָט געזאַנט ביי אונדז אין קראַסנישין (איך קום פון קראָס-
נישין), אַז דער, װאָס וויל זיך לערנען, פאָרט קיין װאַרשע צו דעם לערער
שלמח חורוויץ. ער העלפט אין דעם אַלעמען אַרױס, -- און איך האָב
נרויס חשק זיך צו לערנען, גרויס חשק.
--- איך האָב אויך חשק זיך צו לערנען. צו וועמען זאָל איך פאָרן?
אפשר קאָנט איר סיר אויך געבן אַן אדרעס, צו וועמען זיך צו ווענדן?
--- פרענט דער לערער.
דעד יוננערמאַן בלייבט שטיין אָן לשון. זיינע פּאוֹת ציטערן נאָך
מער, און אַלֵיין שאָקלט ער זיך אויך און רעדט וי פאַר זיך:
--- און וואָס זאָל איך טון?
--- איך ווייס װאָס איר זאָלט? -- װאָס פרענט איר מיך? װאָס בין
איך, אַ בילדוננפ-מיניסטער? װאָס האָב איך, אַן אַקאַדעמיע? איך װאָלט
לעווען אַ בילדוננס-מיניסטער, איך װאָלט געהאט אַן איינענע אַקאדעמיע,
װואָלט איך אוודאי געהאָלפן אַזעלכע יונגעלייט. אָבער װאָס קאָן איך טון,
--- װאָס קומט איר צו מיר? |
--- צו וועמען דען? צו ועמען דען? -- פרענט דער יוננערמא;
פאַר זיך. |
רחל-לאחה, וועלכע האָט אויס דרך-ארץ פֿאַר איר מאַן, נישט דערי
וועגט אַריינצומישן זיד אין אַ געשפּרעך, קאָן עס אָבער שוין נישט אויס-
האַלטן. איר גאַנצער ואַרימער טעמפּעראַמענט גיט זיך א וועק-אויף, זי
ווערט רויט איבער די אויערן און רעדט-אויס;
--- ואס האָפטו זיך אַװעקנעשטעלט בייזערן אויף אים? װאָס זאָל
ער טון, אַז ער וויל זיך לערנען? װאָס, גנבענען ווי? ער, נזלענען וויל ער?
1
18 ש ל ו ם אַ ש
װאָס בייזערסטו זיך? זעצט אייך, יונגערמאַן. הונגעריק זענט איר דאָך
אוודאי. לאָז אים כאָטש אָפּאָטעמען. אַ נאַנצע נאַכט געזעסן אין דרויפן,
--- ווו װועסטו אים באַהאַלטן? דאָס גאַנצע הויז איז דאָך שוין פול?
װאָס קומען זיי צו מיר?
דעדוויי? האָט דעם יונגנמאַנס דערשיינונג ארויסגערופן נייגעריקייט
ביי די הויז-מענטשן. אין דער טיר פון קיך האָט זיך באַויזן אן איינ-
וווינער פון בית-המדרש", וועלכער איז אַרױסנעקומען באטראכטן זיין
נייעם קאָלענע.
--- פּאַניע הורוויץ --- איר האָט זייער רעכט. יוננערמאַן, װאָס זענט
איר זיך געקומען לערנען? -- אַרבעטן באַדאַרף מען, --- רופט זיך אָן אַ
פּאַרשױן אין דער טיר פון שטוב, אַרײנשטעקנדיק צוערשט זיין לֹאִם-
הענטל,
-- אַהא, דער שמדניק איז שוין דאָ, אַזױ וי עס װאָלט אים ווער
געווען געפרענט. אַזאַ לייט װוי איר, װעט ער נאָך שטענדיק זיין, --- רופּט
זיך אָן די באַלעבאָסטע, און באַרואיקט דעם צעשראָקענעם בחור מיט אַ
גוטן בליק. --- איר הערט זיי נישט. זעצט אייך, װאַרט, איך װעל באַלד
קאַװוע מאַכן.
און זי נעמט דעם יונגנמאַנס פּעקל, װאָס באשטייט אין אַן איינ-
וויקלעכטס אין אַ צייטונג, װאָס ער לאָזט נישט די גאַנצע צייט אַרױס
פון אונטערן אָרעם, און ליינט עס אַװעק, װוי זי װאָלט דורך דעם אָפּנע-
פּסקנט. אַז ער בלייבט דאָ.
דער לערער פּרוווט נאָך עפּעס צו רעדן. נאָר דאָס ווייב פאַרמאַכט
אים באַלד דאָס מויל.
-- װאָס האָבן זיי זיך אָננעזעצט! אפשר װעט איר שוין אַרױסגײין
פון קיך. איך באַדאַרף אָפּקאָכן קאווע, אָדער נישט! -- זאָגט רחל-לאה
און נעמט זיך אַזױ ענערניש צו דרייען מיט איר קאַװע-מילעכל, אַז זי
פאַריאָגט מיט דעם איר מאַן און דעם אַנדערן.
7 עַ ר ש ע 19
קאַפּיטל 2
וחל-לאחט טאַנ האָט זיך אָנגעהויבן
באַלד האָט זיך דערהערט פון הויף דאָס ספּעציפישע זיננען פון די
ווארשעווער הויף-פיינל; |
--- האַנדל! האַנדל! האַנדל!
האָט רחל-לאה געוווסט, אַז דער טאָג האָט זיך אָנגעהויבן, האָט זי
זיך גענומען מיטן נאַנצן אימפּעט צו רייבן די קאַוע. ווען זי האָט נע-
האַלטן דאָס קאַווע-מילעכל צווישן אירע קני, האָט זי געצוינן די ווערטער
ביים שעמעוודיקן ישיבה-בחור, וועלכער האָט זיך מיט זיין נאַנצער אַפּו-
קורסות געפילט פאַרלעגן צו זיצן אַליין מיט א נקבחה. זי האָט געוווסט
זיין גאַנץ לעבן, איידער ער האָט נאָך דאָס מויל געעפנט. עס אין איר
געווען נענוי באַװוסט די ,היסטאָריעס" פון די יונגעלייט פון אירע
פריערדיקע באַקאַנטשאַפטן. זיי זענען מער אָדער ווייניקער געווען ענלעך
איינער צום אַנדערן. , אַוודאי שוין אַ באַװייבטער אויך!', װאַרפט זי
אים צו פון קאַװוע-מילעכ? אַרױס. ,ניין, קיין באַװײיבטער איז עֹר נאָך
נישט", זאָנט ער אַ רויט-ווערנדיקער. ;נאָך גוט. און װי קומט דאָס?"
ווונדערט זי זיך פמעט. ,דער טאַטע אוודאי נעכאַפּט ביי די טריפה-פּסו-
לע, אױיסגעפּאַטשט. אַרױסגעװאַרפן פון שטוב, הע?" , שיעור מיך נעמזיקט
צום טויט", זאָגט דער יוננערמאַן, וידער אַמאָל רויט וערנדיק. , פון
שטוב אַרױסנעטריבן, ביי חברים זיך אַרומנגעװאַלנערט, װו איין נאכט
גענעכטיקט, נישט די אַנדערע. װאָס טון אין קליינעם שטעטל? כיבא א
גנב ווערן. מיט שלעכטע יונגען זיך אַרומדרײיען. און אַז מען האָט איינס
אַװעקנעװאָרפן, מוז מען זיך דאָך צוֹ עפּעס אַנדערש נעמען. מ'מוז דאָך
האָבן מיט װאָס צו לעבן?? -- פאַרענדיקט דער אויפנעמוטיקטער יונ-
נערמאן און קוקט אין אַ זייט. -- ,און זיי פרענן, פאַרװאָס זיי קומען
אין אַ גרויסער שטאָט? ווו דען זאָלן זיי ניין?? ברומט די פרוי פאַר זיך.
;און מ'וועט שוין זען װאָס מ'קאָן טון". נאָכן אַנבייסן וועט זי אַראָפּנײן
צום לעדער-סוחר, אמשר וועט ער האָבן נאָך א פּלאַץ אין זיין לעדער-
קעלער, כאָטש אויף די פעלן צו נעכטיקן; אַז נישט, אפשר ביים בעקער
אויף די זעק מעל, -- טראַכט זי זיך. נאָך אַלֶעם האָט ער גוט געטון,
20 ש ; |ן ם אַ ש
װאָס ער אין אין דער גרויסער שטאָט געקומען. און זי נעמט און גיט אַ
שיט-אַריין די אָפּנעמאָלענע קאַװע אין זודיקן טאָפּ,
דאָס הויזגעזינט האָט שוין אומנעדולדיק, מיט האַלבע פּרעטענזיעס,
געװאַרט אויפן אָנבייסן, דער מאַן מיט דעם ביכל אין האַנט, װי תמיך
ביים קאַרגן נראָען מאָרגנליכט, שטייט ביים פענצטער. ער האָט נאָך אַ
לעקציע, איידער עס הייבט זיך א די שולע. דער זון -- מיטן ביכער-
ראַניעץ אין האַנט.
-- רחלדלאה, עס אין שפּעט, -- פאָדערט מען פון איר, אין א
מינוט האָט זי שוין געגרייט צום טיש, מיט דער פרישער פּוטער, װאָס
זי האָט פון מאַדק אַהײמגעבראַכט, און שניידט שוין אִפּ די גרויסע המו-
ציאס מיט פּאַווידלע פאַרן זון אין שולע מיטצונעמען. דערוויי? וואַרפט
זי צו אַ טעפּעלע קאַװע דעם זיך-פאַרלוירן-זיצן נעבליבענעם יונגנמאַן,
מיט אַ גוט װאָרט; ,וי עס זאָל נישט זיין, --- זאָל ער זיך דערװאַרי-
מען, אַ נאַנצע נאַכט אינדרויסן געשטאַנען, -- און וועגן תכלית װעלן
מיר שפּעטער קלערן".
אַז די מענער זענען אַװעק, קומט די צייט אויף די סיידלעך. אין
דער , בלינדער שטוב" (אַן אָפּנעטײלטע דורך א שפּאַניש װענטל? פון
עס-צימער) שלאָפן די טעכטער. עס הערט זיך שוין פון דאָרט אַ נאַקעט
מיידליש שאַרן מיט הענט און פיס, זינגענדיקע מיירלשע שטימען, און
אַן אַמפּערן זיך, דאָס רייסט מען זיך אַרום איבער דער פרימאָרננדיקער
צייטונג, וועלכע פון זיי זאָל פריער דורכלעזן די פאָרזעצונג פון זשע-
ראָמסקיס ראָמאַן, װאָס דרוקט זיך אין צייטונג. ,אַהא, עס הייבט זיך
שוין אָן: פּאַניע זשאַכלינער? (אַז זי יל עפּעס פון איר סובלאָקאַטאָר,
רופט זי אים נישט ,שמדניק", נאָר מיטן פאַרויינטן נאָמען ,זשאַב-
לינער") -- רופט פרוי הורוויץ דורכן פּאַפּיר-װוענטל אין , בית-המדרש"
אַרײן -- נעמט אים דערווייל אַרײן צו זיך; העלענקע באַדאַרף זיך
וואַשן", שטופּט זי אין די אָרעמס פון סובלאָקאַטאָר דעם פרעמדן יונ-
גנמאַן און קלאַפּט צו די טיר נאָך ביידע. פון דער , בלינדער שטוב"
הערט זיך שוין טאַקע זאָשקעס, דער ייננערער טאָבטערס, שטימע: , מען
קאָן, מאַמעשי?" די ייננערע, כאָטש קוים זעכצן, איז שוין מער פרוי
פון דער עלטערער, און זי האָט עס ליב אונטערצושטרייכן ביי יעדער
געלעגנהייט, אין נאַנצן הויז איז דאָ איין-איינציק אֶרֹט זיך צו ואֲשן,
װ אַ ר יש ע 21
ביי דעם קראן אין קיך. לויפט זי טאַקע אַרום אַ גאַנצן פרימאָרגן, האַלב
אַן אויסנגעטוענע, פון איין שטוב אין דער אַנדערער, און צעיאָגט די
מאַנספּאַרשױנען, די איינענע און די פרעמדע, מיטן געשריי: ,מען קאָן
נישט, מען קאָן נישט". ,מען קאָן, מען קאָן", ענטפערט אֶפּ די מאַמע.
און צוויי האַלב-נאַקעטע סמיידלעך קומען זיך אינאיינעם אַריינצושטטפֿן.
זיי פאַרענדיקן דאָס לעזן די פאָרזעצונג פון זשעראָמסקיס ראָמאַן אין
דער טענלעכער צייטונג אויפן ווענ ביז צום ואסער-קראן.
די עלטערע איז צירלעך-מאנירלעך. א שלאַנקע, א דינע, אַ ווייכע
און א מיידלשע. זי האָט זיך ליב צו פּוצן און נאָך מער האָט די מאַמע
ליב זי צו סטראֵיען -- כאָטש אין סאַמעט און אין זיידנס. עס אין נאָר,
נעבעך, נישטאָ פאַרװאָס. ארויסגענומען זי פון פינפטן קלאָס פּענטאָן
מיט געוויין, אז זי זאָל צוהעלפן דעם טצטן אין שולע. די איבריקע צייט
מוז זי לויפן אויף לעקציעם פאַר זיך אויף א קליידל צו פאַרדינען. ווינ-
טער האָט עס געהייסן אויף א מאַנט?. נאָר שטענדיק אין דאָ אַן אַנדעף
לאָך צו פאַרשטופן; דירח-נעלט, קוילן, צי פאַר עפּעס אנדערש. אָבער
דאָך, וי ווייט זי קאָן, רחל-לאה, שפּאָרט זי אִפּ פון מויל, שפּאָרט זי
אִפּ פון איר צייט פאַר דער עלטערער. אויך אצינד האָט די מאמע אַרױיס"
גענומען פון טאָפּ אַרױס דעם סיידלשן קאָרסעט, איבער ועלכן זי אין
נעכטן שפּעט אין אֶוונט געזעסן און אים פאַרריכט, באהאלטן אין א
טאָפּ, כדי דער טאַטע זאָל אים נישט זען. אָפּנעהיט זאָל מען ווערן, אַן
איר וועט אױיסזאָנן דעם לערער, אַז זיין טאָכטער טראַנט אַ קאָרסעט און
אַז דאָס האָט אים די מאַמע אַליין, שפּעט אין אֶוונט, אויסגעװאשן און
אויפגעריכט פֿאַר דער טאָכטער. וואָרים פּונקט אַזױ וי די פּעדאַגאַניק
רעקאַמענדירט צוֹ ואַשן זיך איבערן האַלבן לייב יעדן פרימאָרגן פיט
קאַלט פריש װאַסער (װאָס די עלטסטע טוט טאַקע איצט ביים קראן),
פּונקט אַזױ פאַרווערט די פּעדאַגאָגיק צו טראַנן אַ קאָרסעט. אַ בפירו-
שער דין. רחל-לאה גייט נעבעך אראָפּ פון פרומען װוענ און הינטער דעם
מאַנס רוקן זינדיקט זי אַביס? אונטער קעגן די דינים פון פּראָנרעס..
זי קאָן נישט פארשטיין, וי אַזױ אַ מיידל קאָן זיך אָנטון אָן א קאָרסעט.
אַלֶע אויפקלערוננען פון לאַננע ווינטער-נעכט, אז א קאָרסעט שטאַמט
פון יענע ווילדע באַרבאַרישע צייטן פונעם באַרימטן , כינעזישן צװאַננײ
שיכל", העלפן נישט, און איצט גלעט זי אים אַלֵיין אויס, נישט אָן ליבע
22 ש לום אַשׁ
(ער דערמאַנט אירע אייגענע מיידלשע יאָרן) און פאַרציט אין אים די
שנורן.
שטייט די עלטערע, דאָס העמד אַראָפּנעלאָזט. איר איידעלע מייךל-
שע הויט, װאָס טראָגט אין זיך שטראַלן פון דאָרפישער זון, װאָס זי
האָט אין זִיך אײינגעזאַפּט דורך דעם זומער אויף איר װאַקאַציע, גע-
האַרטעװעט פון קאַלטע סטאַוון און טייכן, אין וועלכע זי האָט זיך גע-
באָדן, רויטלט זיך פון שטראָם אייזדקאַלטן װאַסער, װאָס זי לאָזט אי-
בער זיך. די יינגערע, אין דער האַלקע, װאַרט אויף איר ריי צום ואַסער-
קראַן, לעזט דערווייל? פאָר פאַר דער זיךװואַשנדיקער שוועסטער די לעצ-
טע ענד פון פאָרזעצונג פונעם ראָמאַן. דערביי מוז זי דערהויבן איר
שטימע ביז צו דער העכסטער אֶקטאַװע. וװואָרים, צוליב דעם ואַסער-
גיסן, דערהערט נישט די שוועסטער איינצלנע ווערטער, דאָס אָרט פן-
נעם ראָמאַן מוז זיין זייער אויפרעננדיק, ואָרים די זיךזואַשנדיקע
ישוועסטער שטעלט זיך יעדן אױיגנבליק אֶפּ און מיט פאַרמאַכטע אױגן
פון בייסנדיקע זייף-מולענעס פרענט זי איבער יעדעס נישט-דערהערטע
װאָרט. די מאַמע דערוויי?, אַן אומנעדולדיקע מיטן קאָרסעט אין האַנט,
טרייבט-אונטער די טעכטער, זי האָט מורא, אַז עס זאָל ווער נישט פּלן-
צים אַריינקומען און זי כאַפּן מיט דער קאָנטראַבאַנדע אין האַנט --.
מיטן קאָרסעט..,
נאָט צו דאנקען, דאָס , טרפה-פּסולנע?" שוין פאַרשטעקט אונטערן
קלייד?ל און דאָס קלייד? מיטן מיידל שוין אויך פאַרשװונדן. די עלטס-
טע אַריין אין שולע אויף די לעקציעס, די יינגערע אין פּענסיאָן. ערשט
דעמאָלט דערלויבט זיך רח?-לאה עפּעס צו עסן. מיט דער זעמל אין מיט
אַ טעפּל קאַװוע צווישן די קני, מאַכט זי אַ חשבון פון אַלֶע אירע זאָרגן,
ניט א קרעכץ אויפן זון, װאָס זי האָט איבערנעלאָזט צו זיין אייגענעם
גור? אין פּעטערבורנ. זי האָט אויך עפּעס צו קרעכצן אויפן ייננערן זון,
דוד. די מאַמע ווייסט עפּעס ווענן אַזעלכעס, װאָס דער טאַטע טאָר נישט
וויסן. ער איז געכאַפּט אויף דער זעלבער קרענק. װאָס דער עלטערער
כרודער און כרענגט אַהיים עפּעס אַזעלכעס װואָס די מאַמע פאַרשטעקט
אין אירע טעפּ... אַחוץ די זאָרג ווענן איר אייגן הויזגעזינט; וועגן דעם
שווערן ווינטער, װאָס שטייט הינטער דער טיר וי אַ וװואָלף; וועגן דעם
אינספּעקטאָר, װאָס לינט אויף איר קאָפּ, יאַנט-אַרום מיטן עקזאַמען
און יערעס מאָל װאָס ער באַווייזט זיך אַנטטיפט דאָס בלוט פון פּניט,
און װעגן דער רייכער אַריסטאַקראַטישער דאַקטאָראָװע זילבערשטיי-
נאָווע, װאָס האָט אָנגעזאַנט איר ויזיט אין דער שו? אױף היינט --
איז איר צונעקומען איצט אַ נייע זאָרג ווענן איינאַרדענען דעם יונגג-
מאַן, װאָס זי האָט געפונען היינט אינדערפרי הינטער איר טיר,
נאָר יעדעס מאָל, ווען עס מאַכט זיך אַן עקסטראַדשטיקל אַרבעט
און זי קאָן זיך נישט קיין עצה געבן, רופט זי צו הילף דעם , זשאַכלינער".
דער , זשאַכלינער" איז איר עלטסטער ארויסהעלמער, ער און דער עלטט-
טער סובלאַקאַטאָר אין , בית-חמדרש" און ער -- מער וי אַן אַנדערער --
ווייסט פון רחלילאהס זאָרגן, און העלפט איר צו לייזן די פארשידענע
שווערע פראַנן, װואָס שווימען-אַרױף אין איר טאָג-טעגלעכן לעבן. וי זי
זידלט אים נישט און רופט אים נישט אָן מיט יתרוס צונעמען --- איז
ער, דער , זשאַכלינער", דער איינציקער ב"בית, װאָס זי רופט צו הילף
אין אירע נויטן.
--- מרדכי-חיים, מרדכי-חיים! -- רופט זי אים דאָס מאָל ביי זיין
ריכטיקן נאָמען, -- װאָס קומט נאָר פאָר אין זייער זעלטענע פאַלן, ווען
זי באַדאַרף אָנקומען צו זיין חילף, --- מרדכי-חיים, קומט נאָר אַרין, ---
רופט זי צו אים דורך דער טיר.
אין דער טיר פונעם , בית:חמדרש" באַווייזט זיך ויינבערג, דאָס
שװאַרצע שטעכיקע קאָוע-נערדל אַרױסשטאַרצנדיק פאָראוֹיס פֿאַר זיך,
מיט די צוויי אומרואיקע, שפּיציקע, שװאַרצע מייזל-אויגן. ער דערװענט
זיך נישט אַריינצוטרעטן אין קיך. ער וייסט ווענן װאָס עס האַנדלט זיך
און האָט מורא צו נעמען אַ נייע זאָרג אויף זיך. ער שטאַרט-אַרױס דאָס
רויטע ציננל?ל וי אַ הינטל צווישן די צוויי פאַרטריקנטע ליפּן, און פרענט
אין דער טיר:
--- פּאַני חורוויץ, װאָס ווילט איר?
--- װאָס האָט איר מורא, אַז איך ווע? פון אייך אַ שטיקל אָפּבייסו?
קומט נאָר אַריין דאָ, --- זאָגט זי צו אים מיט אַ גוט-מוטערשן ווונק און
אַ װווי?-ווייבערישן שמייכל,
ער ווייסט, דער ,זשאַכלינער", אַז עס וועט אים טייער קאָסטן. ער
װויל זיך דערמון אַרױסמאַכן. אָבער דער וויל-ווייבערישער איינלאַדונג
24 ש לו ם אַש
פון פרוי הורוויץ קאָן ער דאָך נישט ביישטיין. זאָגט ער עפּעס אונטער
דער נאָז מיט אַ ברום,. און קומט אַריין.
--- גאָט, טרינקט אַ טעצל? קאַװע, -- שטעלט זי מאַר אים אַװעס
א טעצל,
-- מוחל, שוין גענעסן אנבייסן, --- רוקט ער כמעט אָפּ דאָס טעצל,
-- געהאַט אַ פונט ברויט מיט מילך פון נעכטן. צו וואָס האָט איר מיך
אַריינגערופן?
-- מדדכידחיים, גיט אַן עצה, װאָס טוט מען מיטן יונגנמאַן?+ --
זאָנט זי, אַרױפלײגנדיק איר האַנט אויף זיינע אַקסל.
--- אַהײימפאָרן. מ'באַדאַרף זיי דאָ נישט האָבן. אַז זיי ווילן עפּעם
טון, קאָנען זיי עס בעסער טון אויף דער פּראָװוינץ,. אינדערהיים קאָן מען .
זיך אויך לערנען. און מ'באַדאַרפ זיי גיכער האָבן דאָרט, אין די קליינע
שטעטלעך, וי דאָ. זאָלן זיי קעמטן מיט דער פינצטערניש, זאָלן זיי אַנ-
דערע אויפמוטיקן. װאָס װועט דאָ פון אים ווערן? אן עקסטערן? -- מיר
האָבן זיי גענוג, גענונ, דאָרטן זאָלן זיי זיצן,
--- און פאַרװאָס זענט איר נישט דאָרט געבליבן, אין קליינעם
שטעטל, נאָר זענט אַהער געקומען צו לויפן? אַנדערע הייסט איר!
--- װאָס מיינט איר, בין איך טאַקע אויך אַ פּאַרך. געוויס װאָלט
איך אין שטעט? פיל מער נוצן געקאָנט ברענגען. מיר ווילן עס זיך אַלע
לייכטער מאַכן -- און מ'אַנטלױיפט פון זיך. נישטאָ פון ואַנען צו אַנט-
לויפן. דאָרט ווו מען איז --- דאָרט דאַרף מען זיך מאַכן נוצלעך.
--- איר הערט דאָך, אַז ער האָט אַ פאָטער, װאָס שלאָנט אים. װי
האָט ער געקאַנט בלייבן?
--- מ'האָט מיך אויך געשלאָגן, א קאַליקע מיך געמאַכט --- שלאָנט
מען צוריק, קעמפן איז נישט אַזױ לייכט.
--- אַלזאָ, װעט איר מיר נישט העלפן איינאַרדענען דעם יונגנמאַן?
-- נישט די האַנט אין קאַלטן װאַסער. צו װאָס, צו ווען? אַז מ'זאָל
האָבן נאָך אַן אינטעליגענט? מיר האָבן זיי גענונ. דאָס לעבט דאָך נישט
פֿאַר קיין אַנדערע, נאָר פאַר זיך, כדי אַ קאַריערע צו מאַכן. דערנאָך, אַז
עס דערשלאַנט זיך צוֹ װאָס, פאַרנעסט עס אָן אונדז און גייט נאָך אַרי-
בער צו אונדזערע שונאים, צום שטארקן צד. אבי עס האָט זיך נאָר זיינס
ור אַ ר ש ע 29
דערגרייכט, שטיצט עס די געזעלשאַפט, װאָס שטיצט אים. אַ האַנט ואַשט
א האַנט.
--- וואָס דען זאָל ער טון?
--- אַװײפפאָרן, דאָרט זאָל ער זיצן אין פינצטערן לאָך, אוֹן דאָרט
זאָל ער קעמפן מיט דעם פֿאַנאַטיזם, מיט דער רעאַקציע. נישקשה, ביכער
קאָן מען אויך אינדערהיים קרינן, אַז מװױ? זיך לערנען. און אַרבעטן
דאַרף מען, פאַרדינען זיך אליין דאָס שטיק? ברויט מיט איינענע הענט.
דאָס איז די ערשטע זאַך, און אוֹ מ'האָט צייט, לערנט מען זיך, און אַן
נישט -- נישט. נישט זיצן װוי אַ קעסט-קינד אויפן קאַרק פון נוטע מענ-
טשן, ביז מ'וועט ווערן 8 דאָקטאָר?, אַן אַדװאָקאטל. מיר װאָבן זיי גע-
נוג, גענוגן אַרבעטער דאַרף מען -- עס איז היינט נישט מער די צייט
פון דער חשכלה,
ער האָט נערעדט מיט איבערצייגונג און, װוי תמיד, געשפּריצט טיט
די ווערטער, פאַרציענדיק די אוינן און באוװוענט מיטן קאָזע-בערד?, דערצן
האָט ער זיין קראַנק הענט? געקאַנט מאָדנע ברעננען אין באַװענונג. פרוי
הורוויץ האָט נישט געהאט װאָס אים צו ענטפערן, זי האָט דערפילט, אַזן
מרדכי-חיים האָט רעכט. איר רעספעקט אָבער צו בילדונג, אין װעלפן זי
אוּן דערצוינן געװאָרן דורכן מאַן, האָט באין אופן נישט געװאלט נאָכ-
געבן. און, זי שמענדיק אין טזעלכע פאַלן, אַז זי האָט נישט געהאט װאָס
צו ענמפערן, איז זי קייז געװאָרן און האָט אים נגענומען זידלען. |
--- היינט זענט איר אַ קנאַקער, איר האָט אַזױ נישט גערעדט, װען
אנדערע האָבן אייך געהאָלפן צוֹ בלייבן דאַ אין דער גרויסער שטאט.
איצט שיקט איר אַנדערע צוריק אהיים אין די קליינע שטעטלעך..
--- װאָס טו איך דאָ, איך ניי אויף בעלער? איך לערן זיך אויף א"
גיווערזיטעטן? איך ארבעט אויף מיין שטיק? ברויט, און אַז איך האָב צייט
--- לעז איך א ביכל, און אַז נישט -- איז נישט.
פרוי הורוויץ איז אומנעדולדיק געװאָרן.
--- אַלזאָ, וועט איר מיר גאָרנישט העלפן עפּעס צו טון פאַר דעם
יונננמאן?
--- נישט די האַנט אין קאַלטן וואַסער. פאַר פּאַראַזיטן טו איך
נישט. : | י
--- איר זענט אַליין אַ פּאַראַזיט, און איר זענט אַלין אַ דאָקטאָר?
26 ש ל |ן ם אש
און אַן אַדװאָקאַטל. און זענט איר עס נאָך נישט --- ווילט איר עס ווערן.
איר אַליין האַלט מיט די שטאַרקערע קעגן די שװואַכע, איר זענט אַ , ליט-
װאַק ? (דאָס איז געווען דאָס גרעסטע זיד?-װאָרט ביי די הורוויצעט אין
שטוב). איר האָט גאר קיין האַרץ נישט, אַז איר קאָנט אַזאַ יונגנמאַן הייסן
צוריק אַהײמפאָרן. די הון געדענקט נישט, ווען זי איז אַלײין אַן איי געווען.
איך דאַרף אייך אויף טויזנט שאָק כפּרות. איך אַליין על זיך נעמען
צו טון.
און זי האָט געכאַפּט דאָס טוך איבער די פּלײיצעס און האָט גענו-
מען אַרױסגײן.
נאָר איידער זי האָט דִי טיר פון קאָרידאָר אויפנעעפנט, האָט זי צו
וויינבערנן צונעשרינן:
--- הערט נאָר, , זשאַכלינער/, אַז איר ווילט ברויט צו דער קאַװוע,
נעמט אייך. די פּוטער שטייט אין שענקל.
און זי איז אַרױס פון קיך מיט אַ קנאַק פון טיר.
קאַפּיטל 4
שכנים
נאָך דעם װוי זי האָט אַרױסנעפּטרט איר הויזנעזינט פון דער שטוב
אַרױס, האָט רח?-לאה גענומען דעם שאל איבערן קאָפּ און האָט זיך גע-
לאָזט צו די שכנים צו געפינען אַ קװאַרטיר פאַר דעם יונגנמאן, װאָס אין
געקומען זוכן שוץ הינטער איר טיר.
עס איז נישט נעווען קיין ,דזשיקער" אָדער , נענשער" האַנדלס-
הויף. נישט קיין , נאַלעווקער" אָדער , פראַנצישקאַנער" געוועלבער-הויף,
אויך נישט קיין , נאַװאָליפּיער" קאַסטן-הויף. עס איז געווען ,באָניפראַ-
טער" אַרבעטס-הויף. א לאַבירינט מיט הויפן, אָפיצינעס צוגעמויערט צו
אָפיצינעס. ווו ס'איז נאָר געווען א נאָדל-פרייער פּלאַץ, -- אריינגע-
קוועטשט א דעכ? מיט אַ שטוב. און אַלע לעכער פון די אומהיימלעכע
טונקעלע אַפיצינעס און הייזער זענען געווען אָנגעפּאַקט מיט מענטש-
גופים, װאָס האָבן געאַרבעט פון פרימאָרנן-לאָמפּ ביז צו דער נאַכט-לאָמפּ
וי
=י
וו ע ר ט ע
ביי מאַשינען און װערקשטאַטן. טריקאָטן-פאַבריקלעך און זאָקן-פאַבריק-
לעך, בייטל-נייערס און שלייקע-מאַכערס. זומער האָבן זיך פון די אָפענע
פענצטער אַרױסגענאָסן די טרויעריקע געזאַנגען פון די אויסהעלפערינס,
װואָס האָבן סיי דורך די לאַנגע זומער-טעג און סיי דורך די אומענדלעכע
ווינטער-נעכט פֿאַר גראָשנס אויסנעשטאָכן די ראיה פון זייערע יוננע
:אוינן, בלומען-מאַכערינס האָבן אין פּאַפּירענע און קאַרטאַנענע טויטע
בלומען אַרײינגענאָסן פאַר גראָשנס די רויטלעכע מייךלשע קאָלירן פון
זייערע באַקן און די פרישקייט פון זייערע יוננטלעכע ליפּן... אין אַנדערע
לעכער זענען נעזעסן בערשטן-פלעכטערינס, װאָס האָבן אין זייערע לוננען
אַריינגעשלוננען דעם שטויב פון חזיר-האָר. געהיימע פּאַפּיראָסן-דרײיע-
ירינס, װואָס האָבן זיך דורך גאַנצע טעג אַנגעטרונקען מיט ניקאָטין, קאַנ-
דידאַטקעס אויף די אָטװאָצקער וועלדער... אַ חוץ די טראַדיציאָנעלע
שניידערינס, װאָס האָבן זיך געפונען כמעט אין יעדער שטוב. די קעלערס
פון די אָפיצינעס זענען פול געווען מיט סקלאַדן לעדער, פאַרבן, הערינג,
:בענזינען, נאַפטן, צוזאַמען מיט בעקערייען און ווורשטן-מאַכעריי,
אַ גאַנצן טאָנ האָט עס נערעשט און געליאַרעמט אין הויף פון מענ-
טשן-פערד, איינגעשפּאַנט צוֹ גרויסע ווענן, װאָס האָבן צוגעפירט די מאַ-
טעריאַלן צו דער אַרבעט און אַרויסנעפירט פּיראַמידן מיט שאַכטלען
אויסנגעפערטיקטע אַרבעט,
די , לערערין" האָבן די שכנים פון הויף גוט געקענט. זי איז גע-
ווען אַן אָפטער נאַסט ביי זיי. האָט אַ יידענע באַדאַרפט אין קימפּעט
לונן, איז ביי אַ מאַמען אַ קינד קראַנק געװאָרן, וועמען אַ בעט אין יידישן
ישפּיטאָל צו פאַרשאַפן -- האָט מען זיך געווענדעט צו דער , לערערין",
אַ ריח פון לעדער, פּאַרעדיקע ווורשטן, מיט אַ זיסלעכן פאַרלעננע-
נעם טעם, אויסנעמישט פון האָניג און הייוון, פון דער בעקעריי, זענען
געווען די שטענדיקע ריחות פון הוֹיף. נאָר זיי האָט פאַרטריבן פון צייט
יצו צייט און באַהערשט דער געשמאַק פון הערינג און פאַרפוילטע אונער-
יקעס פון סקלאַד. דאָס אין אַלץ געווען אין ווינטער, ווען די פענצטער
פון חויז זענען געווען פאַרקלאַפּט. זומער אָבער פלעגן די אַלע ריחות פאַר-
יאָנן די אָנגעווארימטע פייכטקייט פון נאַסע מאַטראַצן, װאָס האָבן זיך
רגעלופטערט אין די פענצטער. היינט אין אָבער האַרבסט, און דער נע-
שמאַק פון די פאַרפוילטע גרינסן, פון די אָנגעזייערטע אונערקעס פילט
6
28 ש ל ו ם אַ ש
מען אַרױס פון ,סקלאַד". פאָרן פקלאַד זיצט די אַלטע פּעסיע, אַליין אָנ
געשװאָלן װי אַן אונערקע, אַ פאַרפּאַנצערטע פון העריננ-שופן און אָפּנע-
שמאַנעכץ, װאָם בלישטשען אויף איר שירץ. זי האַלט די געשװאָלענע
פינגער פאַרשטעקט אין איר אױיסגעקראָכענער, אַלטמאָדישער מופטע, און
כאָטש די האַרבסט-זון װאַרימט נאָך מיט די לעצטע כוחות די ביינער,
האָט די אַלטע פּעסיע שוין ווינטער געמאַכט און פאַרבונדן זיך די אויערן
מיט אַ װאָלענעם שׂאֵל. .
דערזען די לערערקע דורכלויפן, האָט די אַלְטע פּעסיע פֿאַרשטאַנען,
אַז דאָס גייט זי אוודאי אַרום א נדבה קלייבן פאַר אַן אָרימער שכנה+
האָט זי צוגערופן צו זיך די לערערקע מיט אַ באַװעגונג פון דער מופּטע;
נישט א װואָרט אויסצורעדן, נעמט זי אַרױס, די אַלטע פּעסיע, אַ פאַר-
פעצטן, פאַרזשאַװערטן פירער, און שטעקט אַרײן רחל-לאהן אין האַנט
אַרײן.
--- ניין, פּעסיע, איך באַדאַרף נישט קיין נדבה! -- שרייט צו איף
דורכן שאַל אין די אויערן אַריין רח?-לאה, אפשר האָט איר אַ קוארטיר
פאַר אַן אָרימען יונגנמאַן, װאָס איז נעקומען פון דער פּראָװינץ זיך לער-
נען?
--- װאָס האָב איך? ואָס האָב איך? -- פרעגט איבער די אַלטע
פּעסיע, אַועקרוקנדיק דעם שאַל פון איר אויער און אַרױסשלעפּנדיק פון
דאָרט אַ שטיק װאַטע,. מיט וועלכער זי האָט געהאַט פארשטעקט די אוי-
ערן-לעכער,
--- קוואַרטיר -- איבערצונעכטיקן!
--- אַ קװואַרטיר --- איבערצונעבטיקן? --- ניין, טייערע, --- ניט די
אַלטע פּעסיע אַ הויב די פּלייצעס, װוי עס װאָלט איר דערויף אַ שאָד נעַ-
ווען א װאָרט אויסצונעבן, און אַלס אַ ראיה צו איר פּלייצע-באַװענונג,
באַװייזט זי מיט דער מופטע (נישט אַרױסגענומען פון איר די האַנט}
אויף די טינען הערינג מיט די אָנגעזייערטע אוגערקעס.
ביים לעדער-סוחר האָט זיך קיין פּלאַץ נישט געפונען. ערשטנס, איז
אים די לערערקע לעצטנס פאָרגעקומען פארדעכטיק, און צווייטנס, האָט
די ישיבה, װאָס געפינט זיך אין דער אָפיצינע אויפן צווייטן שטאָק, ביי
אים צונענומען דעם נאַנצן קעלער-סקלאַד. אויף די יוכטן האָבן זיך ביי"
װו א ר ש ע 29
עאַכט אויסגעצויגן די ישיבח-בחורים און זיי נעהיטן פאַר גנבים, דורך
דעם װאָס זיי האָבן זיי באַדעקט מיט זייערע לייבער...
דער בעקער, בנימין, איזן געווען אַ פריילעכער יונג. שטענדיק א באַ-
ווייסטער פון מעל, האָט ער תמיד געשמייכלט, און ער רעדט נאָך צו
,דאַמען". אַ ,קאַװאַליער אין ווייסן".
און צו דער ,לערערקע" האָט ער שוין פון לענגסט אַ שװאַכקײט... (אַ
ישיינער יונג געווען, בנימין דער בעקער). נאָר װאָס קומט אַרױס, אַז מען
זעם אים שטענדיק אין ווייסן און עס שװאַרצט אַרויס אַ שוארצע באָרך
:פון ווייסן וי אַ טייול.
--- אָ, פּאַני הורוויץ, װאָס װועט איר זאָגן גוטס? -- שטעלט ער
זיך מיט איין פוס פאַרלייגט אויפן אַנדערן.
--- נעם נאָר צוֹ דאָס טייג, מאַך פּלאַץ! -- ניט ער אַ נגעשריי צו א
זונג, אַן אַרויסהעלפער, און מיטן ווייסן באַמעלטן כאַלאַט אַ שאַר אַרי-
בער איבער דער שטול, אויף וועלכער ס'אין פאַר אַ מינוט געלעגן דאָס
יטייג.
--- בנימין-לעבן, אפשר האָט איר אַ נאַכטלענער פאַר אַן אָרנטלעכן
יונגנמאן -- געקומען פון דער פּראָװוינץ, האָט ער נישט װו דעם קאָפּ
אַנידערצוליינן, -- זאָנט זי צו אים מיט א שמייכעלע, איינס פון אירע
שמייכלען, מיט וועלכע זי ווייסט אַרוױסצוקרינן אלץ פון אים, ווען מען
דאַרף,
--- פֿאַר אייך, פּאַני הורוויץ, װוע? איך אַלצדינג טון, -- זאָגט בני-
מין, און ניט זיך אַ צי-אויס דאָס שװואַרצע בערך? מיט דער פארמעלטער
האַנט,
--- זאָגט, ווו װילט איר אים ליינן, דאָ אױף די זעק מעל? פּרא-
שע! עס שלאָפּן שוין א דריי פּאַרשױנען --- צוויי לער-יינגלעך און דעם
שכנס אַ יינגל, װאָס ער האָט אים נישט ווו צו , פּאָמיעשטשען" ביי זיך.
--- זאָל פון מיינעטווענן לינן נאָך א פערטער אויף די זעק. אַ מולטער
יטייג קאָן ער צוקרינן פאַר א קישן -- זאָנט דער שיינער פראַנט בנימין
דער בעקער, און מאַכט זיך בשעת מעשה נלייך מיט די באמעלטע פיננער
די שיינע שװואַרצע װאָנסעלעך, און קוקט אפּעטיטלעך אויף פרוי הורוויץ
ומיט בלישטשענדיקע שװואַרצע אייגעלעך פונעם פאַרמעלטן פּנים אַרױס,
פרוי הורוויץ קוקט זיך אַרום אויף די זעק מעל?, צוװישן וועלכע עס
50 ש לום אַש
וואַלנגערן זיך אַרום פאַרדעכטיקע שטיקער קאָלדרעס, שאָקלט מיטן קאָפּ
און פאַרלאָזט די בעקעריי. פאַרנינט נישט אפילו דעם שיינעם בנימין 8
שמייכעלע. דערפאַר לאַכט הויך הינטער איר דער בעקער-יוננ און קראַצט
זיך פאַר הנאה מיט די ווייס באַמעלטע פיננער צווישן די שװואַרצע קוד-
לעס פון קאָפּ,
טיר אין טיר מיט דער בעקעריי האָט וועלוול? קאָלבאַס געהאַט זיין
ווורשטן-פאַבריק. דער נאַנצער חוֹיף האָט נעציטערט פאַר וועלוול קאָל-
באַס. שטענדיק אַ פאַרכמורעטער, מיט אַראָפּהענגענדיקע ברעמען און
ברייטע אַראָפּהענגענדיקע װואָנסעס, פון וועלכע עס האָבן שטענדיס גע-
טריפט טראָפּנס. ער האָט נישט געקאָנט א מענטשן קוקן גלייך אין די
אויגן אַריין. שטענדיק אין אַ זייט, און שטענדיק עפּעס געמורמלט פאַר
זיך, וי דאָס געוויסן װאָלט אים געפּײניקט פאַר פאַרבאָרגענע זינד. עפּעס
אינעם פאַרפעצטן, פאַרבלוטיקטן שפּענצער מיט אַ גרויסן האַקימעסער
אין דער האַנט האָט ער אויסנעקוקט וי אַ גזלן, װי א קוילער, --- נאָר-
װאָס צוריקנעקומען פון װאַלד. די קינדער זיינע זענען פרי אַנטלאָפן פון
אים. די יונגען חאָט ער אַרױסנעיאָגט, די מוידן זענען אַליין אַװעק. (שיי-
נע מוידן געהאַט, וועלוול קאָלבאַס, מיט געדיכטע שװאַרצע צעפּ האָר,
מיט שטאַרקע בריפטן און ברייטע חיפטן --- האָבן זיי די , שװאַרצע יאָר?
אַרױסנעכאַפּט ערנעץ-ווו אין אַרגענטינע...) שוין אַ צייט װוי ער קריגט
צונעשיקט אויף יעדן יום-טוב נעלט פון אַרנענטינע, סמיט ראש-השנה-
קאַרטן. נעמט ער דאָס געלט מיט די װונטש-קאַרטן, --- (װאָס ער מיינט,
אַז עס איז אויך געלט -- אַלץ װאָס עס קומט מיט דער פּאַסט איז געלט),
--- און שטעקט עס אין שעניק אַריין. קאָלבאַס באַדאַרף נישט קיין געלט.
גאָרנישט דאַרף ער, נאָר זיין אַרבעט, ביי וועלכער ער שטייט פון זעקם
אינדערפרי ביז שפּעט אין אָוונט -- צעחאַקט די גרויסע ריפּן פלייש,
װאָט דער קצב ברעננט אים אַריין געטרייבערטע, שוין מיט דעם שטעמפּל
;כשר", פון ראַבינאַט. גרויסע פקאַנדאַלן שוין געווען מיט ועלוול קאָל-
באָס, נישט איינמאָל האָט אים שוין דער ראַבינאַט געטרפהט די ווורשטן
(נישט קיין צוטרויען געהאַט צו זיין כשר) --- איז ער זיך געגאַנגען אין
נמינע שלאָנן. יעדעס מאָל ווען מען ברענגט אים אַ געטרייבערט שטיק
פלייש מיטן שטעמפּל , כשר", גייט ער אַרױס אין חויף, האַלטנדיק דאָם
וו אַ ר יש ע 31
שטיק פלייש אויף זיינע אָרעמס, און שרייט אויפן הויכן קול: ,נאַט, זעט
דעם שטעמטל , כשר", אַ כאָליערע זאָל אייך פּאַקן!"
פוֹן קיין אנבייסן, פון קיין מיטאָנ ווייסט ער נישט. קאָלבאַס פרעסט"
אויף דאָס אָפּפאַל פון די פליישן, װאָס ער קאָן נישט איינבראָקן אין די
וװוורשטן. אַזױ אַרבעט ער פון שבת ביז שבת. זיין איינציק פאַרגעניגן אין
שבת נאָכמיטאָג צו שלאָפן. זומער-צייט טוט ער זיך אֶן די שטיוול מיט
די גדויסע כאלעוועס און נייט מיטן ווייב --- אַ ברייט-פליישיקע יידענע
װוי אַ פאָס -- (דער איינציקער פּאַרשױן, פאַר וועמען ער האָט מורא,
זי קאָן אים אַמאָל אַ פּאַטש דערלאַנגען אויך) --- גייט ער צואמען מיטן
ווייב אַרויס פון שטאָט אויף מאָקאַטאָװער , ציטאַדע?", ביים יידישן
שפּיטאָל, כאָליעט זיך אַװעק אין אויסגעברענטן נראָז, ליינט-אַװעק דעם
קאָפּ אויף נעכעס אַ פוס און שלאָמט-דורך צווישן נװאַלטן און געשרייען
פון אין , פּאַלאַנט" שפּילנדע יונגען, פון זיך-קריגנדיקע מוידן, אַ גאַנצן
זומערדיקן טאָג ביז עס ווערט פאַרנאַכט. כאַפּט ער זיך אויף און זאַנט
א פֿאַרקרימטער: , נעכע, קום אַהחיים. עס אין מיר עפּעס פּאַסקודנע אין
מויל".
ווינטער ליינט ער זיך אַװעק סמיטן וייב אויפן טאַפּטשאַן. נעכע,
וועלכע קאָן לייענען עברי-טייטש, מישט-אויף דעם , צאינה וראינה', און
צווישן גרעפּסן, װאָס וועלוו?ל גיט פון זיך אַרױס, לייענט אים די יידענע
פֿאָר װועגן ,נחן מיט דער תיבה". ביז נעכע זאָגט אים מוסר: ,ועלװל
קאָלבאַס, װאָלסט כאָטש דרך-ארץ געהאַט פארן הייליקן נחן". ,האָסט
טאַקע רעכט מיין ווייב --- קרעכצט נעכעך וועלוול אפ אויף דעם, װאָס ער
איז שוין אַ פאַרפאַלענער און גאַרנישט װעט אים שוין העלפן. גראָבט ער
איין דעם האַרטן קאָפּ אין נעכעס א שמאַלץ-גרוב, און חייבט-אָן צו פייפן
מיט דער נאָז. עס געדויערט נישט לאַנג, און נעכע טוט אים נֹאֶך...
פאַר וועלוו? קאָלבאַס ציטערט דער הויף. די איינציקע, װאָס האָט
נישט קיין מורא פאַר אים, איז פרוי הורוויץ. פאַר פרוי הורוויץ האָט אפו-
לו וועלוול דרךזארץ. ער ווייסט, אַן עס איז עפּעס אן אנדער סאָרט פאר-
שוין, פאַר וועלכן מען באַדאַרף חאָבן רעספּעקט, און נישט איינמאָל, ווען
פרוי חורוויץ גייט-אַרום צווישן די שכנים צונויטנעמען אַ פַּאַר נילדן פאַרן
סוכאַטניטשע ווייבל, די פּאַפּיראָסן-מאַכערין, װאָס וווינט אויפן פערטן
שטאָק, טראָגט איר וועלוול אַנטקעגן אַ שטיק פלייש פון סאַמע בייליק
32 של | ם אַ שׁ
אַרױיס, װאָס ער װאָלט אַליין זיך נישט פאַרגינען אפילן אויף שבת. דער-
זען, אַז די פרוי הורוויץ איז פון בעקער אַרױסגעלאָפן אַ צעמישטע, האָט
זי וועלוול? אָפּגעװאַרט אויפן שווע? פון זיין ווורשט-פאַבריק?. די טיר פו-
נעם , פאַבריק??" איז שטענדיק געשטאַנען אָפן, און עס האָט זיך געטראָגן
פון דאָרט אַ פּאַרע וי פון אַן אונטערנעהייצטער מקוה. צוליב דער פּאַרע
האָט מען נישט אַרױפגעזען װאָס דרינען טוט זיך. מיט דעם פאַרפעצטן
שפּענצער און פאַרטוך, אַרױפגעשאַרצטע אַרבל און אַ האַקמעסער אין דער
האַנט, װאַרט וועלוו? אָפּ די פרוי הורוויץ און רופט איר צו מיט אַ געביי-
זער, ווען יענע איילט זיך און באַמערקט אים נישט.
--- װאָס, איך בין שוין קיין ייד נישט? מיין הוין אין טרפהף --
װואָס לאָזט זי מיך פאַרביי, ווען זי גייט נאָך אַ נדבה? -- בייזערט זיך
וועלוו?, --- קומט-אַרײן, על איך אייך נעבן א שטיקל פלייש.
--- גיין, וועלוו?, --- זאָגט צו אים די פרוי הורוויץ, --- איך באַדאַרף
א נאַכטלענער פאַר אַן אָרימען יונננמאַן, װו ער זאָל קאָנען איבערנעכב-
טיקן.
--- װאָס, פאַר אַ לערנער?
--- אוודאי פאַר אַ לערנער, װאָס דען, פאַר אַ ליידיקנייער װעל איך
די טירן אָפּהאַקן?
וועלוול קראַצט זיך אין קאָפּ צווישן די קודלעס, און רופט אין דער
פּאַרע אַריין:
--- נעכע, נעכע, קום נאָר אַרױיס!
פון דער פּאַרע שטיינט-אַרױס א באַוענלעכע מאַסע:. אין קאַרוגן
שיין פון קאָרידאָר, װאָס פאַלט-אַריין דורך אִן אָפּענער טיר, זעט מען אַ
יידענע אין אַ נעבלימלטער װאַטאָווקע, מיט אַ פַּאֶר רוימע זאָקן אויף די
ריק-אַנגעשװאָלענע פיס, דעם קאַפטן אויסגעטון, נאָר אָנשטאָט דעם אַ
האַנטוך אַרומנעװױיקלט אַרום באַהעמדטן האַלדז. זי האָט אויסגעזען אַזױ
וי זי װאָלט נעקומען פון וואַשן וועש. זי איז געקומען פון אויבן, װו זי
האָט געהאָלטן דעם מאַן רויכערן די ווורשטן, וועלכע זיי האָבן אויסנע-
אַרבעט פאַר די ביליקע ואַרשעװער שענקען.
--- װאָס ווילפטו? --- פרענט געכע, און ווישט זיך אֶפּ מיטן האַנטוך
דעם שווייס פון דעם אומנעהויער גרויסן פּנים.
--- ווילסט דיר פארדינען א מצוה -- נעם אַריין אן אָרימען ישיבה-
וד אַ ר ש ע 8
בחור צו נעכטיקן. די , לערערקע? זאָגט, --- ווייזט וועלוו? אויף דער פרוי
הורוויץ.
נעכע קוקט אויף איר מאַן מיט די אויגן פון אָנגעשװאָלענעם פּנים
אַרױיס און זאָגט מיט א טאַרװוונדערטער מינע:
--- נו,, וועלוו? קאָלבאַס, באַדאַרפסט האָבן מצוות? פון ווען אָן אין
דאָס?
--- װאָס, איך טאָר נישט? אַלע מצוות מעג האָבן דער לעדער-סוחר,
איך װי?ל מיר אויך עפעס פאַרדינען אויף יענער װעלט, --- זאָנט װועלוול
מיט געבייזער,
--- אויף יענער וועלט וועסטו דיר פאַרדינען דאָס פייערדיקע גיהנום,
ווייל דו פרעסט אומגעדאַװנט און אומגעװאַשן, -- זאנט נעכע, און
ווענדעם זיך צו דער פרוי הורוויץע --- נו, גייט שוין גייט, ווו װעלן מיר
אים לייגן, --- אין אויוון אַרין, אַ כיבע, מיט די ווורשטן, אַז מיר שלאָפן
אַליין אין רויך.
--- אוֹן איך על דיר ווייזן, אַז איך װע? מיר יאָ פאַרדינען אַ
מצוח. פּאַנִי הורוויץ, װאַרט נאָר אַ מינוט, --- שרייט-אויס װעלוול, װעל-
כער איז געװאָרן אריינגעיאָגט דורכן ווייב אין אַמביציע, --- װאַרט נאָר אַ
מינוט, דאָ האָטם איר אַ וװוורשט פון , בייליק" אַרױס. נאָט אייך, טראַנט
דאָס אַרױף צוֹ דעם סוכאָטניטשע ווייב?. זאָל זי אויך לעבן א גוטן טאָג.
די יוגגען מים די מוידן שמעקן דאָ אַרום וי די הינט נאָך א ביין צו
דערכאַפּן א שטיסל , אָבלאַמּ".
-- וועלוול קאַלבאַט, װאָס ביסטו משוגע געװאָרן: א גאַנצע קיש-
קע? און אַ פּאֶר ביינער װאָלט נישט נענוג געווען א זופּ אִמּצוקאָכן?
-- גיין, אַ גאַנצע קישקע מיט אַ שטיק בייליק דערצו. איך ווי? אויך
זיין אַ ייד. איך װוי? זיך אויך אַמאָל אַ מצוח פאַרדינען! --- שרייט וועלוופ
קאלבאס אויפן קול, וי עס װאָלט אים ער געשאַכטן.
דאָס גאַנצע הויז האָט געקענט דאס סוכאָטניטשע ווייב?, דאָס אין
די פּאַפּיראָסן-מאַכערין פון דעם פערטן שטאָק. אַלע וויילע וװוערט אַ גע-
שריי פוֹן קינדערשע קולות: , די מאַמע שטאַרבט אַװעק!" נאָר אַזױ וי
דאָס נעשריי האַלט שוין אָן א פּאָר יאָר, האָט מען זיך צו אים צונע-
וווינט. אַ פֹּאַר מאָל האָט שוין דער חויף צונויפנעזאַמלט נעלט און זי
אַרױסגעשיקט קיין אָטװאָצק. נאָר קיין לעכערדיקן זאַק קאָן מען נישט
54 ש 5ום אַש
אָנפילן. זי שטאַרבט און שטאַרבט -- און יעדעס יאָר האָט זי אַ קינר.
ליגט אין בעט און שפּייט מיט בלוט, און האָט אַ גרויסן בויך... אַ מאַן
אַ שליממז?, אַ װוויל-לערנער, זאָגט מען. אַ זייגער-מאַכער אָן אַ שטעלע,
אַרבעט ער אויס פּאַפּיראָסן, װאָס די קינדער מאַרקויפן אין געהיים אָן אַ
באַנדעראָל. פרוי חורוויץ קען זי גוט. אַז עס ווערט גאָר שלעכט, קומט מען
אַראָפּצולויפן אויפן ערשטן שטאָק צו דער לערערקע: ,די מאַמע פאַלט
אַוועק". נעמט די לערערקע דאָס טוך איבער די פּלייצעס און גייט-אַרום
צוֹ שכנים.
געקראָגן מיטאַמאָל אַזאַ מתנה דערפאַר, װאָס וועלוו? קאָלבאַס אין
משונע געװאָרן און האָט זיך מיטאַמאָל דערמאַנט, אַז עס איז דאָ אַ יענע
וועלט אויך, איז די לערערקע מיט אימפּעט אַרױף אויף די צווייטע טרעפּ
צוֹ ברענגען דעם סוכאָטניטשע ווייב? די ווורשט מיטן שטיק פלייש. אָנגע-
טראָפן האָט זי דאָס ווייבל, וי שטענדיק, אין בעט מיטן אױסגעהאָפטע-
נעם הייבל פון כלה-צייט אויפן קאָפּ און מיט די רויטע באַקן. פון בעט
אַרױס האָט זי נעקאָמאַנדעװעט מיט די קינדער. איינס קלענער פון אַנ-
דערן, טייל איננאנצן נאַקעט, אַנדערע האַלב-נאַקעט, װאָס האָבן אָנגע-
פילט די ענגע שטוב. די שטוב איז נאָך ענגער געװאָרן דורך דעם, װאָס
אַ האַלבע װאַנט האָט פאַרנומען אַ ברייט-בייכיקער א:יגעשװאָלענער גע-
שניצטער שראַנק, װאָס איז איבערנעבליבן פון די גוטע צייטן נאָך פון
חתונה-אויסשטייער (די סוכאַָטניצע איזן געקומען פון אַ גוט הױז און
געהאַט נדן צו דער חתונה).
דער מאַן איז נישט געווען. אַרומגעדרייט זיך ערגעץ אין גאַס. דער-
פאַר אָבער האָט מען אָנגעזען זיין מלאכח. דער איינציקער טיש, װאָס איז
געשטאַנען אין מיטן שטוב, איז נעווען באַלײגט מיט אַ שטוים טאַבאַק.
אָבער דאָס האָט נישט נעשטערט די קינדער צו עסן פון דעם טיש. אין
טאַבאַק האָבן זיי געטונקט די רעשטן ברויט. אין טאַבאַק האָט זיך אויך
אַרײנגענאָסן די רעשטן קאַװע פון די טעפּלעך. אַנדערע האָבן זיך אין
טאַבאַק אויפגעשטעלט זייער שפּילצײיג, זייערע שמוציקע היימיש-גע-
מאַכטע ליאַלקעס.
דאָס סוכאָטניטשע ווייבל איז געלעגן אין בעט און דערכאַפּט זיך
דאָס האַרץ מיט שאלעכץ פון אַ פּאָמעראַנץ, װאָס זי האָט נישט אויפגע-
הערט צו נאָגן, ביי דער פרוי הורוויצעס אַרינקומען האָבן זיך די קינ"
וו אַ ר ש ע 5
דער אייננעשטילט, און דער רעש און דער ליאָרעם האָט זיך אָפּנעשטעלט,
פון די ווינקלען האָבן זיך אָנגעהויבן צו ווייזן װאָס מער קעפּלעך, און וי
הונגעריקע מייזלעך האָבן זיי פונדערווייטנס שוין דערשפּירט די ווורשט,
װאָס פרוי הורוויץ האָט נעהאלטן אין אָרעם.
--- נאט אייך, דאָ האָט איר. שטעלט אייך פאָר, דאָס האָט אייך
אַרויפגעשיקט דער וװוורשטן-מאַכער, וועלוול פון דער אַפיצינע. נו, װאָס
מאַכט איר, ניטעלע?
--- לאַנג לעבן זאָלט איר טאַקע, פּאַני חורוויץ, פאַר אייער וט
האַרץ. װאָס װאָלט איך געטון אָן אייך? -- ציט די סוכאַטניצע אַרויס
אַ האַנט וי אַ דין בלייך שטעקעלע און נעמט צו די ווורשט און באַהאַלט
זי אונטער איר דעק.
-- װאָס באַהאַלט איר זי? ניט די קינדער צו שטיקלעך, -- זאַנט
די פרוי חורוויץ (זי האָט זיך דערמאַנט אָן דעם פון די הונגעריקע, דער-
שטוינטע און אויפגעריסענע בליקן פון די קינדער-אוינעלעך, װאָס זענען
צוגעצויגן געװאָרן, דורכן נעשמאַק פון דער ווורשט, צו דער מוטערס בעט).
--- שוֹין, באַלד, איצטער,.. מ'באַדאַרף באַהאַלטן אויף שפּעטער, --
זאָגט די סוכאטניצע. --- נייט אייך, קינדערלעך, שפּילן, נייט קינדערלעך,
--- זאָגט די מוטער שוואך פון בעט ארויס.
די קינדער אָבער ווילן נישט פון בעט אָפּטרעטסן. קאַנען זיי נישט
עטן -- שמעקן זיי כאָטש די װוורשט פון אונטער דער מאמעס דעק.
--- גיט זיי איצט צו שטיקלעך. ניי, יינגעלע, ברענג א מעסער,--
זאָנט די פרוי הורוויץ.
זי נעמט די ווורשט און טיילט-איין שטיקער די קינדער, צום פאַר-
דרוס פון דער מאַמען, װאָס זעט וי דאָס , פאַרמעננס" צערינט מיט-
אמאָל.
--- זיי האָבן דאָך ערשט געגעסן, זאָל איך אַזאַ נוט יאָר האָבן, װוי זי
האָבן גענעסן. זיי זענען דאָך גאָרנישט הוננעריק. נישט װאָר, קינדער-
לעך? --- זאָגט די מאַמע און שטרעקט-אויס די האַנט נאָך דער איבער-
געבליבענער ווורשט. און פאַר נרויס ענמתינפש צעחוסט זי זיך אַזוי, אַז
מען מיינט די נשמח גייט פון איר אַרױס.
די קינדער זענען שוין צונעוװוינט צו דעם. דער מאמעס הוסט
/שטערט זיי נישט צו פרייען זיך מיט דעם זעלטענעם ביפן, װאָס זיי האָבן
6 של ו ם אַ ש
געקראָנן. פרוי הורוויץ מיט זיך זי צו באַרואיקן. דער הוסט פון דער סו-
באָטניצע נעמט אָבער אָן אזא מוראדיקע טאָרם, אַז די פרוי דערשרעקט
זיך. דענסטמאָל קומט איר צוהילף שיינדעלע, דאָס עלטסטע מיידל. נישט
שטערנדיק זיך אין איר געשמאַקן ביסן פון דער באַטעמטער ווורשט ---
גייט זי מײיט גלייכבגילטיקע טריט, װי עס װאָלט ביי איר געװען א נאַ-
טירלעכע זאַך, צו דעם װאַסער-קראַן, גיסט-אָן אַ שעפּ װאַסער, עסט ויי-
טער די ווורשט מיט איין האַנט, און מיט דער צווייטער האַנט דערלאַנגט
זי דער פאַרחוסטער, פאַרפּײיניקטער מאַמען די שעפּ ואַסער אין מויל,
פרוי הורוויץ האָט געמיינט, אַז עס איז עפּעס געשען. אָבער די סן-
כאַטניצע אַלײן האָט זיך פון דעם הוסטן גאָרנישט נעמאַכט. קוים האָט
איר דער הוסט אָפּנעלאָזט, װוענדעט זי זיך מיט אַ גלייכגילטיקער מינע,
וי זי װאָלט געװאָלט עפּעס דערציילן נאַנץ גלייכנילטיקס:
--- גוט, װאָס איר זענט אַרויפנעקומען, פּאַני הורוויץ. איך האָב
טאַקע שוין געװאָלט שיקן נאָך אייך (און אַביסל? דערנידערנדיק איר שטי-
מע זאָנט זי צו דער לעצטער אין אויער אַריין מיט אַ פריילעך פארשעמט
שמייכעלע אויף אירע קרענקלעכע באַקן): -- איר ווייסט, איך רעכט זיך
דאָך שוין באַלד ווידער אין קימפּעט, אַװדאי א ליאַדע טאָג.
פרוי הורוויץ בלייבט זיצן אַ פאַרשטיינערטע.
-- װאָס, אין אייער צושטאַנד? און וויפי? איז דער שיעור?
--- װאָס זאָל מען טון, מען איז דאָך נאָר אַ זינדיקער מענטש. --
זאָגט די סוכאַטניצע און שמייכלט דערביי צו מיט א קאָקעטיש וייבע-
ריש חנד?. אָבער צוליב דעם שמייכעלע שניידט זיך פון איר פּנים אַרױס
דער סקעלעט פון איר קאָפּ דורך דער דינער הויט...
קאַפּיטל 4
פּאַן קװיאַטקאַָווסקי
פרוי הורוויץ איז נישט פון די מענטשן, װאָס זאָל זיך אָפּשרעקן פאַר
שטרויכלונגען, איינמאָל זיך אונטערגענומען א זאַך, מוז זי עס דורכפירן.
דער יונגערמאַן, װאָס איז אַנטלאָפן פון דער פּראָװינץ און געשטעלט זיך
הינטער איר טיר, װעט בלייבן אין װאַרשע. |
וו אַ ר ש ע 37
אַ מינוט שטעלט זי זיך אִפּ אויף די טרעפּ, לאָזט דורכגיין אין איר
מחשבה די אַלע באַקאַנטע, שכנים, פריינט, ביי וועלכע זי פלעגט אמאל
איינאָרדענען דעם אַָדער יענעם יונננמאן, װאָס אין גנעקומען פון דער
פּראָווינץ. פיל זענען איר נישט איבערנעבליבן. כמעט אומעטום, װו זי
האָט געקאַנט, האָט זי שוין דאָרט געהאט וועמען עס איז.
צוריק-צו-ווענס האָט זי אָפּנעריכט אַ וויזיט הענעך דעם סטאָליאַר.
נישט דערפאַר, װאָס זי האָט זיך געריכט, אַז זי װעט דאָרט קאָנען איינ-
אָרדענען איר שוצלינג, נאָר דערפאַר, וויי? זי האָט עפּעס אַנדערש נע-
זוכט. הענעך פטאַליאַר איז איר אַ גוט-באַקאַנטער, אַ מענטש, צו וועלכן
זי האָט פיל סימפּאַטיעס, און ער פלענט אַמאָל צוהעלפן אין זאַכן, וועגן
וועלכע מיר ווילן נאָך נישט אױיסזאָגן.
עס איז איר געלעגן אויפן וועג אויך. דער סטאָליאַר האָט געוװוינט
אין טיר-געוועלב, וואָם איז נעלענן אין דעם פלינ?, ווו עס האָט געוװוינט
דאָס סוכאַָטניטשע ווייבל.
ארייננעקומען אין שטוב אַריין, חאָט פרוי הורוויץ אָננעטראָפן אַזאַ
בילד:
הענעך סטאָליאַר איז געשטאַנען אַ פאַרטרונקענער אין א ים פון
הובלעכץ און זעג-שטויב און האָט עפּעס דאָרט געקלאַפּט. דאָס קלאַפּעריי
פון נעהילץ אָבער איז פארלוירן געװואָרן אין אַ ליאַרם, אין א געשריי מון
קינדער און קינדערלעך, װאָס האָבן זיך געטוקט אין האַלץדאָפּפאַלעכץ,
אין דער נאֶָענט פון די אָפענע טירן איז געשטאנען א ויג. איבער דער
וויג איז געווען אַריבערגעבוינן יוכבד, הענעכס ווייב, און האָט געלאָוט
אַריינפאַלן אירע צוויי נאַקעטע בריסטן, װי טאָרבעס, אין דער וויג אַרײן,
פון וועלכער עס האָט דאָרטן ווער געזויגן. |
זױיגנדיק דאָס קינד, האָט אָבער יוכבד זיך נישט נגעלאָזט שטערן אין
איר נעשפּרעך מיט אַ פּאָר, װאָס זענען געזעסן אויף א צעװאָרפן בעט
אין א ווינקל ביי דער ואַנט. דאָס איז געווען יוכבדס שוועסטער, מיט
וועלכער הענעך האָט זיך נעשעמט, וויי? ער האָט זי פאַרדעכטיקט, אַז זי
גיט זיך אֶפּ מיט זאַכן, וועגן וועלכע אירע ביליקע פּערפומען און שמעקנ-
דיקע זייפן, װאָס האָבן זיך פון איר געפילט, האָבן עדות געזאָגט... נעבן
איר איז געזעסן א יונגערמאַן אין אַ װואַרשעװער קאשקעטל, מיט א לע-
דערנעם גלאַנציקן דאַשעק. ביידע, דאָס מייד? און דער יונגערמאַן, האָבן
8 ש 5 ום אַ ש
פון איין שקאָרמוץ געקנאַקט באַניע-קערנדלעך, פון וועלכע די שויטן זע-
נען געפלוינן פאַרשפּרײט אַרום זיי. זיי האָבן געמוזט רעדן וועגן חתונה-
האָבן. װאָרים ביי פרוי חורוויצעס אַרינקומען, האָט יוכבד, אַריבער-
בויגנדיק זיך איבער דער וויג מיט אירע בריסטן, געמאַכט אַ בטטערקנג
צו דעם געשפּרעך, װאָס די יונגע מענטשן האָבן געפירט צווישן זיך:
-- זי האָט דען נישט רעכט, מיין שוועסטער, װאָס זי װי? נישט
חתונה-האָבן? װאָס, אַ נאַר אין זי, װאָס האָט מען, משטיינס געזאָגט,
פונעם נאַנצן חתונה-האָבן? אט דאָס, --- ווייזט זי אויף דער וויג.
--- און אַז נישט, ווייס איך דען נישט, װאָס ער ויל? -- זאָנט
דאָס מיידל, װאָס זיצט אויפן בעט, צו דער שוועסטער און ווייזט דערביי
מיטן פיננער אויפן יונננמאַן. -- ער רעדט פון חתונה-האָבן, און מיינט
עפּעס אַנדערש. איך האָב פיינט גענארטע זאַכן; אַז דו וילסט דעם..
--- זאָנ און פארדריי מיר נישט קיין קאָפּ מיט חתונה האָבן.
דער שװאָנער הענעך האָט זיך נאָרנישט אָנגערופן. ער האָט פיינט
געהאט דער ווייבס שוועסטער מיט אירע טמאדיקע נעשמאַקן און דעם
יונגנמאַן, װאָס דרייט זיך אָרום איר. ער הװאָט זיי חושד געווען אין אוס-
אָנשטענדיקע זאַכן, האָט ער זיך איינגעטונקט אין זיינע הובלעס און נע-
אַרבעט מיט התמדה.
--- גיב נאָר אַ קוק וי ער יאָנט פון זיך דעם כוח ארויס, -- זאַנט
דאָס ווייב איבערגעבוינן מיט אירע בריסטן איבער דער וויג, -- עס
װואָלט ווער געזען, װאָלט מען באָטש נעמיינט, אַז ער מאַכט מיך רייך,
אַז ער ניט מיר יעדן טאָג זעמל צו עסן. פון דעם אַלעם וועט נישט זיין
אויף שבת צו מאַכן.
הענעך רופט זיך גאָרנישט אָן. אַ שמיר סיט דער האַנט איבער
דעם פֿאַרברודיקטן באַנאָפענעם שטערן, גיט ער אַ פיר-איבער מיט דעם
הובע? איבערן ברעט, פון הינטער וועלכן עס הערט זיך אַ פייף.
ביי פרוי חורוויצעס אריינקומען איז דאָס נעשפּרעך געװאָרן איבער-
געריסן. יוכבד האָט זיך אויפנעבוינן פון דער וויג און אַרײינגעלאָזט אירע
בריסטן אין קאַפּטאַן אַריין. דאָס יוננע פּאָר, װאָס זענען נגעזעסן צו נאָענט
איינער צום אַנדערן אויפן בעט, האָבן זיך אָפּנערוקט, און אפילו הענעך
האָט אויפגעהערט צו פייפן מיט דעם הובעל איבערן ברעט און איז אַװעק
וו א ר ש ע 39
פון זיין ווערקשטעל צו דער וויג, צום איינציקן ליכטיקן ווינקל אין שטוב,
ווו עס איז געשטאַנען פרוי הורוויץ.
--- אָ, די לערערקע, --- זאָגט הענעך נישט אָן פרייד און מאַכט זיך
אַרויס די שטיקער געהיבלעכץ פון זיינע האָר און באָרך,
--- יאָ, הענעך, -- איך בין דורכגעגאַנגען, בין איך אַרײיינגעגאַנגען.
װאָס הערט מען?
--- װאָס זאָל מען הערן? -- אַלדאָס גוטס. אבי עס איז נאָר דאָ װאָס
צו אַרבעטן און צוֹ קייען. װאָס באַדאַרף מען מער?
פרוי חורוויץ האָט גערן הענעכן. הענעך אין דער איינציקער שבן,
װאָט קלאָגט זיך קיינמאָל נישט. שטענדיק אין ער אַ שמייכלענדיקער, אַ
באַשיינטער, אַן אויפגערוימטער.
-- כאָטש איינער, װאָס איז צופרידן. אייך פעלט קיינמאָל נישט,
הענעך.
--- װאָס זאָל מיר פעלן, װאָס? און אַז ס'טעלט -- װאָס איז? קאָן
מען נישט לעבן? -- אָט לעבט מען דאָך! װאָס איז זיך צו קלאָגן?
-- אַ חונט אויף דער גאָס לעבט איך! -- רופט זיך דאָס ווייב
אָן, --- אוודאי, אים פעלט גאָרנישט, אַבי ער האָט זיין הובעל מיטן שטיק
ברויט און אַ ביכ? דאָרט, װאָס די חברחה אחדות"לייט ניבן אים צו
לייענען. ווען ער פאָזט זיך אַריין דערינען, קאָן מען נישט אויפרעדן צו
אים א װאָרט. און די שווארצע יאָר ווייסן, װאָס עס שטייט דאָרט גע-
שריבן. װאָס ארט עס אים, אַז די קינדער פרעסן אין זיך אַרײין קאַר-
טאָפלעס, פון וועלכע זיי קרינן געשװאָלענע בייכער, און אַז עס גייט אַ
ווינטער איבערן לאַנד און עס איז נישטאָ מיט װאָס דעם... צו באַדעקן.
--- האָסטו שוין, מיין ווייב, פאָרנגעלייענט אַ גאַנצע מגילה, און מען
װאָלט געקאַנט מיינען, אַז --- עס עקט זיך די וועלט. דערוויי?ל האָסטו ווו
דעם קאָפּ אַנידערצולייגן, און אױף אַ לעבל ברױט האָפְטו אויך. און
וויפי? געפינען זיך אַזעלכע, װאָס האָבן דאָס אויך נישט?
--- אבי אים איז נוט, אבי ער דערציילט מיר נאָר פון לייט, װאָס
האָבן דאָס אויך נישט. פאַרװאָס דערציי?לסטו מיר ליבער נישט פון לייט,
װאָס װווינען אין הייזער, װאָס מ'נייט ביי זיי אויף דיװאַנעס אַרום און
מ'פרעסט יעדן טאָנ פלייש?
נאָר הענעך 5לאַכט, שיט-ארויס די שפּענער האָלץ פון דעם געדיכטן
40 ש ו ם אַשׁ
שװאַרצן בערדל און שמייכלט אויף דער ווייבס אַלֶע רייד, און זאָנט מיט
אַ געלעכטערל:
|| --- נו, שווייג, שווייג, מיין ווייב. עס וועלן שוין זיין פּאַלאַצן מיט
דיװאַנעס, מיט יאַיכלעך. לאָז רעדן די פּאַני. אַז די פּאַני (אנווייזנדיק
אויף פרוי חורוויץ) איז געקומען, איז דאָך מן חסתם צוליב װאָס...
--- ניין, נאָרנישט, גלאָט אַזױ. דורכגענאַנגען, ארייננעשמעקט. איב-
ריקנס, זאָגט מיר נאָר, הענעך, ווייסט איר אפשר נישט, ווו איך קאָן דאַ
איינקװואַרטירן אַן אָרימען יונגננמאַן, װאָס איז געקומען פון דער פּרא-.
ווינץ זיך לערנען? |
--- איינקװארטירן אַן אָרימען יונגנמאַן, -- חזרט איבער הענעך, --
כאָטש דאָ, ביי אונדז, פאַרװאָס נישט? ביינאַכט שאַרן מיר אַװעק די
שפּענער און מ'שטעלט-אויף נאָך אַ בעטל אונטער דעם ווערקשטעל?. װאָס
איז נאָך א בעט? נישט װאָר, יוכבד?
--- און װו וועסטו לייגן שרהלען, אברהמלען און משהלען און די
צוויי קלייגע? ווו וועסטו צושטעלן אַ בעט?? אויף דיין קאָפּ?
--- ניין, ביי אייך, הענעך, איז טאַקע צו עננ. איך מיין נישט ביי
אייך, איך מיין ביי אַ באַקאַנטן. אפשר האָט איר וועמען, װאָס װויל? פאַר-
דיננען א פּלאַץ אויף בײינאַכט אויפצושטעלן אַ בעטל? -- זאָנט פרוי הור-
וויץ, -- פאַר ביליק געלט, קיין סך האָט ער נישט, װעלן מיר זען צו-
שטייער צו נעבן. |
--- װאַרט נאָר אַ מינוט, ווארט נאָר, איך האָב אַן עצה, פּאַני הור-
וויץ. ווייסט איר װאָס, איך וועל אַרויפלויפן צו מרדכין אין פאַבריק,
מן חסתם, אַז איר באדאַרפט אַ בעט? טאַר אַ יונננמאַן, באַדאַרפט איר
דאָך, מוז מען דאָך טון, -- זאָגט הענעך און לויפט אַרױס.
--- ניב נאָר אַ קוק, װוי ער רייסט זיך דעם ספּאָדעק איין. הלוואי
װאָלט ער פאַר זיין ווייב און קינדער אַזױ פלינק געלאָפן, װי ער לויפט
פאר אַ פרעמדן! -- רופט אים נאָך דאָס ווייב.
נאָר נישט פרוי הורוויץ און נישט הענעך האָבן זי שוין געהערט און
זיי זענען שוין געווען אין דרויסן.
--- מן הסתם פאַר אַ טרפהנעם? -- זאָנט דער יוננערמאַן, װאָס האָט
זיך נענטער צוריקנערוקט צו דער שוועסטער. -- אַז ער װעט זיך איינ-
רייסן, -- איר וועט מען נאָרנישט טון. די רייכע טוט מען גאָרנישט, נאָר
וו אַ ר ש ע 21
אים װעט מען אין פּיעקעליק אריינזעצן. איך על זען, ווער עס װועט זיך
דענסטמאָל טאַר אים אָננעמען?
-- און פאַרװאָס לאָזטו? --- פרענט די שוועסטער.
-- װאָס זאָל איך טון, אַז מיין בייזער מז? איז שוין אַזױ, --- ענט-
פערט אָפּ די שוועסטער.
אויפן ערשטן שטאָק איבערן סטאָליאַר האָט זיך געפונען די ,פאַב-
ריק" פון ווייבערשע בייטלען. דער הויפּט-צושניידער פון די בייטלען אין
געווען מרדכי בייטלמאַכער, אָדער דער ,הויקער". , גאָלדענע הענט" האָט
מען אים גערופן. ער האָט געקאַנט אויסרעכענען וי אַזוי אויסצונוצן יע-
דעס שטיק? לעדער, אַז ס'זאָל גאָרנישט גיין לאבוד. געקאָנט עפּעס װונ-
דער באַווייזן אין זיין פאַך. צוליב דעם איז ער געווען א חשוב ביים מייס-
טער, ביים פאבריקאַנט, װאָרים מ'האָט דעם יונגנמאַן געװאָלט אַרױס-
רופן אין אַנדערע פאַבריקן. מרדכי בייטלמאַכער אין נישט געווען קיין
שיינער פּאַרשױן. אויפנעצוינן אין ארימקייט, האָט ער דורך א פאַל בעת
זיין קינדהייט באקומען אַ געשװאלענע פּלײיצע, װאָס איז פאַרנאַכלעסיקט
געװאָרן דורך זיינע עלטערן, און מען רופט אים שוין ,דער הויקער".
מרדכי האָט אָבער נעהאָט א שרעקלעכע ליידנשאפט צו כװאַטסקע פרויען,
, צינאַנקעס?, וי ער האָט זיי גערופן. שװוארץ-האָריקע סמיטם גויסע
אויערן-ריננען און שוואַרצע גרויסע אוינן. אַזױ װי אין לעבן אָבער אין
אים װייניק-װאָס אויסנעקומען צו האָבן צו טון מיט אַזעלכע פרויען,
האָט ער זיך אויסגעשניטן פון אילוסטרירטע צייטוננען, פון אַפישן, פאָ-
טאַנראפיעס פון צירק-אמאזאַנקעס, טענצערקעס, לייבן-קעמפערינס, און
די אויסשניטן אָננעשטאָכן אויף דער װאַנט פאַר זיין שנייד-ברעט און
פון צייט-צו-צייט געקוקט אויף זיי בשעת דער ארבעט און נעקרעכצט
אין דער שטיל. ער האָט נעהאט אַ באַנער, צוליב זיין פיזישן פעלער, אויס-
צוצייכענען זיך מיט כאַראַקטער און שטארקייט, און אַלץ, װאָס האָט נע-
שמעקט מיט לעבנס-געפאר, האָם אים גערייצט. ער האָט באלאננט צו אַ
געהיימער פּאָליטישער פּאַרטײ און גענומען אויף זיך (ווען מען האָט אים
נאָר צוגעלאָזט) שליחותן, ביי וועלכע ער האָט מיט זיין לעבן ריזיקירט.
ער פלענט פראַנק און פריי אריכערפירן פּראָקלאַמאַציעס פון איין אָרט
אויפן אַנדערן. אין זיין װווינונג פלענט ער באַהאַלטן די פאַרדעכטיקסטע
פּאַרשױנען אָדער קאָמפּראָמיטירנדיקע דאַקומענטן. פאַרקערט, װאָס מער
42 ש ? ו ם אש
געפערלעכער עס איז געווען, אַלץ מער האָט עס אים גערייצט, וי ער
װואָלט דורך דעם נעװאָלט באַוייזן זיין גבורח. זיין געװאַגטקײיט האָט אים
פאַרשאַפט אַ נאָמען צווישן פּאַרטײי-מיטגלידער און אַרבעטער. מען האָט
אים געקענט. און אַז מ'האָט עפּעס באַדאַרפט -- האָט מען זיך געװוענדעט
צו מרדכין; ער פלענט עס טון גאַנץ אָפן, פראַנק און פריי. נישט איין
מאָל האָט ער דורך דעם געשטעלט אין געפאַר חברים און פּאַרטײ.
דערהערט פון הענעך סטאָליאַר, אַז עס איז עפּעס דאָ אַרבעט (אין
זיין נאַאיווקייט האָט הענעך סטאַליאַר, װאָס איז געווען אין דער פּאַרטײ-
אַרבעט אַ געווענלעכער סאָלדאַט, געמיינט ווער ווייסט ווענן װאָס פארא
געװאַלטיקער פּערזענלעכקייט עס האַנדלט זיך -- פאר וועפען די לערער-
קע, וועלכע איז באַקאַנט געווען אין די קרייזן אַלס סימפּאַטיקערין, אין
געקומען זוכן א קװאַרטיר), נעהערט, אַז מ'דאַרף אים -- האָט מרדכי
געװאָרפן די אַרבעט, און איז אַראָפּ פון די טרעפּ, ווו עס האָט שוין גע-
װאַרט אויף אים פרוי הורוויץ. מרדכי האָט מיט גרויס װאַזשנעקײט
אויסנעהערט פרוי הורוויץ און געווויר ווערנדיק, אז דאָ האַנדלט זיך
נאָרנישט וועגן קאָנספּיראַציע, און דער, פאַר וועמען זי זוכט אַ קװאַר-
טיר, איז נאָרנישט קיין פּאָליטישער, האָט זיך מרךכי אַנטישט. יאָ, אַ
וווינונג האָט ער. נאָר מ'באַדאַרף זי פאַר אונדז. ער באַדױערט זייער,
װאָס ער קאָן אין דעם פאַל נישט העלפן. -- כ'קאָן נאָרנישט טון, י--
האָט ער געזאָנט מיט אַן ערנסטקייט,
--- איבריקנס, -- דער , זשאַכלינער". האָט געהייסן? -- פרעגט
מרדכי.
--- גיין, --- דער , זשאַכלינער" האָט נישט געהייסן (ואָרים דאָס
אַלעס מוז דער , זשאַכלינער?" הייסן).
פרוי חורוויץ האָט שוין אָנגעהויבן זיך מיאש צו זיין און איינגעזען,
אַז דער , זשאַכלינער" װעט איבער איר טריאומפירן. זי האָט באַשטימט
באין אופן נישט נאָכצונעבן. דער יוננערמאַן מוז בלייבן אין װאַרשע,
זאָל דער , זשאַכלינער" צעזעצט ווערן. אָבער ווו װעט זי אים אַהינטון?
זי איז נאָכאַמאָל איבערנענאַנגען איר הויז אין איר מחשבה און האָט
זיך דערמאָנט יעדעס ווינקל. אין איר איינן הויז איז אוממענלעך. יעדעס
ווינק? איז טאַקע שוין געווען באַזעצט. נאָר זי װעט דאָך נישט נאָכגעבן.
זי מוז אים איינאָרדענען.
זל אַ ר ש ע- 43
און מיט לעקציעס אויך באַזאָרגן, און מיט אַ העמד אויך.
נאָר די ישועה איז געקומען אומנעריכט, און פון אַ זייט, אויף
וועלכער זי האָט זיך קיינמאָל נישט געריכט.
ווען זי איז אַרױפּנענאַנגען אויף די טרעפּ אין איר שטוב אַרײן,
פֿאַרקלערט אין די פּלענער וי אַזױ איינצואַרדענען דעם יונגנמאַן, אין איר
אנטקעגננגעקומען אויף די טרעפּ , פּאַן קװויאַטקאָווסקי? פון צווייטן שטאָק,
װאָס איז איבער דער שולע. פּאַן קװיאַטקאָװוסקי איז געווען דער איינ-
ציקער קריסטלעכער שכַן אין דעם גרויסן הויז. פון װאַנען ער האָט זיך
דאָ גענומען און פארװאָס ער זיצט דאָ אין אַ יידישן הויף, װאָס האָט
זיך נישט זייער אויסגעצייכנט מיט זיין ריינקייט, ווייסט קיינער נישט
דעם טעם דערפון. עס איז געווען די איינציקע מיר אין גאַנצן הויז, אי-
בער וועלכער עם האָט געהאָנגען א הייליק בילד? און מיט קרייך אָנגע-
שריבן פון איין יאָר צום אַנדערן דריי בוכשטאַבן:.8 - }א - .6 די נעמען
פון דריי הייליקע קענינן. אותיות, װאָס האָבן אויף יידישע הערצער, ווען
זֵיי האָבן זיי דערזען, אָנגעװאָרפן א שרעק, וי די מיט קרייד אָננעשׁדי-
בענע אותיות װאָלטן דערמאַנט אָן דער אינקוויזיציע. פּאַן קװיאַטקאָווסקי
איז געווען א געהיימער , דאַקטאָר", װאָס האָט געהיילט מיט גראָזן, עס
פלעגן זיך ציען צו אים איבער די טרעפּ גאַנצע שורות מיט פּוערטעם
פון דאָרף, אין פּויערשע קאָלירטע קליידער אָננעטון, וועלכע פלעגן טראָנז
אויף די הענט קוישן מיט די פּראָדוקטן פון דאָרף: אייער, פּוטער, הינער,
מיט וועלכע זיי האָבן באַצאָלט דעם , פּאַן" פאַר זיינע דאָקטאָרשע עצות
און רפואות. יידן האָבן גרויס חשק געהאַָט אַריינצוקוקן אין די פאַרמאַב-
טע ריינע פּויערשע קוישן און פרעגן מיט ניינעריקייט: , צו פאַרקויפן?"
נאָר שטענדיק פלענן זיי אָנטרעפן אױיף אִן אָפּזאָנ. אויף װאָס די יידן
האָבן אָפּנעקרעכצט, און מקנא געווען דעם דאָקטאָר... נאַטירלעך פלעגן
די יידישע שכנים גרויס רעספּעקט האָבן צום איינציקן נויאישן שכן. און
מאַמעס האָבן געהייסן די טעכטער אויסקערן די טרעפּ, נישט צוליב זיך,
נאָר צוליב דעם פּאַן קװיאַטקאָװוסקי, ,דער גנוי װועט באַלד דורבגיין ...
פּאַן קװיאַטקאָװוסקי אַלֵיין פלענט זיך מאָדנע פאַרהאַלטן צו זיינע יידי-
שע שכנים. אָפּטמאָל און מערסטנס איז ער נעווען גוט ביז נאָר, געענט-
פערט אויף גרוסן און אַװעקנעשטעלט זיך אויסטענהן סיט די יידישע
שכנים אויף יידיש, מיט װאָס ער האָט זייער ליב געהאָט צו גרויסן זיך.
44 ש ל ו ם אש
ער פלענט מישן דאָס יידיש מיט איבערגעטריבענע לשון קודשדיקע
ווערטער, װאָס האָבן זיך גאָרנישט אַריינגעפּאַסט און ענין, נאָר סתם
אַזױ אין דער וועלט אַרין: ,װאָס מאַכסטו יקום פּורקן?" --- האָט ער
זיך געווענדט צוֹ אַ ייד. , האָסט שוין געכאַפּט די אפּותיקי?? און ווען
וועט זיין , שמע קעליינע?" , מלך אביון?? -- האָט ער ליב געהאַט צױ
שפּאַסן מיט די שכנים. נאָר אָפּטמאָל פלענט זיך סאַכן, אָן א שום באַ-
זונדערע סיבה, אַז פּאַן קוװיאַטקאָווסקי פלענט ברונז ווערן אויף זיינע
יידישע שכנים. אַרױף און אַראָפּגיין אױיף די טרעפּ אַן אָנגעלאָדענער,
מיט אַראָפּגעהאָנגענע גרויסע ברעמען און לאַנגע װאָנצעס און נישט נאָר
נישט אָפּענטפערן אויף די יידישע גרוסן, נאָר בורטשען אין זיין שטע-
כעדיקער באָרד אַריין: זשידי , פּאַרכי", זשידי , פּאַרכי".
אַז עס פלעגט אויף אים אָנפאַלן די , מרה-שחורח" (װי די יידישע
שכנים האָבן עס גערופן), האָבן אים יידן אויסגעמיטן, ביז ער פלענם
פון דער העלער הויט בעסער וערן. פּונקט אַזױ וי ער פלענט אָן א באַ-
זונדערן מעם ברונז ווערן אויף זיינע יידישע שכנים, אַזױי פלענט ער
זיך מיט זיי, אָן אַ באַזונדערער סיבה, איבערבעטן.
יידן האָבן דעם גויס מרה-שחורה גערופן: דער וװאָרים נאָגט אים".
כאָטש צו פרוי הורוויץ האָט זיך דער פּאַן קוװיאַטקאָװסקי באַצוינן
מיט מער רעספּעקט וי צו אַנדערע יידישע שכנים (פון אַלע יידישע
איינוווינער פלענט ער נאָר מיט דער לערערקע רעדן פּױליש -- ואָסס
דאָס איז שוין געווען א צייכן פון נלייכחייט), דאָך האָט די פרוי חורוויץ
נישט געוווסט, צי דער פּאַן קװיאַטקאָווסקי איז חבר מיט יידן אָדער
ברונז מײט יידן. זי האָט דערפאַר נישט געװווסט, צי זי זאָל אים גריסן
אָדער זי זאָל זיך מאַכן אים נישט זען. נאָר פּאַן קװיאַטקאָוסקי האָט
זיך אַליין אָפּנעשטעלט. אַראָפּנענומען דעם הוט פון זיין באַנרױטן קאָפֿ,
האָט ער געפרענט מיט אַ שמייכל:
--- װואָס גייט דאָס די שכנטע אַרום אַזאַ באַזאָרנטע? -- עפּעס גע"
טראָפן?
--- נאָרנישט האָט געטראָפן, נאָר אַזױ פיל אַרימקייט אין הויף,
פּאַניע קװיאַטקאָוופקי.
--- אַזױ, אַזוי. יאָ, אָרימקייט איז דאָ אַ סך, אי ביי אייך, אי ביר
אונדז. פאַרװאָס ווענדעט איר זיך נישט אַמאָל צו מיר? איר ווענדעט
װ אַ ר ש ע 45
זיך בלויז צו אייערע, ווען איר באַדאַרפט עפּעס. װאָס, איך בין נישט
קיין שכן? איך וװויל לעבן מיט מיינע שכנים גוט.
-- אדרבח, אדרבח, --- ווער ווענדעט זיך דען נישט? אפשר האָט
ער טאַקע, דער פּאַן קװיאַטקאָװוסקי, אַ קװאַרטיר פאַר אַן אָרימען יונגנ-
ימאַן, װאָס איז געקומען פון דער פּראָווינץ זיך לערנען און האָט נישט
זוו צו נעכטיקן? זאָנט פרוי הורוויץ אין האַלבן שפּאַם.
--- פאַרװאָס נישט? --- נגעוויס האָב איך אַַ קװאַרטיר, זאָל אים די
שכנטע אַרויפפירן צוֹ מיר, ער קאָן ביי מיר שלאָפן, עסן. מיר זענען
אוננאנצן צוויי מענטשן -- איך און די גאספּאדיניע -- און אַ קװאַרטיר
איז דאָ אַ גרויסע. פאַרװאָס נישט?
פרוי הורוויץ איז דערשטוינט נעבליבן.
--- דער פּאַן לאַכט נישט?
--- פֿאַרװאָס לאכן? --- זאָנט פּאַן קװיאטקאָווסקי, רויט-ווערנדיק
ומוֹן באַליידיקונג. --- וי אַזױ על איך זיך דערווענן צו לאַכן? איר זוכט
אַ קװאַרטיר פאַר אַן אָרימען בחור, װאָס װווי? זיך לערנען, און איך על
לאַכן? װאָס בין איך, װאָס? -- װאָס, איך פאַרשטײ עס נישט? נאָר
שטענדיק זענט איר אַזױ, יידן. איר מיינט, אַזן איר אַליין קאָנט נאָר
פילן, איר אַליין קאָנט נאָר העלפן -- קיין אַנדערער טאָר נישט. דאָס
איז נישט רעכט. העלפן, באַדאַרפן מיר אַלֶע העלפן, איינער דעם אַנדערן
העלפן, נישט אַזױ װי איר טוט. איר ווענדעט זיך נאָר צו אייערע, קיין
אַנדערע װילט איר נישט קענען.
--- ווער זאָנט דאָס? -- אדרבה. איך האָב דעם פּאַן איבערגע-
פרעגט, אַז דער פּאַן באַשטײיט -- דאַנק איך האַרציק. אַן אַרנטלעכער
יונגערמאַן, אַנטלאָפן פון פאַנאַטישע פרומע עלטערן און ויל זיך לער-
נען אין װאַרשע.
--- פירט אים, שכנטע, נלייך אַרױף צו מיר. איך ניי אַ ווינקל פאַר
אים אָנגרייטן, און עסן קאָן ער אויך ביי מיר, דאָס לאַנד באַדאַרף האָבן
געבילדעטע מענטשן. ואָס מער בילדונג, אַלְץ שטאַרקער וועלן מיר זיין,
און איר, יידעלעך, האָט גוטע קעפּלעך -- ליינט ער צו אויף יידיש. איך
װועל אים אַלֵיין נעבן לעקציעס אין פּוליש. זאָל אים די שכנטע גלייך
אַרױפנרעננען. איך גיי דער נאָספּאָדיניע אָנזאָגן, -- זאָגט דער שכן
פּאַן פװיאַטקאָווסקי און לויפט-ארויף צוֹ זיך אין ווינונג.
46 ש ל ו| ם אַ ש
פרוי הורוויץ בלייבט נאָך פֿאַר איבערראַשונג א מינוט שטין
אויף די טרעפּ, גלויבט זיך אַלֵיין נישט װאָס דאָ איז געשען און פאַר
פרייד גיט זי מיט נדולה אַ לויף-אַריין צוֹ זיך אין קיך.
פונעם , בית-מדרש" האָט שוין דער ,זשאַכלינער? אַרויסנע-
שטאַרצט זיין קאָזע-פּנים און מיט להכעיס געפינקלט מיט די איינעלעך,
--- נו, װאָס הערט מען, פּאַני הורוויץ? שוין געפונען אַ קװאַרטירף
פאַר אייער יונגנמאן?
--- אייך אויף צעפּיקעניש, , ליטװאַק", נישט נאָר א קװאַרטיר, נאָר
עסן אויך. און לעקציעס אויך. --- קומט, יוננערמאַן, מיט מיר, -- זאָנט
די פרוי און נעמט אָן דעם יונננמאַן װי אַ קינד ביי דער האַנט און
שלעפּט אים נאָך זיך, מיט דעם פּעקל אין צייטוננס-פּאַפּיר איינגעוויקלט,
אויפן צווייטן שטאָק צום פּאַן קװויאַטקאָווסקי.
קאַפּיטל 5
וי אַזױ רחל-לאה קאָכט-אָפ פּראַקלאַמאַציעס
נאָכדעם וי רחלדלאה האָט זיך אָפּנעפאַרטיקט מיט קהלשע עני-
נים, איינצואָרדענען דעם פרעמדן יונגנמאַן, האָט זי זיך דערמאָנט, אַז
עס װאַרט אויף איר אינדערחיים איר איינן פּעקל. זי דאָרף זיך נעמען
דעם מיטאָנג אָפּצוקאָכן. און זי האָט זיך גענומען צו אירע טעפּ מיט דער
ענערניע און חשק, װאָס איז געווען באַקאַנט ביי איר, נאָך דערצו נאָך
אַזאַ געלונגענעם טאָג װי דער היינטיקער, נאָכדעם וי עס איז איר נע-
לונגען איינצואָרדענען דעם פרעמדן יונננמאַן.
אין אַ פַּאָר שעה אַרום אין שוין די נאַנצע משפּחה געזעסן אַרים
טיש, און דער מאַן שלמה הורוויץ האָט געקאָנט לערנען דִי קינדער, װאָס
זיי זאָלן יאָ עסן און װאָס זיי זאָלן נישט עסן. שלמת הורוויץ האָט
שטענדיק נעלערנט. און אַזױ וי ס'איז אין שטוב איצט צו טונקל געווען
צו לעזן ביים עסן, האָט ער אויסגענוצט די צייט די קינדער צוֹ לאָון
וויסן, וויפיל אייזן'עס האָבן אין זיך מערלעך און וויפי? איי-ווייסל עס
האָבן אין זיך אַרבעס. דער לערער האָט זייער גערן געטיילט זיך מיט
וו אַ ר ש ע 7
זיין וויסן מיט אַנדערע. נישט קיין חילוק צי דאָס זענען זיינע תלמי-
דים, זיינע קינדער אָדער ווילד-פרעמדע, מיט וועלכע ער באַגעננט זיך
צום ערשטן מאָל, אין שטוב איז געווען טונקל, פריער אֶַװונט פון די קור-
צע האַרבסט-טעג. אין דרויסן איז דאָס וועטער קאַליע געװאָרן און די
קינדער, וועלכע זענען אַרױסגענאַנגען אין פריען מאָרגן, באַנלײיט פון
דער הערלעכער האַרבסטזון, זענען צוריק אהיימגעקומען פייכטע, באַ-
שנייטע און באַבלאָטיקטע. אייניקע פון זיי, װווי דער גימנאַזיע-תלמיד,
דוֹד, און די יינגערע טאָכטער האָבן געמוזט די שיך אויסטון און ביים
טיש זיצן יאין די זאָקן, עס איז געװאָרן אַ גערייד וועגן קאַלאָשן, אַ גע-
רייך, װאָס װאַרפט שטענדיק אַרױף אַ מרה-שחורח, ווייל עס דערמאָנט
אָן ווינטער. דער טאַטע האָט זיך נישט נעמאַכט הערן, די מאַמע אָבער
האָט שוין וענן דעם געהאָט אירע פּלענער..
רחל-לאהס טיש איז קיינמאָל נישט נאַקעט, שטענדיק געפינט זיך
ווער עס איז יי איר צום מײטאָג, און עס איז איר איינענע געשיקטקייט,
וי אַזױ איינצוטיילן, אַז עס זאָל פאַר אַלעמען קלעקן. זיצט טאַקע רחל-
לאה ביים גרויסן טעלער אַ פֿאַרזאָרנטע און איז שטאַרק פאַרנומען מיט
איינטיילן חלקים. דעם ליינט זי צו, דעם נעמט זי אַראָפּ, לוט די יאָרן
און לויט זיינע כוחות. זעלבסטפארשטענדלעך, האָט זיך נעפונען ביים
טיש דער ניי-אַנגעקומענער בחור. דעם ערשטן מיטאָג האָבן זיי אַלע גע-
מוזט עסן ביי דער לערערקע. דער ניי-אַנגעקומענער יוננערמאן האָט אי-
בערהויפּט געהאַט מזל. ער איז פונעם ערשטן אויננבליק אָן געפעלן גע-
װאָרן דער ?ערערקע, און דאָס, װאָס זי האָט באַקומען פאַר אים אַזױ
אומדערװוארטעט און אַזאַ אויסטערלישע קװאַרטיר, האָט דעם יונגנמאַן
דערהויבן נישט נאָר אין רחלס אוינן, נאָר ביי אַלעמען. אַזױי וי דאָס
װאָלטן געווען זיינע ספּעציעלע פֿאַרדינסטן, װאָס פּאַן קװיאַטקאָווסקי
איז משונע געװאָרן און נעמטאריין צו זיך אַ יידישן בחור. אַחוץ דעם
איז טאַקע דער נײי-אַנגעקומענער געווען א נאנץ שיינער יוננערמאן.
נישט אזא פאַרקרימטער, קליינגעוויקסיקער וי די אלע, װאָס האָבן זיך
ביז איצט געוויזן. א שיין געבויטער און אַ הויך-געוויקסיקער מיט אַ ריין
נאאוורפּראָװינציאַלן פּנִים. שיינע גרויסע שװאַרצע אוינן און קױים
שפּראַצנדיקע באַקן-בערד, װאָס זענען געווען אַ המשך צו זיינע פּאות
און האָבן אים צונענעבן א בחוֹרשן חן. און מער פאַר אלץ האָט ער
48 של ו ם אַ ש
אויסגענומען אין דער לערערקעס אוינן דערפאר, װאָס ער איז פאַרהעלט-
נישמעסיק געגאַנגען ריינער און אָנשטענדיקער אָנגעטון, װי אַלע אַנדערע
יונגעלייט, װאָס זענען געקומען צו איר הויז פון דער פּראַוינץ. טאַקע א
לאַנגע קאַפּאָטע נאָך, אָבער די קאַפּאָטע איז נעווען ריין,. א געפּרעסט
פּראָווינץ-העמד, פון וועלכן עס האָט זיך אַרױסגעוויזן דער אַרױסשטאַרצנ-
דיקער קראָק פון זיין האַלדז. אפילו דער חסידישער אַטלעסענער באַנד,
װאָס ער האָט געטראָגן פאַר אַ שניפּס, האָט געהאַט אַ חסידישן חן און
מען האָט אָנגעזען אין דעם יונגנמאַן, אַז ער קומט נישט פון קיין אָרימער
היים, און דאָס האָט אויסגענומען אַפילו אין אַזא דעמאָקראַטיש הויז, וי
דעם לערערס איז געווען. די אַלגעמיינע אויפמערקזאמקייט ביים טיש
קאָנצענטרירט זיך אַרום דעם פרעמדן אָנגעקומענעם. איצט, נאָכדעם וי
די לערערקע האָט אויף אַזאַ זעלטענעם אופן באַקומען פאַר אים אַ קואַ--
טיר מיט אַלעם גוטן, האָט זיך נישט נאָר איר מאַן, נאָר אפיל דער
,זשאַכלינער? שוין אויך איבערגעבעטן מיט דער אידעע פון זיין בלייכן
דאָ. אַלע זענען געווען נייגעריק אויסצונעפינען נענטערס ווענן אים,
--- צוליב װאָס װוילט איר זיך נעמען צוֹ לערנען? -- פרעגט אים
דער לערער פאַר אַלע אָנוועזנדיקע ביים טיש.
דער יונגערמאַן, װאָס האָט זיך --- װוי פ'זעט אויס -- צום ערשטן
מאָל אין לעבן געפונען אין אַזאַ געזעלשאַפט, נאָך דערצו מיט פרעמדע
מיידלעך ביי איין טיש, האָט זיך גערויטלט און נישט געװוסט וו די
אוינן אַהינצוטון. די צוויי שוועסטער, װאָס האָבן דאָס באַמערקט, האָבן
זיך געשטופּט מיט די פיס אונטערן טיש און געלאַכט אין די טעלער
אַריין. ער האָט זיך אָבער נישט פאַרלוירן. פארקערט, ער האָט אָפּנעענט-
פערט מיט אַ געוויסער זיכערקייט, קוקנדיק בחורמעסיק אין שיס? אַרין.
--- איך ווי? ווערן אַ שרייבער.
דאָס האָט אַרױיסנערופן דערשטוינונג און אויפמערקזאמקייט. דער
באַלעבאָס האָט אַװעקגעלײגט דעם גאָפּל, אַראָפּנענומען די ברילן פון זיי-
נע אויערן, איבערנעווישט זיי מיטן טיכל?, וי ער ואָלְט אים געװאַלט
גוט אָנקוקן און איבערגעפרענט:
-- אַ שרייבער?
--- יאָ, איך וויל שרייבן, -- האָט דער יוננערמאן אָפּנעענט-
פערט אַ זיכערער.
זו א ר ש ע 49
--- װאָס ווילט איר דאָס שרייבן? -- האָט דער לערער אים גע-
פּרעגט,
--- איך האָב שוין אָנגעשרדיבן א דראַמע, װאָס איך האָב געבראַכט
מיט מיר פאָרצולייענען פאַר שרייבער.
-- אַ דדאַמע? ווונדערן זיך אַלע,
--- יאָ, א דראַמע אין פיר אַקטן,
--- האָט איר געלערנט די כללים וי אַזױ צו שרייבן אַ דראמע?
--- פרענט אים דער לערער,
-- די כללים? װאָס טאַר אַ כללים? ניין, איך האָב נישט געלערנט,
--- אור האָט נישט נעלערנט די כללים, און איר האָט אָנגעשריבן אַ
דראַמע?
--- איר זעט דאָך, -- זאָנט דער יוננערמאַן, װי ער װאָלט געווען
אנגעוויזן אויף אַן אָקס, װאָס שטייט פאַר אים.
--- און די דראמאטישע קלאַסישע ליטעראַטור האָט איר געלייענט?
--- פרענט איט דער לערער שוין וי אַ תלמיד אױיף אַן עקזאַמען.
--- דראַמאַטישע קלאַטישע ליטעראַטוד? װאָס איז עס? פרענט אי-
בער דער יוננערמאן און ווערט רויט.
אַלֶע שמייכלען מיט. די מיידלעך, איבערהויפּט זאִשקע, די יינגערע,
קאָן זיך שוין נישט איינהאַלטן און פּלאַצט-אַרױס אין א געלעכטער, װאָס
דער פאָטער האַקט באַלד אִפּ מיט אַ בליק,
--- איך מיין שעקספּיר. איר האָט געלייענט שעקספּיר? -- פרענט-
איבער דער לערער.
איך האָב אפילו געהערט וענן אים, -- זאָנט דער יוננערמאַן, --
גאר געלייענט האָב איך אים נישט,
--- אוֹן מאָליער? --- מאָליער האָט איר געלייענט?
--- מאָליער, מאָליער, ווער איז דאָס? איך פאַרשטיי נישט, כדי
אָנצושרייבן אַ דראַמע מוז איך זיי דען לייענען? װי קומט איינס צום
אַנדערן? --- װוונדערט זיך דער יונגערמאן.
ווידער קאָן זיך זאשקע נישט איינהאַלטן. די עלטערע קנייפּט זי
אונטערן טיש אין די נאקעטע הענט. דער לערער הערט אים אויף צו
פרענן. ער ווערט עפּעס זייער ערנסט און טרויעריק, דער יונגערמאַן פאַר-
שטייט, אַז ער האָט גערעדט נאַרישקייטן, און פאַרשעמט זיך און רויטלט
50 ש ? ו ם אש
זיך נאָך מער, װאָס מאַכט אים ביי זיין גאַנצער פאַרלוירנקייט --- טימפּאַ-
טיש.
-- זאָגט נאָר, יוננערמאַן, אין אַ טעאטער זענט איר שוין אמאָל
געווען? האָט איר איבערהויפּט אין אייער לעבן שוין געזען אַ טעאטער?
--- פרענט אים אַלץ דער לערער.
-- יאָ, געווען ביי אונדז אין שטאָט אַ יידישע טרופּע, האָב איך
אַרייננעקוקט דורך אַ שפּאַרע פון דער פּלאַכטע.
זאשקע קאָן זיך ווידער נישט איינהאלטן. און דער יונגערמאן זיצט
וי אויף הייסע שפּילקעס און ווייסט נישט ווו די אוינן אהינצוטון. נאָף
דאָ קומט אים צו הילף זיין שוץ-מלאך.
--- הערט נאָר, װאָס האָט איר זיך אָנגעזעצט אויף אים? צוליב דעם
איז ער דאָך טאַקע געקומען קיין װאַרשע זיך לערנען. אַדרבה, העלפט
אים, --- זאָנט די לערערקע, און כדי אים איבערצובעטן פאַר אַלע פאַר-
שעמטקייטן ביים טיש, נעמט זי אויפן נאָפּל אַ שטיקל פלייש פון איר
טעלער און דערלאַנגט אים אויף זיינעם,
--- עסט, עסט, יונגערמאן. איר וװועט נאָך פון זיי אַלעמען לאַכן.
נאָר דער באַלעבאָס מאַכט אַן ענד צוֹ אַלעם,
--- עס איז נישטאָ װאָס צו לאַכן, אַלֶע אונדזערע טאַלאַנטן האָכן
אַזױ אָנגעהויבן. מיר האָבן נישט קיין שולע. דאָס בית-המדרש איז אונ-
דזער אוניווערזיטעט. מיך אינטערעסירט זייער, װאָס איר האָט אָנְנע-
שריבן, יונגערמאַן. איך װעל אייך זייער בעטן, אַז איר זאָלט מיר אַמאָל
פאָרלעזן אייער דראַמע.
די ריידך האָבן דעם פרעמדן יונננמאַן רעהאַביליטירט ביי דער נע-
זעלשאַפט ביים טיש, און רח?-לאה האָט שוין געקאָנט טריאומפירנדיק
אויסרופן: , אַהאַ, זעט איר שוין!"
דאָס עסן האָט זיך נישט געקאָנט לאַנג פאַרציען, און דער עולם אין
זיך באַלד צעגאַנגען. דער לערער איז אַװעק אויף זיינע נאָכמיטאָגדיקע
לעקציעס, װאָס ער האָט געגעבן אין פּריװאַטע הייזער. אַזױי אױך די
עלטסטע טאַכטער העלענע, וועלכע האָט אויך געהאַט אירע נאַכמיטאָג-
דיקע שטונדן, איבער װאָס פרוי הורוויץ האָט זיך געקרענקט, ווייל דאָס
מייד? האָט שוֹין קיין איין מינוט נישט קיין צייט פאַר זיך. דאָס לעב
איז געווען טייער, אַ משפּחה אַ גרויסע. די שולע האָט װױנציק-װאָס אַריינ-
געבראַכט. די תלמידים זענען מייסטנס כאַשטאַנען פון קינדער פון די
אָרימע שכנים, װואָס האָבן האַלב געצאָלט, האַלב אויסנעבעטן, און דאָס
געצאָלטע איז אויך אויסגעקומען איינצומאַנען מיט נרויס מאַטערניש
און נאַכלױפעניש. די שולע האָבן טאַקע געשטיצט אין געהיים א פּאָר
רייכע אַסימילירטע דאַמען דערפאַר, װאָס זי איז געווען די איינציקע פון
דעם מין, װאָס האָט פאַרשפּרײט די פאַרװערטע פּוילישע שפּראַך צווישן
דער אַרימער יידישער נאַפעלקערונג, וועלכע מ'חאָט נעלערנט אין געהיים,
אָכער די הילפף פוֹן דעם , קאָמיטעט? איז געווען פּונקט אַזױ וי אַלע נע-
זעלשאַפטלעכע חברות --- מער אַ מאָראַלישע שטיצע איידער א מאַטעריע-
לע. מען איז נעקומען און מ'האָט געגעבן עצות. די דאָקטאָראָווע זילבכער-
שטײינאָוע, די באשיצערין פון דער שולע, פלענט אַרײנפאַלן יעדן מאָנטיק
און דאָנערשטיק און עקזאַמינירן די קינדער אין פּױליש. און עס פלענט
אָפּטמאָל זיך מאַכן, אַז בשעת איר וויזיט פלענט אַריינפאַלן פּונקט דער
רוסישער אינספּעקטאָר, װאָט האָט געהאַט אַן אוינ אויף דער שולע צו-
קיב אירע פוילישע טענדענצן און מאַכן אַ דעוויזיע צווישן די בענק, זובנ-
דיק פּוילישע ביכער און אויספרענן די קינדער, צי מען לערנט פּוליש.
דערפּאַר אָבער, אַז עס זענען געקומען די אמתע זאָרנן פון דער שולע:
דירה-געלט צו באַצאָלן, אויפן ווינטער קוילן איינצושאפן, -- אין קיי-
נער נישט געווען צוֹ העלפן. איין דאַמע האָט אָפּנעשיקט צו דער אַנדע-
רער און די גאַנצע זארג פלענט פאלן, וי תמיד, אויף דער לערערקעס
פּלייצעס.
און מ'זאָל נישט מיינען, אַז די זאָרגן, װאָס פרוי חורוויץ האָט
געטראָגן אויף זיך, סיי אירע איינענע, סיי פרעמדע, האָבן איבערגעלאזט
שפּורן אויף איר פּנִים און אָפּנערופן זיך אויף איר עלטער. דאָס אין
נישט געווען דער פאֵל. פאַרקערט, עס האָט זיך נעדאכט, אַז װאָס מער
די פרוי האָט גענומען אויה זיך, אַלץ מער זענען אירע נלידער אָנגענאָסן
געװאָרן מיט ענערניע, קראַפט און אַ חשק צו טון. די אומאױיסנעשעפּטע
ענערניע, װאָס האָט זיך געהאט אייננעשפּײכלערט אין איר, אַ ירושה
פון עלטערן און אור-עלטערן פון פּראָסטע פאָלקט-מענטשן, פון וועלכע
פרוי הורוויץ האָט געשטאַמט, האָט פאַריוננט אירע טעג, אויפגעהאַלטן
אַ לייכטיקייט אין אירע באַװענונגען און אַ מיידלש-דארפישע פרישקייט
אין איר נאַנצער האַלטוננ. אַז זי איז גענאננען אױף די פרעפ, האָט
:
52 ש 5 ו ם אַ ש
דאָס נאַנצע הויז געוווסט, אַז פרוי הורוויץ נייט. זי האָט געהאָט איר
באַזונדערן נאַנג, די טרעפּ האָבן געציטערט אונטער אירע טריט, דערביי
איז זי כמעט נעשפּרונגען. אַ. פרוי אין די פערציקער, װאָס האָט אויס-
געזען אין די דרייסיקער; קיין זאָרנן, קיינע צרות זענען נישט אימשטאַנד
געווען צו ברעכן איר שטאָלצע האַלטונג. מיט דער שטאַרקער, רייף-אַנט-
וויקלטער ברוסט, פאָראויס אויסנעשטרעקט פאַר זיך, איז זי געגאַנגען
װי אַ סמ ו ט ע ר - זע 7 נ ע ר, װאָס וייסט איר פליכט און איר
ווערט, פון איר נאַנצער פּערזאָן האָט געשפּראָצט מוט, ענערניע און
גלויבן. עס איז געווען אַזױ וי זי װאָלט איינגענאַנגען אויף א קאַמף-
געוועט מיט איר מז?. װאָס שווערער עס איז געװען איר לעבן, אַלץ
מעכטיקער איז זי געװאָרן און אַלְץ לייכטער האָט זי עס גענומען. ביי'
דעם אומנליק פון איר עלטסטן זון, װאָס איז געווען די האָפענונג פון
דער משפּחה, האָט מען געמיינט, אַז דאָס װעט זי צעברעכן. אין אנהייב
האָט זיך טאַקע דאָס אומנליק אָפּגערופן אויף איר געזונט. פרוי הורוויץ,
װאָס איז קיינמאָל נישט קראַנק געווען, האָט זיך אָנגעהויבן צוֹ קלאָגן
אויף קאָפּ;װײיטיקן און אויף פוס-ברעכעניש. נאָר דאָס אין נאָך געווען
אין אָנהייב, ווען זי האָט געקעמפט פאַר זיין באַפרייאונג. קוים אָבער
האָט זי זיך איבערציינט, אַז זי קאָן גאָרנישט טון, איז זי צוריקגעגאַנגען
צו אירע טאָנדטענלעכע זאָרגן, װאָס האָבן זי באַלד גענעבן א נעם-אַרײן
אין זייער קלעם. זי האָט באַלד צוריקנגעפונען איר פריערדיקע יוגנט און
פרישקייט. עס איז טאַקע אמת, אַז זינט דעם אומנליק מיט איר זון, האָט
איר שטאָרק-אויסנעמוסקולירט פּנים אָנגענומען מער קנייטשן. דריי טי-
פע רינגען האָבן זיך געגעבן אַ שנייד אַריין אין איר הויכן שטאָלצן האַלדן, '
אָבער די קנייטשן האָבן נאָר וויייכעו נעמאַכט, ליידנדיקער, די שטאַרקע
מוסקולן פון איר פּנים, און אירע נרויע אויגן, װאָס האָבן שטענדיק גע-
קוקט, וועלפיש-גערייצט, ווי' גרייט אַנטשלאָסן אויף עפּעס, האָבן איצט.
באַקומען א מילדערן בליק, אַן איבערגעליינטן און ספקדיקן. דאָס אין גע"
ווען דער שטענדיקער טרערגלאַנץ, װואָס האָט זיך געפייכט אין ווייס-
אַפּל, איבעריקנס, איז דער חרטהדיקער בליק פון אירע אויגן און די מו"
טער-קנייטשן פוֹן איר האַלדז גאָרנישט געווען אין איינקלאנג מיט איר
גאַנצער גלייך-האַלטנדיקער שטאָלצער פינור. עס איז געווען אַזױ װי איר
קערפּער ביז צוֹם האַלדז װאָלט געלעבט באַזונדער פאַר זיך. ער איז אינ-
װ אַ ר 7 ע 58
גאַנצן געווען אָנגעגאָסן מיט איין ווילן, װאָס ווייסט יעדן אויגנבליק װאָס
צו טון... |
פרוי חורוויץ האָט געוווסט, װאָס צו טון יעדן אויגנבליק פון איר
לעבן. יעדע וויילע האָט געװאַרט אויף איר אַן אַנדערע אַרבעט. נאָכדעם
וי דער מאַן און די קינדער האָבן פאַרלאָזט די שטוב, האָט זיך פרוי
הורוויץ ארויפנעשארצט די אַרב? פון איר קלייד, אָנגעטון אַ פאַרטוך און
גענומען זיך דאָס נעפעס ואַשן. אַרינגענאָסן אַ טאָפּ הייסע װאַסער אין
דער גרויסער וואש-שיס?, אַרײינגעשאָטן זייף און סאָדע, האָט זי אָנגע-
חויבן צו שייערן אירע נעפעם, די נאָפּל, מעטער מיט יענער ענערגיע און
חשק, װאָס האָט אַרױסנעקװאָלן פון איר געזונטן קערפּער װי אַ לעבנס-
זאַפט פון א שטארקן בוים,
נאָר רח?-?אה קאָן נישט גלאָט אַזױ װאַשן טעפּ און טעלער. זי מון
דערביי פאַנטאַזירן.
און איצט וי זי שטייט אַזױ אַרױפנעשאַרצט די אַרבל, ביי דער
גרויסער וואש-שיס? און לאָזט אירע הענט דורכשווענקען אין סאָדע און
זייף, איז איר קאָפּ ערנעץ אנדערש-ווו. זי האָט געהאָט פאַנטאַזיע, און
איר פאנטאזיע האָט איר געמאלן הערלעכע בילדער. דאָרט, װו אַן אַנ"
דערער װאָלט גאָרנישט געווען געזען, האָט פאַר אירע אוינן געשוװעבט אַ
ליבט, װאָס האָט באַנאָסן מיט נאָלדענע שטראַלן יעדע זאַך, אויף װעל-
כער זי האָט געקוקט, אַזױ וי זי װאָלט געווען געטראָנן ברילן. דער אומ-
באפלעקטער און נישט אָנגערירטער פאָלקס-נלויבן, װאָס זי האָט געטראָגן
אין זיך, האָט איר געגעבן אַ זעאונגס-כוח צו קוקן אויף געשעענישן און
זאַכן נישט אַזױ װוי זיי זענען אין דער אמתן, נאָר פון אַ העכערן אמת.
אין איר פאַנטאַזיע האָט זי שוין געזען װוי פון דעם יונגנמאן, וועלכן זי
האָט געפונען חינטער איר טיר, װאַקסט אַרױיס אַ װינטיקער מענטש און
דאָס האָט זי אים צונעהאָלפן דערצו, און זי איז דערפון שטאָלץ געװאָרן.
פּונקט אַזױ װוי זי איז געווען איבערציינט, אַז איר מאַן איז דער גרעס-
טער געלערנטער, װאָס געפינט זיך אויף נאָטט ערד; אירע קינדער װעלן
אױיסװאַקסן פֿאַר גרויסע מענטשן, און איר ,זשאַכלינער", כאָטש זיר
זידלט אים מיט , שמרדניק" און , ליטװאַק גנב", נלויבט זי דאָך, אַז ער
טוט עפּעס אויף אַ זייער וויכטיקע זאַך און די וועלט װעט באַלד הערן
פון אים, --- אַזױ האָט זי שוין אויך אָנגעהויבן צו גלויבן אינעם פרעמדן
4 ש ? ום אַש
יונגנמאַן. (איר פאַנטאַזיע האָט נישט געמאַכט קיין חילוק צי ס'אין איר
אייגן קינד, צי אַ פרעמדער.) און אַצינד, וי זי איז געשטאַנען איבער
דער ואַשישיסל און געריבן מיט אירע שטאַרקע נאַקעטע הענט אירע טעפ
און טעלער, איז איר גאַנץ פּנים באַגאָסן געװאָרן מיט פרייך. אַן אומפאַר-
שטענדלעך און אומבאַגרענעצט גליק האָט זי אַרומגענומען דערפּאַר, װאָס
זי האָט דעם יונגנמאַן געהאָלפן,
זי האָט מיטגעבראַכט פון אירע מוטערס אַ שטאַרקן גלױבן אין
מאַן, אַז ער איז באַשאַפן געװאָרן פאַר העכערע זאַכן, װאָס האָבן גאָר-
נישט צו טון מיט די קלייניקייטן פונעם טאָג-טעגלעכן לעבן. מיט דעם
דאַרף זיך אָפּגעבן דאָס ווייב. דער מאַן איז דערצו דאָ, כדי צו שאַפן די
גייסטיקע וװועלטן און גיטער, וואָס הויבן דאָס אייביקע לעבן און דעם
אייביקן תכלית. אַמאָל איז דאָס געווען די תורה און דער גךעדן. זינט
זי איז געװאָרן אַן אַפּיקורסטע, צוזאַמען און דורך דעם מאַן, האָט זי
אַריבערגעטראָגן איר גלויבן צו די גייע זאַכן; צו בילדונג, צו פּראָנרעס,
צו דעם גערעכטן מאָרגן, װאָס דאַרף אַמאָל קומען, ווען די מענטשן װעלן
נישט זיין אַזעלכע נאַראָנים און זיך נישט לאָזן מער פאַרשקלאַפן זי
האָט זיך אָנגעהערט אַזױ פיל דערפון פון , זשאַכלינער? און פון אַנדערע
יונגעלייט, װאָס קומען צו איר אין די פרייטיק-צו-נאַכטן. און דאָס ווייב
איז באַשאַפן געװאָרן, כדי דעם מאַן צו העלפן דערצו... וי אירע מו-
טערס האָבן געהאָלפן זייערע מענער אנצוגרייטן זיך חלק לעולם הבא און
אַ פּלאַץ אין נץ-עדן. |
אין דער קיך, וי זי איז נגעשטאַנען און געװאַשן דאָס געפעס, אין
שוין געווען טונקל. אַ טריבע ראָסע האָט זיך נעזעצט אויפן קיך-פענצ-
טער, װאָס איז אַרױסנענאַננען אויפן הויף. די צווייטע שטוב, וועלכע איז
געווען די ,עס-שטוב", דאָס , שטודיר-צימער" און דאָס וװוין-צימער"
בייטאָג און ביינאַכט, דאָס גרויסע שלאָף-צימער פון די קינדער, אין
איצט געווען האַלב באַלױכטן פון דער גרויסער מילך-שיין, ביי וועלכער
דער נימנאַזיסט האָט נעמאַכט זיין נאָכמיטאַנדיקע לעקציע, איידער ער
איז גענאַננען אויף זיין שעה. דער גימנאַזיסט. האָט אויך נעמוזט פאַר-
דינען אויף זיין עסן און מונדיר. פון פינף ביז זיבן האָט ער פאָרנעלעזן
פאַר א בלינדן מאַן צייטונגען און ביכער. אין קיך איז װאָס אַמאָל מער
טונקעלער געװאָרן אַזױ, אַז רחל-לאה האָט נישט מער נעזען דאָס געפעס
וו אַ ר ש ע 55
צו ואַשן --- האָט זי זיך דערמאָנט, אַז אין דער צווייטער שטוב ברענט
זיך א !אָמט. אַזױ וי ס'אין אַ שאָר געווען אָנצוצינדן נאָך אַ ליכט, האָט
זי אַרײינגערופן צן דעם ייננל;
-- דוד, דוֹד, קום אַריין מיט דעם לאָמפּ, װועסט דאָ מאַכן די לעק-
ציע אויטן קיףיטיש, איך האָב אים שוין אָפּגערײניקט,
דאָס יינגל האָט אריינגעבראכט דעם לאָמפּ מיט זיין בוך. דערזען
די מאַמע װאַשט דאָס נעפעס אין דער פינצטער, האָט ער זיך פאַרוונ"
דערט:
--- די מאַמע ואַשט אַליין דאָס נעטעס? און ווו איז די סטרוזשקע
(הויזדהיטערין), װאָס קומט אַרױף יעדן טאָנ?
-- ווידער אַ נייעס -- די סטרוזשקע. װאָס? אַליין קאָן מען נישט?
ס'ווע;ן צונוץ קומען די פּאָר נילדן אויף עפּעט אַנדערש. ואָנ נישט אוים
דעם טאַטן,
--- און פאַרװאָס העלפט דיר נישט זאָשקע? זי איו דאָך אינדער-
היים.
--- איך ווי? נישט, אַז זי זאָל די הענט קאַליע מאַכן, איך האָב זי
עקסטדע אַועקגעשיקט צו א חברטע.
-- זאֶל מיך די מאַמע לאָזן, איך װעל פּרווון.
--- גיי, דו דאַרפסט מאַכן לעקציעס,
-- נאָר אַ שטיק? ,וליוס צעזאר" אױסנװייניק צו לערנען, איך
וועל?ל עס קאָנען זאָנן סיי-ווייסיי.
--- וואַשן װע? איך, דו וועסט בלויז איבערווישן. נא, דאָ האָסטו
אַ האַנטוך,
איבערווישנדיק די טעלער, האָט דאָס ייננל דערווייל אויף אויסג-
װוײיניק אויסנערעכנט די מלחמות, װאָס עס האָט געפירט און געװונען
דער העלד און גרויסער רוימישער מלוכח-מאַן.
אָבער ואַשנדיק די טעלער, האָט רחל-לאה עפּעס באַמערקט.
--- וויי איז מיר, די הויזן זענען דאָך ווידער ביי דיר צעריסן. ערשט
נאָר-װאָס אַ פּאַר נייע הויזן נעקויפט, --- האָט זי אָנגעוויזן אויפן יינגלס
חינטערטייל.
דוד איז נגעבליבן שטיין אין דער מיט פון אַ צעזארישער שורה. אַ
6ט ש ? ו ם אַ ש
שטאַמלדיקער, האָט ער געװאָלט אויסטראכטן עפּעס א נישט-געשטוינץ-
נע מעשה ועגן אַ פאֵל. צום סוף איז ער גאָר בייז געװאָרן, און האָט
אויסגערופן:
--- װאָט זאָל איך טון, אַז זיי צערייסן זיך? הויזן זענען פאַר דעם
געמאַכט, אַז זיי זאָלן זיך רייסן, הויזן, אױסגענאָסן פון אייזן, האָט מען
נאָך נישט אויסנעפונען.
--- װאָלסט טאַקע באַדאַרפט האָבן אַ פּאַר אייזערנע. טוכענע הויזן,
זעט זיך אויס, זענען נישט פאַר דיר. קום שוין אהער, גימנאַזיסט מיו-
נער, װעל איך עס צונייען.
די מאַמע האָט איבערגעלאָזט דאָס געפעס אין מיטן ואַשן, אַרױס-
גענומען פון שופלאָד אַ שעפּ מיט נאָדלען און גאַרן, אייננעפעדעמט דעם
דיקסטן פאָדעם, װאָס זי האָט נאָר געלאָנט געפינען אין איר ניי-מלוכה,
און אַראָפּקניענדיק אויף איין פוס, האָט זי פאַרריכט די הויזן אויף דעם
אָנגעטוענעם גימנאַזיסט, וועלכער האָט נישט געפונען קיין אורזאַך, אַז
צוליב דעם, װאָס די מאמע נייט אים צו די הויזן, זאָל ער אויפהערן אויס-
צורעכענען די גרויסע מעשים פון רוימישן העלד. רחל?-לאהן, וועלכע האָט
ערשט פריער נעשיינט פאַר נחת פון איר קינדס אומפארשטענדלעכע
ווערטער, איז שוין איצט נישט נעלעגן אין קאָפּ דער צעזאַר. זי האָט גע-
קלערט וענן דעם: אַלעס נעפינט מען אויס. פאַרװאָס אָבער האָט מען
נאָך נישט אויסנעפונען אַזאַ שטאָף אויף הויזן, װאָס זאָל זיך נישט צע-
רייס? נאָר בשעת זי איז נעווען אַזױ פאַרנומען אין איר נעדאנק, האָט
זי באַמערקט וי דעם יוננגס טאַשן זענען אָנגעשטאָפּט מיט עפּעס.
--- װאָס האָסטו אין די קעשענעס? -- פרענט די מאַמע, טאַפּנדיק
איבער זיי.
--- דאָס איז נאָרנישט, די מאַמע דאַרף עס נישט ויסן, -- זאָגט
דאָס יייננל, רויט-ווערנדיק,
נאָר דער מאַמעס האַנט האָט שוין נעשטעקט אין דער קעשענע און
פון דאָרט אַרױסנעשלעפּט א גאַנצן פּאַק אומלענאַלע ליטעראַטור, גע-
דרוקט אויף ביבויע.
-- נאָך דאָס האָט מיר נעפטיט! -- שריימ-אויס די מאַמע, --
דו אויך? װאָס האָט איר זיד אַנַייוזטצז אויף מיר? װאָס ווילט איר פון
מיר? -- רופט רחל-לאה אויס פאַרצווייפלט,
וו אַ ר ש ע 57
--- מאַמע, זאָל די מאַמע נישט זאָנן דעם טאַטן. אַהיימגענומען נאָר
איבער נאַכט. מאָרנן ניב איך עס ווייטער,
-- נישט זאָגן על איך? -- גענוג, איינער פוילט אין תפיסה --
און דו שוין אויך. אפשר וועפסטו איבערװאַרטן, ביז דו וועסט די נימנאַזיע
פארענדיסן? -- זאָנט רחל-לאה שוין באַרואיקט,
--- איך האָב עס גענומען פאַר אַ חבר, איך זאָג דער מאַמען, מאָרגן
וועל איך עס אָפּנעבן.
--- דו ווייפט דאָך אַפילול נישט, וי מיט דעם אומצוניין -- דו
ראָצער איינער. ווו װעסטו עס טראָגן -- אין די צעריסענע הויזן? --
נא, זע, עס שטמאַרצט דאָך אַרױס פון די קעשענעס, אַ בלינדער קאָן עס
דערזען, ניב עס אַהער, איך באַדאַרף נאָך, אז מ'זאָל דיך כאַפּן אויף דער
גאָס. איצט ווען פּאַטרולן שטייען אין אַלע ווינקלען.
זי שלעפט אַרויס די פּראָקלאמאַציעס פון טאַש, און נעמט איינעם
פון אירע טעפּ, אין וועלכן זי האָט היינט מיטאָג אָפּנעקאַָכט און נאָר-װאָס
געהאָט אויסנעוואשן --- און א פאק אַריין אין אים די פּראָקלאַמאַציעס,
ליינט איבער זיי אַ שטיק פּאַפּיר און נעמט א שיסל מיט רויע, נאָר-װאָס
אָפּנעשײלטע קאַרטאַפלעס, וועלכע זי האָט זיך אָנגעגרייט אויף די סמאָרננ-
דיקע זופּ --- אוֹן אַ שיט אַרױף די קאַרטאָפלעס אויפן פּאַפּיר מיט די
פּראַקלאַמאַציעס, און שטעלט אַװעק דעם טאָפּ מיט די פּראָקלאַמאַציעס
אויף דער קיך.
--- וואָט טוט דאָס די מאַמע? -- די מאַמע גייט זיי אטּקאָכןף ---
לאַנט דאָס ייננל.
--- נישט נאָר קאַכן -- איך ווע? זיי בראָטן, פאַרברענען װעל איך
זיי. זאָלספט מיר דאָס אויפהערן צו ברעננען אין שטוב אַריין, דו ראָצער
איינער -- נאָך צייט פֿאַר דיר, אַז נישט, װעל איך דעם טאַטן דערציילן
--- איך זאָל אַזוי זיין נעזונט -- שווערט זי זיך, -- װי איך וועל עס
דעם טאַטן דערציילן.
--- אויב שזוי, װוע? איך דערציילן דעם טאַטן, אַז די מאַמע האָט
זיך ווידער נעשוווירן. (דער לערער, װאָס האָט געהאַלטן אין איין לער-
נעז זייז ווייה --- האָט זי געװאָלט אַלְץ אָפּנעװױינען פון אירע שטענדיקע
שבוטות.) און איך על דערציילן, אַז די מאמע האָט אַליין דאָס נעפעס
געװאַשן.
8 של | ם 8 ש
--- וועפט שווייגן, דו ראָצער איינער?.
-- אַז די מאַמע װעט שווייגן וועגן די פּראָקלאַמאַציעס, װע? איך
אויך שווייגן. אַ טובה פאַר אַ טובה, --- לאַכט דאָס יינגל און לױיפט
אַרױס אין קאָרידאָר אויף זיין לערן-שעה.
-- הער נאָר, דו, װאָס לויפסטו אַרױס אָן קאַלאָשן, װוילסט זיך ווידער
צוקילן, עס רעגנט דאָך אין דרויסן, און די ש ך זענען צעריסן.
-- קאַלאָשן? --- פון װאַנען װע? איך זיי נעמען? --- די פריערדיקע
זענען דאָך צעריסן,
--- קום צוריק אַריין. נא, -- געקויפט אויפן מאַרק אַ פֹּאֶר גענוצטע,
--- זאָגט די מוטער און װואַרפט אים צו אַ פּעקל,
--- קאַלאַשן? --- פון װאַנען האָט די מאַמע געלט גענומען?
-- נישט דיין עסק, ראָצער --- טװ-אָן און ניי.
קאַפּיטל 6
דער שבת און דער אינדערװאָכנס
ס'איז געווען איר שעה, די אָוונט-שעהען צווישן פינף און זיבן, ווען
דער מאַן און די קינדער זענען אַועק אין נאַס, יעדער צו זיין באַשעפטי-
קונג. דאָס מיטאָג שוין אָפּנעפּטרט, דאָס נעפעס שוין איבערנעװאַשן.
ס'איז געווען איר אֶפּרו, איר חלום-שעה. דענסטמאָל האָט זי גערן גע-
װאָלט בלייבן אופגעשטערט. זי האָט זיך נגענומען איינס פון די ביידע
זאַכן צו טון: אָדער די פּאָדלאָנע אָפּװאַשן, אָדער זיך אליין צוֹ ואַשן.
היינט האָט זי געטון ביידע זאַכן. זי האָט ליב נעהאָט ריינקייט אַרום זיך.
און אַזױ וי זי איז נעוווינט געווען אין אירע מיידלשע יאָרן, דאָרט אין
דרויסן אין דאָרף ביי איר פאָטער, צו זען אַלצדינג ציכטיק און פינקלדיק
אין איר ווינק? -- האָט זי עס ליב געהאט נאָכצוטון ביזן היינטיקן טאָג.
ניין, היינט נאָך מער וי דענסטמאָל. די פּאָדלאָנע װואַשן אָדער די האָר
זיך װאַשן איז ביי איר אַן אָפּרן, אַ פאַרוויילונג, אַ פאָרשפּיל פון אירע
טענלעכע זאָרנן. ווען רחל-לאה האָט צופיל אויפן קאָפּ, ווען די ניט
װ אַ ר ש ע 9
דריקט שוין נאָר נאָענט -- דענסטמאָל נעמט זי זיך צו איר ליבער באַ-
שעפטיקונג.
אויסגעטון שיך און זאָקן, מיט אַ דורכגעװוייקטער פּלאַכטע, װאָט
זי טונקט-איין און דרענגט יערעס מאָל אויס אין אַן עמער מיט איינגע-
זייפט װאַסער, קריכט זי אַרום אויף אַלע פיר, װוישט די פּאָדלאַנע מיט
אַ חשק, װואָס ווייזט אַרױס פאַרגענינן, שאַרט אָרום מיט דער אייננעזיים-
טער פּלאַכטע אַלע ווינקלען פון גרויסן עסצימער. אין אַל}ן עקן, אונטער
אַלע בעטן, אונטער אַלע שענק -- אומעטום ווו עס איז נאָר דאָ אַ פאַר-
שטעקט ווינקעלע, שטעקט זי אַריין איר נאָז. אָפּגעחיט זאָל מען ווערן,
אַז מ'זאָל איר דענסטמאָל שטערן. עס איז אַזוי וי זי װאָלט געטון אַ
הייליקע אַרבעט. קיינער קאָן נישט און טאָר נישט אין שטוב אַרײנקו-
מען. מענ משיח אַליין קלאַפּן אין טיר, װועט זי אים נישט עפענען, ביז
זי איז נישט איבערגענאַנגען מיט איר פייכטער שמאַטע די נאַנצע אוױ-
בערפלאַך פון חויז. סיי זומער און סיי ווינטער פּהאַלט זי אויף דאָס פענצ-
טער, אַז ס'זאָל זיך אויסטריקענען פון דער לופט. איבערגעשאָטן די אִפּ-
געװאַשענע פּאָדלאָגע מיטן געלן זאַמך, מוזן שוין דענסטמאָל אַלע פֿאַר-
בלייבן אין קיך. אין קיך מוזן אַלע לעקציעס ווערן פאַרענדיקט, אַלע דע-
באטן אויסגעקריגט צווישן דעם לערער און זשאַכלינער, ביים נלעז? טיי,
ביז דאָס עסצימער איז טרוקן און קאָן אוימנעמען יום-טובדיק זיינע
געסט,
אָפּנעפאַרטיקט מיט דער פּאָדלאָנע, גיט זיך דענסטמאָל רחפס-לאה
אַ נעם צו זיך. גאָרנישט האָט זי אַזױ גערן אין איר לעבן װוי װאַסער און
זייף, נישט נאָר זיך אַליין צו טונקען, נאָר אַלעמען, ווער עס פאַלט-אַרונ-
טער אונטער אירע הענט. פון קדמונים אָן אין א געזעץ אייננעפירט, אַז
יעדן פרייטיק נאָכמיטאָג מוז דאָס גאַנצע הויזנעזינט דורכניין דורך אירע
פינגער אין א שיסל װאַסער מיט זייף. זי טיילט איין יעדן מיטנליד פוז
איר משפּחה אין צוויי חלקים; איין מאָל פון קאָפּ ביזן האַלבן לייב, און
דאָס צווייטע מאָל די אַנדערע העלפט. דערביי איז איר נישט קיין חי-
קוק, אין װאָס פאַר אַן עלטער עס נעפינט זיך איר משפּחה-מיטנליד און
צו װאָס פאַראַ מין ער באַלאַנגט, פרייטיק איז שוין א מוז-זאַך. אָבער אין
מיטן דער וואָך קאָן רח?-לאהן אויך איינפאלן אונטערנעמען אן עקספּע-
דיציע אין אירע קינדערס אויערן און אַנדערע טיילן פון זייערע קערפּערס.
60 ש |ן ם א שׁ
נישט נאָר מיט אירע אייגענע משפּחה-מיטנלידער באַגײיט זי זיךף
אַזױ, נאָר עס איז שוין אַן אָנגענוימענער כלל, אז יעדער בחור, ואָס
קומט צולויפן פון דער פּראָװינץ נאָך בילדונג צו איר מאַן, מוז קודם-כל,
דורכגיין דורך דער שיסל? וואַסער און זייף פון רחל-לאהס הענט, שוין אֶמּ-
גערעדט פון די יונגעלייט, װאָס וווינען ביי איר. זיי טוט זי נאָר אָן דעם
טויט., פון דער העלער הויט קאָן רחל-לאה נעמען איר שיסל מײט קאַָכע-
דיק װאַסער, מִיט אַ שטיק געלער ואַש-זייף און אַרײַנשטעלן אין ,בית-
מדרש" אַריין: , געװואַשן זאָל וערן! אַז נישט, װעל איך זיך אַליין נעמען
צו אייך!" אָפּטמאָל זעצט זי זיך אָן אויפן זשאַכלינער. אַ ליאַדע-וואס,
אַן דער זשאַכלינער געפעלט איר עפּעס נישט, אָדער עֹר זאָגט עפּעס,
װאָס איז נישט אין איר גוסט, קאָן זי זיך אָנרופן צו אִים (נישט שעמענ-
דיק זיך אַפילו פאַר מענטשן): , פּאַניע ליטװאַק -- אפשר וװועט איר נע-
מען אַ װאַש? כ'לעבן, ס'אִיז דאָ אַ פולער קעסל קאָכעדיק װאַסער."
אַממײינסטן אָבער האָט פרוי הורוויץ ליב אויסצוניסן װאַסער מיט
זייף אויף איר אייגן לייב. דאָס װאַשן איז אַ באַלױנונג פאַר אַ גאַנצן טאָג
מי און וועקט אויף אין איר נייע קװאַלן פון ענערגיע און מוט. צונע-
שְלאָסְן די טיר אויף אַלַע ריננען, װאַרפט רחל-לאה אַראָפּ פון זיך דאָם
קלייד, די אונטער-וועש, דאָס העמד און בלייבט שטיין חוה-נאַקעט אין
דער גרויסער ואַש-שיסל, און ניסט אויף איר קנאָכנדיקן, אויסגעקנאַָ-
טענעם לייב ואסער פון אַ שעפּ. און פּונקט אַזױ װי זי האָט ערשט
פריער מיט דער פייכטער שמאַטע איינגעטונקט אין סאָדע און זייף, נע-
רִיבן אירע טעפּ, די שיסלען, די האַרטע פּאָדלאָנע, --- אַזױ רייבט זי און
װואַשט מיט אַ האַרטער שװאָם, איינגעטונקט אין סאָדע און זייף, יעדן
ווינק? פון איר שטאַרקן מוסקולירטן קערפּער. עס בייגט זיך אויס װי אַן
אָנגעשפּאַנטער פיילבויגן איר אױסמאָדעלירטער רוקן מיט אַלע זיינע
גריבעלעך און ווינקעלעך, פון װועלכן ס'שניידט זיך ארויס זיין רוקןרביין,
צו וועמענס מיטן רח?-?אהס האַנט מיט דער פייכטער שוואָם וויל דורב-
אויס דערגרייכן. מיט אַן ענערנישער לוסט פירט זי איבער מיט אירע
שטאַרקע הענט איבער איר געפאַלדעװעטן בויך פון אונטער די בריסטן,
ביז צו די ברייטע היפטן, נישט פאַרגעפנדיק אויסצומאַנגלען מיט זייף
אירע שטאַרקע קני. נאָך יעדן רייב שלאָגט אַרױס פלאַמען רויטיעכקייט
אויף איר קערפּער, װוי איר בלוט, אויפנעוועקט פון מאַסאַזש און באַװע-
ז א ר ש ע | 01
גונג, װאָלט זיך אױפגעכאַפּט פון שלאָף, צוזאַמענגעלאָפן זיך פון אַלע
באַהאַלטענע ווינקלען און געװאָלט אַרויסזעצן דורך דער דורכזעענדיקער
ווייסער ווייבערשער הוֹים...
היינט אָבער איז געווען א טאָג פון גרויסן װואַשן: נאָכן קערפּער האָט
זיך רח?-לאה גענומען צו אירע האָר. נאָך אַזא טאָג פון פיל זאָרגן און
ארומלויפעניש געפינט רחל-לאה נישט קיין אַנדער מיטל פון באַרואי-
קונג און אִפּרו װוי צו ואַשן זיך דעם קאָפּ. חוה-נאַקעט, מיט אַ גענדזן-
הויט-איבערנעצוינן לייב, שטייט זי איבער א שיס? אויפגעװאַרימט רעגן-
װואַסער, אין וועלכן זי ווייקט אירע אייננעזייפטע לאַנגע האָר. איינגע-
קנאָטן, צוזאַמענגעפּלאָכטן פון בלישטשענדיקע, געבלעזלטע מוליענעם --
האָט די פרוי מײיט א פרייד נגענאָסן איבער איר קאָפּ דאָס לעבלעכע רעגן-
װואַטער. אַ קינדישע אויסנעלייטערטקייט קומט דענסטמאָל איבער איר
פַּנים אװן איבער איר נאַנצן קערפּער, וי עס װאָלט ווער גענאָסן איבער
איר קאָפּ מיט ברכות און לייטזעליקייט. חלומות פון יונגע טענ שטייען
אויף, חלומות פון גרינע לאָנקעס, פון פרישע װאַסערן, אין וועלכע זי
האָט זיך געבאָדן מיידלווייז; חלומות פון באַהאַלטענע פריליננס-וועלדער,
--- אַלץ ווערט פלעבעדיק, ווען דאָס לעבלעכע ואַסער גיסט זיך איבערן
קאָפּ. די נאַנצע זינד פון אַלֶע יאָרן װאַשט-אָפּ דאָס רעגן-װאַסער;: די
זינד, די צרות און די עלטער --- און רחל?-לאה גייט אַרױס פון דער זייף-
שיס? א געלייטערטע און ניידנעבוירענע,
אַרומגעחילט אין איר נרינעם שלאָף-ראָק, איבערגענייט פון אַ פאַר-
צייטיק חופּה-קלייד, טריקנט זיך רחל-לאה ביים איינגעחייצטן קאַכל-
אויוון אין װווין-שטוב אירע געװאַשענע האָר. אַלַּע טישן און אַלע בענק
שראָגן אויף זיך שפּורן פון די קינדערס לעקציעס. די שטוב איז איצט
צוגערוימט, אָפּנעװאשן און מיט זאַמד באַשאָטן. און ביים קאַכ?-אויוון
זיצט רחל-לאה און טרינקט לאַננזאַם, מיט צונעלאָזענעם פאַרגעניגן, איר
טעפּל? טיי. - | |
אַ גיידגעבוירענע, אַ געלייטערטע און אַ געטרייסטע. עס איז דער
איינציקער מאָמענט פונעם נאַנצן טאָג, װאָס רח?-לאה הערט איר אייגן
האַרץ קלאַפּן. דער איינציקער מאָמענט, װאָס זי איז באַװוסטזיניק פון
איר איינן לעבן. עס איז דער שבת אין איר טאָנ, ווען רחל-לאה זיצט אַזוֹי
:באַלױכטן אין מילך-שיין פון טיש-לאָמפּ, טריקנט אירע האָר און זופּט
62 ש ל ום אַ ש
די טיי. וי אַ פּאַסטוך לאָזט פאַרביי פאַר זיך זיינע געוואַשענע שעפּטן,
אַזױ לאָזט זי פאַרבײיגיין פאַר זיך אירע פאַרנאַנגענע טעג, פאַרגאנגענע
חלומות... מיידלשע, שוין פאַנג באַנראָבענע און פאַרנעסענע חלומות, אין
טיפן נעפּל פון קאַנגער פאַרגאַנגענהייט טאַרטרונקען --- שטייען אויף און
שלייכן דורך זייער זוניק שיינען פאַר אירע אױגן: גרינע לאָנקעס אין
זומער, װאַסער ביים באָדן, באַהאַלטענע געפילן, שאָטנס פון בענקשאַפטן,
איינגעוויקלט װי עמבריאָנען אין מוטער-הויט, אָן-קאָנטיקע, בלוטלאָזע,
װאָגלאָזע שווימענדיקע און שוועבנדיקע -- שלייכן זיי און פלאַטערן.
דערנאָך קומען שוין באַשטימטע טעג און מעשים.
זי באַדױערט נישט איר מזל. אדרבה, זי איז צופרידן פון איר גורל.
װאָלט מען באַדאַרפט אנהייבן אויפסניי, װאָלט זי ווידער אַזױ אָנגעהויבן.
דעם מאַן זעט זי כמעט נישט די ערשטע טענ פון איר חתונה-האָבן. די
קינדער? זִי שטעלט זיך אָפּ ביים עלטכטן. איר געליבט, אויסנעווייטילט
קינד איז עס. זי דערמאַנט זיך ווען זי האָט אים געזוינן. געװוינט האָט
זי דענפטמאָל ביי איר שווער, אויף קעסט נעזעסן, און עס האָט זיך איר
געבענקט אַחיים. נישט איבעריקס נערן האָט זי נעהאט דאָס נייע הױז,
אין וועלכן זי איז אַרינגעפאַלן, מיט שווער און שוינער און מיט די
נייע געוווינהייטן. מ'האָט געקוקט אויף איר מיט חשך. זי האָט זיך נישט
געקאָנט צופּאַסן צו זייער פרומקייט. געוווינט געווען אַרױסצולאָזן לאָקן
האָר פון איר שייט?, פון איר הייב?, גרינג געווען מיט אַנדערע מצוות.
די שווינער האָט נעהאַלטן אין איין מוסר זאָנן. דער שווער האָט נעבור-
טשעט אין דער שטיל, און אַפילו דער מאַן איז דענסטמאָל פרעמד גע-
ווען. זי האָט געבענקט נאָך דער היים, נאָכן דאָרף, פון װאַנען זי איז נע-
קומען, נאָך דער שענק, װאָס זיי האָבן געהאַט, נאָך די שקצים מיט דו
שיקפעס --- איז די איינציקע טרייסט געווען ביי איר דאָס קינד, װאָס
זי האָט דענסטמאָל נעזוינן. זיין גאַנץ לעבן נייט דורך פאַרבײי איר. זי
זעט אים דערנאָך אין נימנאַזיע, אין די קליידער, אַזאַ יינגל נעווען אין
די לאַננע הויזן מיט דעם פולן ראַניעץ ביכער. וויפל מי און מאַטערניש
יעדע אָפּצאָלונג אין נימנאזיע האָט געקאָסט! וויפ? האַרץיקלאפּן ביי יעדן
עקזאַמען, אַז ער זאָל דאָס , פינפט?" אַהיימברעננען. זי זעט די טעג וי
ער וואקסט. נאָט! פאַרוואס וואַקסט ער אַזױ פלינק? ער איז דאָך נאָך
אַ קינד. װאָס העכער ער ווערט, אַלֶץ מער װאַקסט ער אַרױס פוֹן איר, זי
וו אַ רד ש ע 08
ווי? נישט, ער זאָל אַזױ פרי נרוים ווערן. זי װי?ל, ער זאָל א קינד נאָך
בלייבן -- א קליין קינד וי ער איז געווען, ווען זי האָט אים געזויגן...
זי זוכבט מיט אירע בליקן זיין געשטאַלט. ווו איז ער איצט? ווו גע-
פינט ער זיך? ער דרייט זיך אַליין אַרום אין אַן ענגער פאַרמאַכטער צעפ,
אָדער אפשר שוין ערנעץ פאַרשיקט. קיינער אין נישט מיט אים. בענקט
ער נאָך איר, זוי זי נאָך אים? נאָט, פאַרװאָס האָבן זיי אים צונענומען?
פאַרװאָס האַלטן זיי אים דאָרט? וי װאָלט זי געװאָלט, אַז עס זאָל זיך
איצט די טיר עפענען און ער זאָל אַריינקומען. נישט אַזאַ הויכער, דער-
וװואַקפענער, א פרעמדער און א פֿאַרטראַכטער אין אַן אַנדער וועלט, וי
ער איז געווען 7?עצטנס, נאָר נאָך אַלס קינד, אַזױ וי ער אין געוען
אַמאָל, אין די ערשטע יאָרן, ווען זי האָט אים די ערשטע שיכלעך גע-
קויפט. זי דערמאַנט זיך אין זיינע שיכלעך, װי עס איז איר אַ שאָד גע-
ווען זיי אַװעסצוװאַרפן נאָכדעם װי ער האָט זיי שוין געהאט אויסנע-
טראָנן. זיי האָבן געהאָט אױיסנעקנאָטן אין זיך די פאָרם פון זיינע פים-
לעך; זי דערמאַנט זיך, ווען זי האָט אים געהאַלטן א נאַקעט קינד, זיין
גלאַטיק קינדיש לייב, און האָט אים געבאָדן, נעטראָגן אים צו איר לייב,
געזויגן אים פון איר ברוסט. אַ מוטערלעכע פריידפּיין נעמט זי אַרום.
װוי װאָלט זי אים געװאָלט איצט אין אירע הענט האַלטן, צוטראָגן זיין
כייב צו איר לייב, זיין פנימ?, זיין אָפן, לעבעדיק מיילעכ? צו איר נאַ-
קעטער ברוסט..,
זי באַמערקט נישט וי טרערן רינען איבער אירע באַקן, וען זי
טראַכט אַזױ, אין חאַרץ פילט זי אַ ווייטיק, אין דער נשמה -- אַ פּוסט-
קייט. עפּעס-װאָס פעלט; װאָס, ווייסט זי אַלֵיין נישט. נישט דער מאַן,
פאַר וועלכן זי האָט דאָס נאַנצע לעבן געהאָט מורא, רעספּעקט, און אויף
וועלכן זי האָט נעקוקט וי צוֹ אַן אומדערנרייכבארן אידעאַל. אַ מאַן אין
אַזאַ זעלכסטטאַרשטענדלעכע זֹאַך. זי פילט קיינמאָ? נישט אין אים קיין
באַדערפעניש, ווייל זי שפּירט אים שטענדיק איבער זיך, וי דעם באַלקן
איבערן קאָפּ. זי בענקט נאָך עפּעס, װאָס זי האָט פאַרלוירן און האָט עם
שוין נישט און ס'וועט שוין קיינמאָל נישט צוריקקומען...
נאָר באַלד קלאַפּט מען אין טיר. אַהאַ, זיי זענען שוין דאָ, --- טראַכט
זיך רח?-לאח, נאָך פארװועבט אין איר חלום. אומבאַוווסט קלערט זי, ווער
ס'קאַן זיין; דער פאַן, די קינדער, אפשר די עלטסטע -- העלענע?
64 ש ו ם אַ ש
מען קלאַפּט זוידער אין טיר,
-- באַלד, באַלד, -- בעט זיך רחל-לאח, אַזוי װוי זי װאָלט נישט גע-
װאָלט אַרױסגײן פון איר חלום, אויף דער וואָר, און הייבט זיך אויף פויפ,
גייט-צו צו דער פראָנט-טיר, און פאַר איר בלייבט ווער שטיין, אַ פרעמ-
דער-באַקאַנטער, וועמען זי קאָן גוט, נאָר אַ נאָענטער דאַכט זיך און קאָן
זיך נישט דערמאַָנען ווער דאָס איז.
--- איר דערקענט מיך נישט, מאַדאַם הורוויץ? איך בין מירקין, ---
זאָנט דער פרעמדער יוננערמאַן פאַרלענן, האַלטנדיק אין האַנט דאָס קאַ-
ראַקולענע חיטל, --- איך האָב אייך נעשטערט?
--- מירקין, מירקין? --- זאָגט זי צו זיך אַליין פאַרווונדערט,
-- יאָ, איך האָב דאָך אייך נישט נעשטערט? -- פרענט דער לעצ-
טער. --- איך פאָר דורך װאַרשע, האָב איך מיר דערלויבט אייך צו באַ-
זוכן. איר זענט אַזױ פריינטלעך געווען מיך צו בעטן, -- זאָנט מירקין
אַביס? פאַרפרעמדט פון איר האַלטן זיך,
--- מירקין, מירקין? --- זאָגט זי ווייטער װוי אין חלום. זי ווונדערט
זיך גאָרנישט, װאָס זי זעט אים אַזױ פּלוצליננ. עס דאַכט זיך איר, אַז עס
חלומט איר און זי טוט שוין אַלץ אַזױ.
-- קומט נאָר אַריין, זעצט זיך דאָ נעבן מיר, איך בין איינע אליין
אין שטוב: דער מאַן איז אויף לעקציעס, די קינדער זענען נישטא,
זי בעט אים אַריין אין שטוב, זעצט אים אַװעק נעבן זיך ביים טיש.'
זי פאַרנעסט, אַז זי איז אין שלאָףּ-ראָק מיט צעלאָזענע, געװאַשענע האָר.
מירקין ווערט אויך פאַרפרעמדט. ער פילט, אַז ער איז עפּעס נישט געקן-
מען אין דער ריכטיקער צייט. עפּעס:װואָס טוט זיך מיט דער פרוי. זי אין
פאַרשלאָפן, צי װאָס? און ער פילט זיך נישט גוט.
-- אפשר קומען אַן אַנדערש מאָל? -- זאָנט ער, -- איך שטער?
--- ניין, ניין, פאַרקערט, איך פריי זיך זייער, װאָס איר זענט נע-
קומען. איך פריי זיך זייער. אפשר וועט איר טרינקען מיט מיר אַ טע-
פּעלע טיי?
וי אין חלום הייכט זי זיך אויף, גייט אין קיך אַריין, גיסט אֶָן
מירקינען טיי אין אַן איינפאַך טעפּעלע, אַזױ זוי זי װאָלט עס געטון פאַר
אירס אַ קינד, און שטעלט עס אַװעק פאַר אים.
װ א ר ש ע
מירקין האַלט דאָס טעפּעלע אין האנט און ווייסט נישט צי טרינ-
קען, צו ניין.
--- נו, דערציילט מיר, װאָס טוט זיך מיט אייך? װו זענט איר דאָס
געווען די נאנצע צייט? גוט, װאָס איר זענט געקומען. שוין לאַנג ציית
געווען --- רעדט זי צו זיך, װוי נישט א מענטש װאָלט געזעטן פאַר איר,
נאָר עפּעם אַן אילוזיע.
מירקינען פאַרטרעמדט נאָך מער איר האַלטן זיך און ער זאָגט אין
אַן אומזיכערן טאָן:
--- איך פאד דודך װאַרשע אויף מיין װועג קיין אױטלאַנד, האָב איך
מיר דערלויבט אייך צוֹ באַזוכן.
--- איר פארט דורך װאַרשע? פאַרװאָס פאָרט איר אַװעק? איינער
אוזן אַװעקנעפאָרן, איצט פארט אַ צווייטער. פארװאָס פארט איר? בלייבט
דאָ מיט אונדז. זוו װועט איר פויפן איינער אַלֵיין איבער דער וועלט+ עס
איז דאָך אַ רחמנות אויף אייך. איר זענט דאָך נאָך נאָר אַ קינד.
זי האָט אויסנגעשטרעקט צו אים איר האַנט בשעת זי האָט גערעדט
די רייד, און װי עפעס טוענדיק אונטער א היפּנאָז, האָט זי אים אֶנגע-
הויבן צו נלעטן, וי א טוטער א פאַרלוירן קינד איבער די האָר.
מירקין איז שטיין געבליבן, בלייך וי די װאַנט. נישט געװוסט, צי
לעכט ער דורך די סצענע אין חלום, צי אויף דער װאָר. ער האָט געוזען,
אז די פרוי, וואָס זיצט נעבן טים, טוט דאָס נישט אין באַװוסטזיין, נאָר
וי אין כשוף, און ער האָט מורא געהאַט, אַז זי זאָל זיך דערנאָך נישט
פאַרשעמען, ווען זי וועט זיך אויפוועקן. ער האָט בדעה געהאָט שטיל זיך
אויפצוהיינן און צו פאַרלאָזן די שטוב, אַזױ שטי? װי ער איז אַריינגע-
קומען. דערוויי? אָבער האָבן אירע ווערטער, איר וויינענדיקער שמייכל,
די אָנרירונג פון איר האנט איבער זיין קאָפּ, אַזױ אים פאַרטױבט, או
באַלד וװוערט ער אליין פארכשופט פון אירע ווערטער. עס דאַכט זיך אים
אויך, אַז ער חלומט, בײינט-אַראָפּ דעם קאָפּ װאָס נידעריקער, נידעריקע".
װוי לאַנג געדויערט דאָס, א מינוט צי אַן אייביקייט? -- וער קאָן
עס וויסן? מיטאַמאָל, --- און פרוי הורוויץ כאַפּט זיך אויף וי פון חלום:
--- ווער איז דאָס? --- און זי הייבט אויף זיין קאָפּ פוֹן איר שויס,
קוקט אים אין די אוינן אַרײין פאַרווונדערט.
--- פּאַן מירקין? אך, דאָס זענט איר, דעם אַדװאָקאטס אַסיסטענט?
06 שלום אַש
איך האָב גאָרנישט געוווסט, אַז איר זענט דאָ. ווו בין איך דאָס געווען?
גאָט טיינער, װאָס טו איך? צי האָב איך געחלומט, צי װאָס? --- שמייככט
זי אין פאַרלעגנהייט. -- דאָס זענט איר געווען, װאָס איז איצט אַרײן-
געקומען? אין װאָס פאַראַ הולך איך גיי דאָס אַרום! איך בעט אייך אי-
בער, איך וועל נאָר אַ קליידל אויף מיר אַרופווארפן. װאַרט דאָ אַ כו-
נוט. מיין מאַן מיט די קינדער קומען באלד צוגיין.
זי לאָזט איבער דעם שטיין-געבליבענעם, בלייך-דערשראַקענעם מור-
קין זיצן אויף זיין פּלאַץ און קויפט אַריין אין דעם שכנותדיקן שלאָף-צי-
מער זיך איבערצוטון.
קאַפּיטל 7
גענומען אין חדר אַריין
נאָר באַלד קומט-אָן דער מאַן אַחיים פון די לעקציעס. עס קומען-אַז
די קינדער. דער לערער באַקענט זיך מיט מירקינען. דער לערער האָט זיך
שוין אַזױ פיל אָנגעהערט וװעגן אים פון זיין ווייב. אגב, איז אים אויך
אינטערעסאַנט, װאָס דער יוננערמאַן קומט פון פּעטערבורג. אין פּעטער-
בורג איז ער קיינמאָל נישט געווען, נאָר געהאָט אַ פאָרשטעלונג וועגן דער
שטאָט פון דעם, װאָס ער האָט נגעלייענט, וי ועגן אַ נייעם בב?, אין
וועלכן עס זיצט נבוכדנצר. דער לערער האָט אָנגעקוקט מירקינען מיט
פאַרווונדערונג און אויספארש:נדיקע בליקן, װי ער װאָלט אין זיינע קליי-
דער געװאָלט געפינען דעם רעשט פון דער זינדיקער שטאָט. עס איז אויך
אַריינגעקומען פון ,בית-חמדרש" דער , זשאַכלינער". דער , זשאַכלינער"
איז אַ נאַנצן טאָנ געווען פאַרנומען ביי עפּעס, װאָס קיינער האָט נישט
נעוװווסט; ער האָט זיך באַקענט מיטן פרעמדן און נלייך פאַרפירט מיט
אים אַ שמועס. ן
מירקין, זינט ער איז אַװעק פון דער חיים, האָט זיך נעהאַט אויפ-
געהאַלט! אַ פּאָר װאָכן אין ווילנע, פאַרבראַכט דאָרטן די ימים-טובים. וי
יעדער , צוריקנעקומענער", װאָס האָט נעלעבט זיין נאנץ לעבן אין אֵן
אַנדערער אַטמאָספערע, נישט געזען, נישט געקענט קיין יידן, איז ער גע-
זו א ר ש ע 87
װאָרן פאַרכאַפּט פון דער יידישער אמונח, מיט וועמענס מנחנים ער האָט
זיך ערשט רעכט באַקענט און איז אַרײנגעפאלן אין נאַציאָנאַלדציוניס-
טישע שטימונגען, וועלכע האָבן געשטילט דעם ערשטן דורשט פון זיין
זוכנדיקער נשמה. וי אַלע, וועלכע קומען אין באַרירונג צום ערשטן מאָל
מיט די נאַציאָנאַלע שטימוננען, אין ער געװאָרן זייער ענטזיאסטיש.
ער האָט אפולו געהאט ט פאַרנעפלטן פּלאַן אַװעקצופאָרן קיין ארץ-ישראל
און דאָרטן ווערן א חלוץ אָדער עטעס ענלעכעס,
מירקין האָט געהאַט נרויס חשק צו רעדן וועגן זיינע נייע איבערלע-
בענישן אין ווילנע, אָננעטראָפן זיך דאָ, ביי די הורוויצעט, מיט יידן,
װאָס קומען פון דער טיפעניש פון די יידישע סאַסן, האָט ער פאַר זיי
אויסנעדריקט מיט פֿלאמענדיקע ווערטער זיינע איבערלעבוננען און זיינע
גייע איבערצייגונגען, זייענדיק אין גוטן גלויבן, אַז אַלֶע, װאָס קומען,
אָדער װאָס האָבן עפּעס צו טון מיט די יידישע מאַסן, זענען פול מיט
די נאַציאָנאַל-ציוניסטישע שטימוננען, וועלכע ער האָט אַזױ אויפנעשעפט
אין זיין ערשטער באַרירונג מיט די יידישע מאַסן. ער האָט זיך נאָרנישט
געקאַנט פארשטעלן, וי אן אמתער ייר קאָן זיין אַנדערש.
ער האָט דערציילט פאַר דעם לערער הורוויץ און פאַר דעם , זשאַכלײ
גער", מיט גרויס ענטוזיאַזם, וועגן ווילנע, וועגן די ימים-טובים, וועלכע
ער האָט דאָרט פארברענגט, ער האָט צום ערשטן מאָל נעזען וי יידן
לעבן ביי זיך אינדערהיים, וי יידן בעטן צו נאָט. ער האָט נישט געקאָנט
גענוג רימען די אַלטע ווילנער שול און די יידישע ימים-טובים, ספּעציעפ
די ימים-נוראים. די אמונה איז דאָס איינציקע, װאָס האָט יידן דערהאלטן
ביז איצם, און ועט זיי אויפהאַלטן אין דער צוקונפט. די אמונה איז דאָם
איינציקע, װאָס יידן פאַרמאָגן. דאָס איז דאָס אמתע יידישע פאָטער-
לאַנד. ער פאַרשטייט נישט, פֿאַרװאָס יידן ווייסן נישט וי דאָס אֶפּצו-
שאַצן. ער איז געשטאַנען יופ-כפּור אין דער ווילנער שול, און אַ יראת-
חככוד האָט אים אַרומגענומען פֿאַר די ערנסטע זאַכן, װאָס זענען דאָרטן
פאַרגעקומען. עס האָט זיך אים נעדאכט, אז ער איז אַן עדות פון א גרויסן
אַקט, װי מענטשן ניסן זיך צוזאַמען מיט אַ העכערן, אומגעזעענעם וועזן.
ער האָט אָנגעהוֹיבן צו פאַרשטיין די יידישע נעשיכטע און איז אויפנע-
ציטערדט געװאָרן פאַר די דורות און דורות, װאָס האבן דערטראָגן די רי-
טואַלן, דעם גייסט, און אפשר אויך די לעבעדיקע ווערטער פון יענע ערש-
1
8 של ו ם אש
טע צייטן אָן, פון אברהם ביז צו אונדז. אַז ער האָט געהערט פאָרלייענען
פון ספר-תורה די סדרה פון דער תורה, וואָס מ'לייענט פאָר אום יום-
כפּור, אין ער שוין דערציטערט געװאָרן בלויז פונעם קלאַנג פון די העב-
רעאישע ווערטער, די ווערטער, װאָס זענען געווען אין מוי? פון די אבות,
אין הייליקן לאַנד פון די נביאים. דערנאָך, אַז ער האָט זיך פאַראינטע-
רעסירט מיטן אינהאלט פון דעם לייענען, און האָט געלעזן אין אַ רוסישער
איבערזעצונג (װאָס אַ ייד האָט פאַר אים בשעת-מעשה אויסגעזוכט אין
שול) דעם אינהאַלט, אַז עס האַנדלט זיך וועגן דעם ברית, װואָס אברהם
האָט געשלאָסן מיט נאָט, האָט זיך אים געדאַכט, אַז דורך דעם װאָס
אברהם האָט געבראַכט זיין איינציקן זון צו דער עקדה, האָט ער זיך גע-
פילט, אַז ער איז איינער פון די, פאַר וועלכע דער אַלטער פּאַטריאַרך
האָט דעם בונד געשלאָפּן מיט יחוהן פאַר אַלע אייביקייטן...
זאַכאַרי האָט גערעדט סיט באַנייסטערוננ, מיט פלאם. ער האָט
נאָר געװאַרט אויף אַ געלעננהייט, פאַר װעמען זיך אַרױסצורעדן דאָס,
װאָס ער האָט איבערנעלעבט אין די לעצטע פַּאַר װאָכן, און די ענדערונ-
גנען, װואָס זענען אין אים פאָרגעקומען. און כאָטש ער האָט געזען די מענ-
טשן צום ערשטן מאָל, זענען זיי אים, דורך פרוי הורוויץ, וועלכע אין גע-
זעסן דערביי, אַזױ נאָענט און באַקאַנט פאָרנעקומען, וי ער װאָלט זי
געקענט שוין פון לאַנגע יאָרן. ערשט איצט זעט ער איין, וי טעותדיק
און נאַריש זיין נאַנצע דערציאונג איז געווען. אַלץ האָט ער געלערנט,
נאָר זיך אַליין קענען -- נישט.
דאָס ערשטע, צו װאָס ער האָט זיך גענומען, איז געווען צו לערנען
די העברעאישע שפּראַך. יידיש קאָן ער שוין אַביס? רעדן -- האָט ער זיך
באַרימט. שוין בלויז פון קלאַנג פון דעם אלף-בית ווערט ער יעדעס מאָל
פאַרכאַפּט און פאַרציטערט, היינט האָט ער זיך שוין צונעוװוינט דערצו.
נאָר אין אָנהייב, ווען ער האָט זיך גענומען לערנען די העברעאישע װאָ-
קאַלן, די ערשטע ווערטער, און ער האָט זיך דערמאַנט, אַז אַזױ, צי ענ-
לעך, האָבן געקלונגען די ווערטער אינעם מויל פון די אבות, האָט ער
נישט געקאָנט רואיק דאָס אַרױסרעדן. שוין פאַרן בלויזן אָנבליק פון די
העברעאישע אותיות נעמט אים אַרום אַ יראת-הכבוד. איבריקנס טראָגט
ער זיך אַרום מיט דעם געדאַנק אַראָפּצופאָרן קיין ארץ-ישראל (האָט ער
זיך מודה געווען), און דאָרט זיך באַשעפטיקן מיט לאַנדװירטשאַפט. ער
וו א ר ש ע 05
פאַרשטייט נישט פאַרװאָס דאָס גאַנצע יידישע פאלק טוט נישט אַזױ,
און פאַרװאָס די באווענונג פֿאר ארץ ישרא?ל האָט נישט אַרומגעכאַפּט
אַלעמען. און װי קאָן מען איבערהויפּט זיין קענן אזאַ אידעאַל? פאַר אונדז
איזן נישטא סיין אַנדערע עצה. עס איז אן אויסלייזונג פאַון יחיד און
פאַרן כלל. עס איז א געפינען זיך אַלֵיין. און זייט ער האָט דעם אידעאַל,
איז ער נאָר אַן אנדערער מענטש געװאָרן. ער פאַרשטייט און זעט זיין
צוקונפטיק לעבן.
דער לערער הורוויץ איז ערנסט געװאָרן, גאָרנישט נעענטפערט.
מירקינט יעדעס װאָרט האָט אים געשטאָכן וי מיט שפּילקעס אין זיין
לייב אַריין. ער האָט נערעדט צו זיך אַלײן: אַלע, װאָס קומען צו אונדן
פון דרויסן, װאָס האָבן קיינמאָל נישט געװייטיקט אונדזער וייטיק,
שטעלן זיך אונדז נישט פאָר וי אַן אמתע רעאַליטעט, מיט די מיאוסע
און שיינע זייטן, נאָר עפּעס וי אַן אױיסנעטראַכטער חלום, װאָס ווילט
זיך זיי חלומען". דער לערער האָט ביטער געשמייכלט, געװאַלט עפּעס
אָפּענטפערן דעם יונננמאן. ער האָט זיך אָבער געמיט צו פאַרשוויינן צוליב
נאַסטפדיינטלעכקייט און אויך צוליב רחמנות אויף דעם יונגנמאן, װאָס
אין שראפנעפאלן וי פון די היטלען. נאָר דער , זשאַכלינער" האָט זיך
נישט נעקאַנט איינהאלטן. ער האָט שוין עטלעכע מאָל געװאלט איבער-
האַקן מירקינען. נָאָר אויס רעספעקט צו א פרעמדן, האָט ער עס נישט
נעמון. ער האָט קוים דערלעכט, אז יענער זאָל אויפהערן רעדן. דערנאף
יז ער ארויט מיט 5שון;
--- די אאמונה, װואָס איר רימט, גיוז נִישט קיין ראָמאַנטישע פאר-
גאַנגנענהייט, װאָס זיצט וי אן אומשולדיקע באָבע, באַהאַנגען מיט איר
שטערנטיכ?, שבכת נאָכמיטיק, און לייענט זיך אומשולדיק די צאינה
וראינה, -- האָט ער כמעט נעשרינן, --- זי איז אַ לעבעדיקע, בייזע פרוי,
װואָס קעמפם און שטערט אונדז אויף שריט און טריט. זי איז אַ כינעזיש
שיכל, װאָס האַלט אונדז אייננעצוימט וי אין אַ קלעם, װוי אין א צואנג,
און לאָזט אונדז נישט פריי אָטעמען. איר זעט דאָס לאָמע הענטל. --
הויבט ער אויף זיין לְאִם הענט? מיט דער געזונטער האַנט און וייזט
זי פאר מירקינען, --- דאָס האָט זי מיר א געשענק גענעבן, די יידישע
אמונה, דערפאַר ואס איך האָב א ביכ? געלעזן. מיין טאטע, א פרומער
ייד, אַ מענטש מיט מאָראַל, נאָר אַן אכזר און א קנאי, וי יעדער ווילדער
10 ש ו ם אַ ש
פאַנאַטיקער, האָט מיך געכאַפּט ערב יום-כפּור לעזנדיק א לשון-קודשדיק
שביב?, האָט ער מיך אַזױ לאַנג געשלאָנן אין האַנט אריין, ביז ער האָט מיר
די האַנט צעבראָכן. דער פעלדשער אין אונדזער שטעט? האָט דאָס איב-
ריקע שוין צורעכט געמאַכט, און איך בין געװאָרן אַ קאַליקע אויף מיין
גאַנץ לעבן. איר האָט קיינמאָל נישט געלעבט אין די , פּאַלאַצן", װאָס די
יידישע אמונה האָט אויסגעבויט, נאָר געלעבט אין פרייע, אין אמתע
פּאַלאַצן, גענאָסן פון אַלץ, װאָס איז אייך געקומען אונטער דער האַנט.
איז, אַז מ'ווערט מיד אָדער ווען מען ווערט פון די פּאַלאַצן אַרױסגע-
שטופּט, נעמט-אָן אַ בענקשאפט נאָך עפּעס אייגנס. קומט נאָר אַריין צו
-אונדז, לעבט מיט אונדז אונדזער אייגן לעבן, וועלן מיר דעמאָלט זען,
װאָס איר וװועט זאָגן. טובלט זיך אין מקוואות, פאַרברענגט זעכצךאַכצן
שעה אין אַ כית-המדרש, מיט אַזעלכע הויכע ענינים וועגן אֵן איי, װאָס
איז געבוירן געװאָרן אום יום-טוב, אָדער וי אַזױ מ'גט אֶפּ אַ ווייב און וי
מ'נעמט א ווייב (אִפּנטן צוערשט און דערנאָך וועגן נעמען) מיט די אַלּע
פּשטלעך און דריידלעך פון די אַלע קלונע יידן, װאָס יעדער איינער האָט
געפונען פאַר נויטיק צוצונעבן פון זיין איינענעם שכל אַ געשענק פון זיי-
נע חריפות פֿאַר די צוקונפטיקע דורות; טוט נאָר אֶן דאָס שמעקעדיקע
קאַפּל אויף אייער קאָפּ, וועלן מיר דעמאָלט זען, װאָס איר װועט זאָגן. ווו
האָט איר פֿאַרבראַכט אייער קינדהייט? אייער יוננט? אודאי ווינטער
אויפן גליטש, זומער צווישן פעלדער און וועלדער, מיט חברים און חבר-
טעס, לערער און לערערינס. װאָס האָט איר געלערנט אין אייערע שולן אין
אייער קינדהייט? ווענן די לענדער און וואסערן, װאָס פילן אָן אונדזער
ערד, ווענן די גרויסע מעשים, װאָס זענען נעשען פאַר אונדז, וועגן דעם
לעבן פון די חיות און בלומען, װאָס ריננלען אונדז אַרום, וועגן די נעזעצן
פון דער נאַטור, אין וועלכער מיר לעבן; ווענן זאכן, װאָס האָבן באַרײ-
כערט אונדזער וויסן. יעדע נייע ידיעה האָט פאַר אייך אויפנעדעקט אַ
נייע וועלט. איר האָט יעדעס מאָל געמאַכט אַ רייזע אין אַ ניי, אומבאַ-
קאַנט לאַנד, באַקענט זיך מיט פעלקער, מײט זיטן, מיט מענטשך-לעבן.
שוין אָפּנערעדט פון די נוצן, װאָס איר האָט געהאט דערפון. וויפיל? פֿאר-
גענינן, וויפי? פרייד און זונענשיין האָט איר אייננעזאַפּט אין זיך, נישט
וויסנדיק אטיל דערפון? נענומען וי אַ זעלבסטפארשטענדלעכע זאך.
נעמט כאָטש די פּאָעזיע פון די פּאָעטן, װאָס איר האָט געלערנט אין די
דו אַ ר ש ע 41
שולן, פון אַ פּושקין, פון אַ לערמאָנטאָו, אָדער ווער עס זאָל דאָרטן נישט
זיין: װי זיי באַזינגען דעם ווינטער, דעם זומער, די בלומען, די ביימער,
די מענטשן. גאָט, נאָט, וויפי?ל האָט איר גענאָסן אין אייער יוננט! יעדער
טאָג איז דורך אייך דורכגעגאַנגען וי אַן אַנדערער יום-טוב, -- האָט
דער ,זשאַכלינער? אויסנערופן, און די קנאה האָט געשאָסן פון זיינע
אויגן, --- צי ווייסט איר אָבער, וי מיר האָבן פאַרבראַכט אונדזער יוננט?
אָס מיט די אותיות, אָט מיט דעם א"ב, װאָס דערציטערט אייך און
טרייבט אייך אַריין אין קעלבערנע התפּעלות. אָ, וי האָב איך זיי פיינט!
יאָ, פיינט, וויי? זיי חאָבן ביי מיר אַלְץ גערויבט: מיין יוננט, מיין לעבן,
מיין פרייך. פון זעקס אַזייגער אינדערפרי -- זעקס אַזיינער פרימאָרננס,
-- ווען עס איז נאָך שטאַרק פינצטער געווען -- װאָט מיך דער טאַטע
געוועקט, געמוזט סמיטן האַקמעטער דאָס איין פון דעם פאַס אױפהאַקן
אויף נענל-װואַטער, און אָפּנעזעסן דעם גאַנצן פרימאָרנן מיט איבערקייען
זאַכן, װאָס גייען מיך נישט אָן, װאָס זענען ווילד און פרעמד. טיילמאָל
האָט זיך געהאַנדלט װעגן אַזעלכע ענינים, וואָסם איז א חרפּה אױסצר-
זאָגן. נאָך גום, װאָס איך האָב נישט פאַרשטאַנען דעם טעם דערפון. דער-
נאָך, אַז איך האָב עס יאָ פאַרשטאַנען, איז עס כאָטש געווען א מין קיצ-
לען די בחורישע געפילן. גוט, װאָס מ'אין אַמאָל אַרינגעפאַלן אין אַ
שטיקעלע אנדח, אָפּנערוט זיך אַ וויילע. אָבער דאָס אין נישט געװען
געלערגט. מ'האָט באַדאַרפט דעם מוח שאַרפן, און שאַרפן ווענן א לאַננ-
ווייליקו, פאַר קיינעם קיין נוצן נישט ברענגנדן ענין ועגן זאַכן, װאָס
זע;נען גאָרנישט צוגעפּאַסט צו אונדזער לעבן. אַזױ גאַנצע ווינטערס און
זומערס. וי האָב איך געבענקט אין די זומערדיקע פֿאַרנאַכטן נאָכן
דרויסן... װי האָב איך מקנא געווען די נימנאזיע-:תלמידים פון אונדזער
שטאָט, ווען איך האָב זיי נעזען ווינטער גיין מיט די שליטלעך אויפן
גליטש... יאָר-איין, יאָר-אויס, ביז אַכצי-ניינצן ואר פון מיין לעבן, האָבן
מיך די אותיות געהאַ?טן אין נעפאַנג. אלץ האָבן זיי ביי מיר גערויבט:
מיין קינדהחיים, מיין צייט. איך האָכ געזען וי מיינע יוננע טעג רינען-
אַיועק ווי װאַסער און איך טו גאָרנישט. מיין גאַיַצע פרייד פון מיין קינד-
הייט האָבן זיי ביי מיר אַװעקגערױבט, -- און איר קומט מיר צוניין
מים אייערע ראָמאַנטישע חלומות וועגן די אותיות און וועגן דעם קלאַנג
פון די ווערטער און וועגן דער קייט פון דער יידישער אמונח. איר גי
6 ש 5 ו ם *אַ ש
זיי דאָך דורך דעם מוט און קראַפט צו קעמפן קעגן אונדז. איר גיט אַלין
אַרױס אַ נייעם ציוויליזירטן פּאַטענט -- מיט אייער מאָדערנעם ראָמאַנ-
טיזם --- אויף דער באַרבאַרישער, ווילדער, פאַנאַטישער וועלט, אין װועל-
כער אונדזער נאנצע יוננט, הונדערטער טױזנטער לעבנס, פּלאָגן זיך,
מאַטערן זיך, און פון וועלכער זיי רייסן זיך צו פרייהייט. שמירט נישט
אָן די קייטן מיט אייער ראָמאַנטישער זייף, כדי זיי זאָלן זיך לייכטער
אַרויפנליטשן אויף אונדזערע הענט. אהא -- זאָנן זיי --- זעט, אפילו זיי,
דאָקטױירים מיט אוניווערזיטעט-בילדוננ, קומען צוריק צו אונדז. קאָנט
איר אונדז נישט העלפן אין אונדזער קאַמף, שטייט כאָטש פון דערויי-
טנס, ווו איר זענט ביז איצט געשטאַנען! -- שרייט דער זשאַכלינער"
אויס, אַן אויפגערענטער, מיט פארשוימטע ליפּן,
אַלֶע האָבן נגעשווינן נאָך דעם , זשאַכלינערס" פּלאַמענדיקע רייד.
דער לערער איז נאָך מער טרויעריק נגעװאָרן און שווייננדיקער, זיין איי-
נענע קינדהייט, זיין איינענע יוננט האָט זיך אים געשטעלט פאַר די
אױיגן. און פון זיין יוננט ביז היינט זענען דורכנעפּלאָסן צוויי צענדליק
יאָר. אינדרויסן האָט זיך ווייניק װאָס איבערגעביטן. אינדרויסן, אין די
שטעט און אין די ישטעטלעך, פּלאָנן זיך טויזנטער און חונדערטער טויזנ-
טער יונגע לעבנס אונטער די זעלבע באדיננוננען, פון וועלכע דער , זשאַב-
לינער" האָט געליטן, און עס קומט פון ערנעץ קיין הילף נישט. און קומט
שוין װער פון דרויסן, נגעשטויסן פון אויסערלעכע אָדער פון אינערלעכע
סיבות, קומט ער צו אונדז מיט פאַרמאַכטע אויגן, װוי ער װאָלט מורא גע-
האט צו קוקן דער ווירקלעכקייט אין פּנים אַרײן. עס איז אים געװען אַ
רחמנות אויף דעם פרעמדן יונגנמאַן, װאָס קומט אַ דורשטיקער פון אַנ-
דערע וועלטן און שפיננט זיינע איינענע שפּײיעכץ. אָבער װאָס פריער ער
וועט דערזען די ווירקלעכקייט, אַלץ בעסער וועט עס זיין פאַר אים.
מירקין, דער שװואַרץדבערדיקער יונגערמאַן, מיטן ליידנדן בלייכן
פּנים, מיט דעם שמייכ? פון פאַרלעגנהייט אױיף זיינע דינע ליפּן, אין
נעבליבן זיצן וי אַ פארלוירן קינד. זיינע אוינן, װאָס האָבן בין איצט
רואיק געפֿױכטן, װי אויסגעלייטערט, האָבן אָנגעהויבן צו בלאָנדזשען. ער
האָט זיך אָנגעהויבן אַרומצוקוקן, וי אַ פרעמדער, אויף די אנװעזנדע,
און ער האָט געטראכט: ,נאָך אַלעמען, איז אַלץ נישט אַזױ איינפאַך, װי
איך האָב געמיינט". און אַ שרעק האָט אים אַרומגענומען פאַר דעם אומ"
וו אַ ר ש ע
צאװווסטן, װאָס דער , זשאַכלינער? האָט אויפנעעפנט פאַר אים. ער אין
פארצווייפ?ט געװאָרן און געזאָגט צו זיך: ;איך װעל זיי קיינמאָל נישט
פּאַרשטיין, איך בין א פרעמדער". און ער האָט געפילט, אַז די שור,
װאָס ער האָט געחאַלטן אין האַנט, גליטשט זיך אַרױס. אַן אומבאַװווסטע
שרעק האָט אים אַרומגענומען, ביז זיינע אוינן האָבן זיך באַנעגנט מים
מרוי חורוויץ. אין איר בליק האָט ער דערפילט נישט נאָר מוט און האָפֿ-
נונג, נאָר אויך אן אויסטערלישע היימישקייט. איר בליק האָט אים ווידער
נעמאכט חיימיש מיט דער משפּחה.
--- נאָך אַלעמען בין איך אַ פרעמדער, און איך קאָן נישט דאָס
יידישע לעבן, --- האָט ער געזאָגט, -- אָבער איך האָכ געהערט זאָגן
און אַזוי האָב איך אויך געלעזן, אַז אפילו אין דער פינצטערניש פון דער
יידיש-רעליניעזער דערציאונג --- וי הער וויינבערג האָט אונדז דערקלערט
--- געפינען זיך נישט וייניק לינטיקע מאָמענטן: די יידישע יום-טובים.
יעדעס לעבן, וי אָפּנעשלאָסן עס זאָל נישט זיין, באַשאַפט איר אייגענע
פרייד. האָט איר נאָר אין אייער קינדחייט קיין פרייד נישט געהאַט, הער
וויינבערג?
--- אמתע פרייד האָב איך ערשט גענאָסן פון מיין , אפּיקורסות",
נישט פון מיין נלויבן, נאָר פון דעם גלױיבן, װאָס איך האָב באַקומען דורך
די ביכלעך, אין א בעסערער, גערעכטערער וועלט, און איך, װי יעדער אַנ-
דערער מענטש אויף דער ערד, בין א באַרעכטיסטער מיטגליד אין דעם
נלויבן. איך ווער גערופן צוזאַמען מיט אַלֶע מענטשך-קינדער צו קעמפן
פאר דעם בעסערן מאָרגן, די ערשטע קלעפּ, װאָס איך האָב געקראָגן פאַר
דעם נלויבו, דאָס איז געווען מיין פרייד. מיין לאִם הענט?, װאָס דער טאַי
טע האָט מיר נעמאַכט פּאַר דעם ביכ?, װאָס איך האָב געלייענט, דאָס
איז געווע מיין נרויסע פרייך,
--- אויך נישט, ווען איר זענט געווען א קליין קינד?
נאָר איצט האָט שוין אויך דער לערער גענומען רעדן. דער , זשאַכ-
פינער" האָט אים נגעגעבן לשון:
--- איך מיין, אַז וויינבערג האָט רעכט, -- האָט חורוויץ געזאָוט
נָאך א פֿאננן שמילשווייגן. -- עס איז נישטאָ קיין גלויבן, װאָס כען
ירשנט. מיר רופן גלויבן דאָס, װאָס מיר שאַפן זיך איין פון אייגענער דער"
פאַרונג. ביי אונדז איז יעדער ישיבה-בחור, װאָס מאַכט-דורך אויף זיין
14 שׁ לום אַש
אייגן לייב די אָפּעראַציע פון אפּיקורסות, זיין אייגענער , משה רבינו",
גיכער זיין איינענער , אברהם". יעדער איינער פון אונדז האָט זיך זיין
גלייבן אַלֵיין געפונען, נישט געקראָגן. דורך דעם זענען די ריכטיקע גפוו-
ביקע מענטשן ביי אונדז די ,אפּיקורסים". די השכלה אין געװען די
אמונה, װאָס די משכילים האָבן געווונען, און פאַר איר זענען זיי געגאנ-
נען אויף קידוש השם. צו פרי האָט מען ביי אונדז דעם חשבון געמאַכט
מיט די משכילים. קיינמאָל האָבן מיר זיך נישט אַזױ גענויטיקט אין אַ
השכלהשע באַוועגונג ביי אונדז, װי איצט. אינדרויסן ליגט אַ מאַסע אין
אומוויסנהייט און אָפּגעלאָזנקײט, און עס איז נישטאָ קיינער, װאָס ואֵפ
זיך פאַר איר אָננעמען. ביי אונדז אַרבעטן אַלע פּאָליטיש, קיינער נישט
קולטורעל, אַלֶע פּאַרטײען ווילן געווינען אוֹיף זייער זייט די מאַסן, כדי צו
געווינען כיח און אַנזען. אָבער קיינער אינטערעסירט זיך נישט מיטן
איינענעם מזל פון דער מאַסע. אַלֿע לייגן עס אִפּ אויף מאָרגן, אַלע זאָגן-
צו ,חלק לעולם הבא", ווען זייער אידעאל װועט אויסגעפירט ווערן. פון די
ציוניסטן ביז צו זיי (אָנווייזנדיק אויפן , זשאַכלינער?), אָבער קיינער
אינטערעסירט זיך נישט מיטן עולם הזה. די איינציקע, ואָס האָבן נע-
אַרבעט אַביסל קולטורעל ביי די מאַסן, זענען געווען אַסימילאַטאָרן. האָט
מען זיי פאַרשריגן, פאַרטריבן פון דער יידישער נאַס. און איך זאָנ אייך,
אַז די אַסימילאַטאָרן, וי שלעכט זיי זענען נישט געווען, זענען די איינ-
ציקע יורשים פוֹן די משכילים. זיי זענען, נאך אַלעמען, די איינציקע,
װאָפי האָבן אַרײיננעברטכט אַביס? ליכט אין דער פינצטערניש, און געטון
האָבן זיי דאָס נישט צוליב עגאָאיסטישע פּאַרטײי-צװעקן, נאָר אויס ריי-
נער מענטשן-ליבע.
--- זאַכאַרי האָט צוזאַמענגענומען מוט און זיך אָנגערופן:
-- איך האָב געמייגט, אַז דער ציוניזם, בעסער געזאַנט, דער אי-
דעאָל פון אַן אייגן לאַנד, קאָנטראָלירט פון דעם אייגענעם ווילן איז, אַזױ
צו זאָגן, דער צענטר, ווו עס לויפן זיך צוזאַמען אַלע נויטן פון יידן, סיי
מאַטעריעלע, סיי גייסטיקע. וי קאָן דאָ גערעדט ווערן פון עפּעס אויפטון
פאַר די יידישע מאַסן, אַז מ'איז שטענדיק געצווונגען אָנצושלאָגן זיך אָן
פרעמדע ווילנס, אָן אַנדערע אינטערעסן, אָן װוענט פון אַלע זייטן. איך
האָב קיינמאָל נישט געקאָנט פאַרשטיין, פאַרװאָס די ראַדיקאַלע יידן
שטעלן זיך אַנטקעגן דעם אידעאַל? איז דען דאָס נישט א פאַרקערפּערונג
זו. א ר ש ע 15
פון אַלע אונדזערע ווונטשן צוריקצושטעלן דעם יידישן קערפּער און דעם
יידישן גייסט אין זיין רייןדמענטשלעכן באַשטאַנד, פון וועלכן זיי זענען
דורך פרעמדע אַװױסנעשקאַנן געװאָרן? פֿאַרקערט, איך האָב תמיד גע-
מיינט, אַז די אַלע יידישע נויטן, װאָס איר האָט אויסנערעכנט, װעלן
פארענטפערט ווערן אויף אַ נאַטירלעכן אופן, ווען מיר וועלן האָבן אַן
איינן לעבן, -- האָט זיך מירקין געװוענדעט צום ,זשאַכלינער". --- גע-
וויס פאַרשטיי איך אייער גויט און אויך די בענקשאַפט נאָך אייער פאַר-
גאַנגענער קינדחייט. אָבער וי אַזױ קאַנט איר עפּעט אויפטון פאַר אַ
פינצטערער מאַסע, ווען איר האָט נישט די מענלעכקייט פון אַ קאַנטראָל
איבער איר? נאָר די אינסטיטוציעס, װאָס וועלן געשאפן ווערן דורך יידן,
אין אַ פריי יידיש לאַנד, קאָנען מאַכן א סוף צו די ווילדקייטן, װאָס זע-
נען אויסגעוואקסן ביי אונדז. איך נלויב, אַז אַלע אונדזערע אידעאַלן,
אפילו אונדזער אמונה, וװעט געזונט ווערן ערשט דעמאָלט, ווען זי װועט
גערייניקט ווערן דורך דעם פילטער מון אַן איינן לאַנד, -- האָט זאַכאַדי
מיט איין אָטעם-כאַפּ פאַדענדיקט,
עס איז געווען א ווונדער, װאָס הורוויץ, דער לערער, האָט מירקי-
נען נעלאָזט אַזוי פיל רעדן. קיין זאך האָט דעם לערער נישט געקאַנט אַזױ
אַרויפברעננען פון געדולד, וי דווקא דער אידעאַל, פון וועלכן זאכארי
האָט גערעדט, עס זענען פאַראַן מענטשן, װאָס האָבן אַ פיזישן אָפּשײ צו
ראַסן, צוֹ געוויסע חיות. זיי קאָנען נישט פֿאַרטראַנן דעם געשמאק פון א
נענער. עס זענען פאַראַן מענטשן, װאָס פאַרמאָנן אַ קראַנקהאַפטע שנאה
צו אידעען. דער לערער האָט באַלאַנגט צו די לעצטע. ער האָט זיך נישט
געקאָנט קאַנטראָלירן ביי דעם אומשולדיקסטן דערמאַנען פון דעם ציו-
ניסטישן אידעאַל, ווען ער איז געווען דערביי. ער האָט דערפילט אַ מו-
זישן ווייטיק און ער האָט גלייך נעמוזט רעאנירן אויפן אָרט. אומזיסט
האָט פרוי הורוויץ זיך געמיט מיט די אוינן, סיט די באװעגוננען פון איר
מויל, אוימטמערקזאָם צו מאַכן זאַכאָרין, אַז ער זאָל אַװעקװאַרפן די טע-
מע. זי אַליין האָט שוין געװאָלט זיך אַריינמישן, װאָס זי טוט עס קיינ-
מאָל נישט, אויס דרך-ארץ פארן מאַן, כדי צו מאַכן אַ סוף צו דעם גע"
פערלעכן געשפּרעך. נאָר דער לערער אין שוין אויפנעשפּרונגען פון זיין
אָרט, וי עס װאָלט אים ווער געביסן די פּיאַטעס פון די פיס, און, נישט
געקוקט אויף זיין גאַסטפריינטלעכקייט, וואָט ער, אַלס מאַלעבאָס, איז
76
שולדיק דעם נאַסט, איז ער צונעגאַנגען צו זאַכאַרין, אים אָנגענומעז ביי
די הענט (זאַכאַרי איז פאַרווונדערט און דערשטוינט נגעװאָרן דערפון), צו-
געפירט אים צוּ די פענצטער פון שטוב, װאָס זענען אַרױסגענאַנגען איך
הויף אַרײן, אױיפגעפּראַלט אַ פענצטער, כאָטש ס'איז הערבסטלעך קאַלט
געווען, אַרױסגעטײט מיט דער האַנט אויפן הויף, וווהין די פענצטער זע-
נען אַרױסגעגאַנגען, און געזאָגט, אויסערגעווענלעך באלעבט:
-- איר זעט דֹאָ דעם הויף, די קליינע ליכטעלעך, װאָס שיינען-
אַרױס פון די פענצטער? אין דעם הויף זיצט אַ געפּלאַנטע און פאַרפאָל;--
טע מאַסע אין שמוץ, אין אומוויסנחייט, אין שאַנד און שפּאָט, פארלאָזן
פון אַלעמען, צו צען, צו צוועלף, צו פופצן נפשות אין אַ שטוב. און אַזוי
וי איר זעט דעם הויף, אַזױ ציען זיך נאָסן און גאַסן, שטעט גאַנצע, מיפ-
יאָנען פּלאָנן זיך אַזױ, עס איז נישטאָ קיין אַנדער יידיש פאָלק, וי דאָס.
דאָס איז אונדזער אַרימקייט און אונדזער רייכקייט. פון דאַנען באַדאַרף
מען אָנהייבן. אָט די מענטשן מוז מען העלפן. פאַר זיי באַדאַרף מען דאָס
לעבן אַװעקנעבן. און װאָס הייסט איר טון? איר הייסט אנהייבן פון אי-
דעאַל, פון אַ טעאָריע. וי לאַנג װעלן מיר נאָך זיין צונעשמידט צו דער
עבודח-זרה? דאָס איז אפשר גוט פאַר איינצלנע, װאָס ווילן אנטלויםן
פון אונדזערע נויטן, פון ווירקלעכן לעבן, פון זייער איינן פּנים, זאָלן זיי
זיך אָנכאַפּן אָן די פּאַפּירענע בריק. יוננערמאַן, ווען איר וילט עפּעס
טון, ווען איר װילט נוצן בוענגען, -- אָט דאָ איז דאָס אֶרֹט. עס איז
נישטאָ קיין אַנדער יידיש פאָלק, וי דאָס, און עס איז נישטאָ, וווהין צױ
אַנטלױפן. אונדזערע עלטערן זענען גענונ.אַרומנעלאָפן איבער דער וועלט.
אויף די ערטער באַדאַרף מען זיצן --- און דאַ אויסקעמפן אונדזער לעבן.
ווער ווייסט, מיט װאָס די סצענע װאָלט זיך געווען נגעענדיקט, וועך
נישט רח?-לאה, װאָס האָט שוין אָפּנעוארט די גאַנצע צייט אויף אַ גע-
לעננהייט זיך אַריינצומישן און אויפצולאָזן די אָננעצוינענע שנורן פונעם
נעשפּרעך. דורך אַ געלעכטער:
--- אפשר וועט שוין נענונ זיין אים צו לערנען פאַר איין אֶוונט?
--- האָט זי נעזאָגט. --- וי זיי האָבן אים דאָס גענומען אין חדר אַרין!
איר װועט נאָך האָבן אַן אַנדערע געלעננהייט. הער מירקין פארט דאָךף
נישט אַװעק, וועלן מיר נאָך האָבן גענונ צייט וװענן דעם אלעמען צױ
רעדן. און אפשר איז שוין אויך צייט צו נעמען עפּעס אין מויל אַריין?
װו אַ ר ש ע 170
--- האָט רחל-לאה פאַרענדיקט. --- איר בלייבט מיט אונדז אויף אַוונט-
עסן? --- האָט זי זיך געווענדעט צו מירקינען מיט אַן איינלאַדנדיקער
-פראַגע.
אס
:
פרוי חורוויץ האָט זיך געפּאָרעט אין קיך און געפּאָרעט זיך אין
שטוב. געגרייט צום טיש, אויסגעזוכט א ריין טישטוך לכבוד דעם נאַסט.
אויף קיין גרויסע זאַכן װאָט ער זיך נישט װאָס צו ריכטן: דאָס טאָנ-
יטענלעכע ברויט מיט דער ווינטערדיקער פּאָװוידלע. לכנוד דעם גאַסט האָט
זי אַראָפּגעשיקט דעם זון, דעם נימנאזיסט, ער זאָל אַהױפברעננען א
שאכט? שפּראָטן, װאָס ווערט נענעבן אויפן טיש ביי זייער א ספּעציעלן
פאַל, אַ פונט צוקער אוֹן אַ האַלב פונט פּוטער, אויך לכבוד דעם נאַסט.
דערוויי? הערט זיך שוין פון די טרעפּ די אויסערנעװענלעכע באַלעבט-
קייט און דאָס לאַכן פוֹן זאָשקען. און באַלד גיט אַ פל-אריין א מייך?
מיט הויכע שטייענדיקע האָר און מיט אַ בלאנקנדיקן ווייסן האלדז פון
אַן אויסגעשניטן שװאַרץ קלייד?, ואַרפט דעם שטויס ביכער אויפן טיש,
און איידער װואָט-און-ווען, איז זי שוין אין אַ געשפּרעך מיטן גאַסט ועגן,
פּעטערבורג, וװוענן טעאַטער, וועגן איר ברודערס פּראָצעס, און ווענן װאָס
נישט? אין אַ וויילע אָרום קומט פון דער נאָס אָן די צווייטע שוועסטער
-- אַ קעגנזאַץ צו איר, א שטילע, זאַכאַרי זעט נאָר אַ שווארץ-ווייס גע-
קעסטלט קלייךל אויף אַ דינעם מיידלשן רוקן. דאָס קלייד? איז פון אַזא
שטאָף, װאָס אים דאַכט זיך, אַז ער װאָט אים ערנעץ נעזען. ער נעדענקט,
אַז ס'האָט ווער געטראָגן אַמאָל אַזא קלייד? פון זעלבן שְטאָף. שװאַר-
צע און ווייסע קעסטעלעך, נאָר ער קאָן זיך נישט דערמאַנען ווען און
זוו ער האָט עס געזען -- אין דעם לעבן, צי אין אַן אַנדערן. זי האַלט
אַ בלומען-טאָפּ מיט איר אָרעם אָנגעלענט צו איר יונגער ברוסט, וי מען
האַלט אַ קליין קינד צאַרט, און האָט עס מורא אַרױסצועכן פון דער
האַנט. די מאַמע בייזערט זיך: ,וי לאַנג װעסטו זיך אַזוי אַרומדדײיען
מיטן בלומען-טאָפּ אין האַנט? און צו װאָס נאָך בלומען-טעפּ? א האַלבע
שטוב האָט זי שוין פאַרגומען מיט אירע געוויקסן. װו װעסטו עס
שטעלן?"
דער טיש איז שוין געדעקט, די מאַמע ליינט שוין אַרויף דאָס ברויט,
18 ש לו ם אַ ש
די פּוטער, די שפּראָטן, אַ טאָפּ פּאַװוידלע און דעם זודיקן טיי, דִי יינ-
גערע טאַכטער, זאָשקע, העלפט צו דער מאַמען שיי-מאַכן דעם טיש.
דער מאַמעס געדאַנק פאַרשטאַנען אָן אַ ווונק, און שלעפּט-אַרױס פונעם
שענקל די געפּרעסטע קאַלירטע סערוועטקעס, װאָס לינן דאָרט פון איין
פּסח צום אַנדערן; ווי? זיך באַווייזן פאַרן נאַסט, שלעפּט זי אויך אַרױס
דאָס זילבערגע צוקער-פּושקעלע. דאָס צוקער-פּושקעלע איז אַ גלנול פון
אַן אתרונ-שאַכטעלע, װאָס מ'האָט געקראָגן פון א רייכן פעטער אַ חתו-
נה-מתנה. דאָס צוקער-פּושקעלע ראַטעװעט-אַרױס פון די גרעסטע נױיטן.
עס איז דער שפּייזער פון האָפענונגען. ביי יעדער צרה רעדט מען ועגן
פאַרזעצן דאָס צוקער-פּושקעלע. עס װאַנדערט טאַקע אָפט אַרום אין די
לאָמבאַרדן, און נאָר צוליב אַ פאַרזען, נגעפינט עס זיך היינט צופעליק
אינדערהיים, נישט דאָרט, וווהין עס באַלאַנגט -- אין לאָמבארך... דעם
טאַטן געפעלט נישט דער טאַראַראַם, װאָס מען מאַכט דאָ לכבוד דעם
פרעמדן --- דאָס זילבערנע פּושקעלע אָנשטאָט דאָס טיי-טעפּעלע און די
באַזונדערע סערוועטקעם. רחל-לאה פארשטייט עס שוין פון זיין אַראָמּ-
גענידערטן בליק אין דער באָרד אַריין און פון די גליענדיקע אויערן.
ביים עסן פירט דער פאָטער אַ געשפּרעך מיט מירקינען: װאָס ער
דענקט צו טון? -- ער ווייסט נאָך נישט. לעת-עתה וי? ער זיך אַרומ-
קוקן און וויל זיך אַליין געפינען. ער מיינט, אַז די ערשטע אויפנאבע
פון אַ מענטש איז זיך אַליין צו געמינען, זיך אַליין אויסצוזוכן אין דעם
ים, װאָס ריננלט אים אַרום. , מיר ווערן פאַרלוירן אין א מבו? פון באַ-
וועגוננען און נעשעענישן, װאָס דאָס טאָנ-טענלעכע לעבן װאַרפט אויף
אונדז",
--- און וי אַזױ ווילט איר דאָס זיך אויסנעפינען? -- פרעגט דער
, זשאַכלינער".
-- דורך דעם, װאָס איך ווי? זיין אלֵיין מיט מיר,
--- ווו? אין א װאַלד? אין אַ װויסטעניש? וי אַן אינדישער פּרוש
אויף א בוים זיצן? -- שמייכלט דער , זשאכלינער" סאַרקאסטיש.
--- כאָטש אין אַ פאַרװאָרפן שווייצער-ווינקל, אין אַ דאָרף ערגעץ-
ווו אַ יאָר, צוויי, כדי אויסצונעפינען זיך אַליין.
-- פאַרשטייט זיך, מיט ביכער, אפשר אויך אין אַן אויסנעקליבע-
נער נעזעלשאַפט, װאָס ווייסן אַליין נישט וי זייערע אידעען ווערן דיק-
װ אַ ר ש ע 19
טירט פון זייערע אינטערעסן, און נישט-ווילנדיק און נישט וויסנדיק פּאַסן
זיי צו זייער ארט דענקען, װי אַנאַרכיסטיש, אינדיװוידואַליסטיש זיי זאָלן
נישט זיין, צו פֿאַרטיידיקן זייער אייגן פויליק, פּאַראַזיטיש לעבן. ניין,
איך גלויב נישם, אַז עס אין דאָ אין אונדזער היינטיקער קאַפּיטאליסטי-
שער אָרדענונג אַן אומשולדיק, קיינעם גאָרנישט קיין עוולח-טוענדיק איו-
דיווידוע? לעבן, דאָס איז אפשר מעגלעך נאָר אין אַזאַ אָפּנעשטאַנען. רע-
ליגיעז קאר וי אין אינדיע. ביי אונדז ווערן מענטשן צעטיילט, צי זיי
ווילן יאָ, צי זיי ווילן נישם, נאָר אין צוויי קאַטעגאָריעס: די, װאָס אַר-
בעטן, און די, װאָס לעבן פון יענעמס פּראַצע. די, װאָט העלפן די אוו-
טערדריקטע, און די, װאָט העלפן די אונטערדריקער. קיין אנדערער אוים-
וועג איז נישמאָ, און רעדט אייך נישט איין, אַז איר שטייט פון דער
ווייטנם. עס זענען נישטאַ קיין גרעטערע שונאים פון אונטערדריסטן קראָס
וי דווקא די נײיטראַלע, די, װאָס שטייען פון דערוויימנס. זיי זענען
משרתים ביי די אויסזויגערס. זייער ארט לעבן מוז באַרעכטיקן די נעזעל-
שאַפט, אין וועלכער מיר געפינען זיך, װאָרים אין אַן אַנדערער געזעל-
שאפט װאָלט פאר זיי קיין פּלאַץ נישט געווען
אלע האָבן נעמוזט שמייכלען ביים טיש, קענענדיק וויינבערגן, ואס
וועם, וי א סגיד מיט , לציון גואכ" שטענדיק מוזן אַרויפפירן יעדעס גע-
שפּרעך, ווענן ואס עם זאָל זיך גישט האַנדלען, צו איין-איינציקן אוים-
פיר --- אויפן קלאַסן- אַמף. מירקין האָט זיך אַביס? פאַרלוירן פון די
דאָזיקע רייד, זעענדיס זיך מיט איין מאָל אינעם ליכט, מיט וועלכן דער
,זשאַכלינער? האָט אים באַלױכטן.
נאַכדעם וי זאכא די און דער , זשאַכלינער" זענען אַװעק, האָט זיך
רחל-לאהס טאָג געהאָט געענדיקט. זי האָט אַרוױסגענומען פון איר שום-
לאָד אַ אַ שטויס וועש צו פאַרריכטן, אוֹן אַװעקנעזעצט זיך אין איר ווינקפ
ביים קאַלך-אויוון, צו וועלכן מען האָט װי;טער-צייט צוגערוקט דעם טיש
ביים זעלבן טיש זענען אויך געזעסן אירע קינדער און געמאַכט זייערע
לעקציעס און איר סאַן, װאָס האָט זיך פאַרטיפט אין אַ ספר, אויף אַלץ-
מען איז געפאלן דער מילך-שיין פונעם גהויסן טיש-לאָמפּ. ווען זי האט
געהאַלטן אַן עק פון אַ פּאֲדים צוישן אירע שטאַרקע ציין, רופט זיך רחל-
לאה אָן צו איר סאַן:
-- מיינסט נישט, שלמה, אַז עם איז א רחמנות אויף אַזאַ יונגנמאַן?
0ט ש ל ו ם אַ שׂ
ווו װעט ער זיך אַרופװאַלגערן איבער דער וועלט? וען ער װאָלט אפשר
דאָ געבליבן, װאָט ער עפּעס געפונען, װאָס װאָלט אים גליקלעך גע-
מאַבט? |
--- איך רעד קיינעם נישט צו, יעדער איינער טוט װאָס ער האַלט
פאַר נויטיק, --- ענטפערטאָפּ דער מאַן, נישט אויפחייבנדיק זיין בליק
פונעם ספר.
קאַפּיטל 8
}
די שרעק פאַר זיך אַלין
די נאַכט נאָך דעם ויזיט ביי פרוי הורוויץ איז זאַכאַרי מירקין
נישט גוט נעשלאָפן. עס האָט זיך אים געפּלאָנטערט אַ חלום װי ער,
מירקין, שטייט ביי אַ טיר פון אַן אומהיימלעכן פינצטערן קעלער. אוֹיף
יענער זייט קעלער װוינען ארימעלייט, וועלכע זענען אויסגעמישט גע-
װאָרן אין חלום מיט די שװאַרצע, שאָטנדיקע אומבאַקאַנטע רוחות, װאָס
וווינען אין אים אַלֵיין. די אַרימעלײט רייסן זיך צו דער טיר און וילן
אַרױס אין דרויסן. מירקין שטייט מיט אַנדערע; זיי ואַרפן זיך מיט
זייערע לייבער אויף דער טיר פון קעלער און לאָזן זיי נישט אַרױס איז
דרויסן. מיטאַמאָל פאַר?אָזן אים אַלֶע. ער געפּינט זיך אַלֵיין ביי דער טיר
קענן די אָרימעלײט, וועלכע ער דריקט-צו מיט אַלע זיינע כוחות, מיט זיין
גאַנצן ווילן. זי אָבער, אויף יענער זייט, זענען שטאַרקער. שוין עפענען
זיי אַ שפּאַלט פון דער טיר און מירקין דערזעט אין הינטערגרונט, װאָס
פיגט הינטער איר: עס איז אַן אומהיימלעכער גערוימער געוועלב מיט
שװואַרצע באַלקנס באַבאַלקנט, די ערד --- מיט נעלן זאַמד אױיסגעשאָטן.
פון. די ווינקלען הייבן זיך אָן צו באַװעגן פון זייערע פאַרגליווערטע פֹּאַ-
זיציעס די אַרימעלײיט, אידיאָטישע פאַרמרהשחורהדיקע, קריכנדיק און
אויסשטרעקנדיק צו אים זייערע הענט מיט צעדרייטע פינגער. עס זענען
נישט קיין אָרימעלײט, עס זענען די שװאַרצע אומבאַװוסטע שאָטנס, װאָס
לעבן אין די פאַרבאָרנענישן פון זיין נשמה, פאַר וועלכע ער שרעקט זיך
אַזױ, װאָס שטרעקן עס אויס צו אים זייערע סקעלעטנדיקע הענט. זי
װ א ר ש ע 81
קריכן דאָס אַרױס פון קעלער צו אים. ער זעט זיי באַשײנפּערלעך איי-
נעם און איינעם, וי זיי באַװעגן זיך קריכעריש, מיט אידיאטישע פּנ-
מער, מיט ווילדע העוויות, מיט שרעק-דערװועקנדיקע אברים. איינצלנע
פון זיי זיצן נאָך אין די ווינקלען און װאַרטן אויף עפּעס, שטאַרצן-אַרױס
שלעכטסאָנזאַננדיקע בליקן. מיט דער נאַנצער קראַפט פון זיין מאסיוון
קערפער ווארפט ער זיך אויף דער טיר צו פאַרהאקן דעם קעלער, אָבער
זיי דאָרט, אויף יענער זייט, זענען שטאַרקער און דריקן אים אַועק. און
ער איז איינעף אַליין צו היטן די טיר פון די שווארצע גייסטער. אַלֶע
האָכן אים פאַרלאָזט. ער הופט נאָך חילף, הילף, הילף --- און אַרבעט זיך
מיט אַלֶע כוחות אַרױיס פון דעם צושטאנד, אין וועלכן ער געפינט זיך,
ער ווייסט שוין, אַז ער חלומט, נאָר ער קאָן זיך נישט אויפוועקן. ער וויל
בייסן זיינע מיננער, כדי אױיפצוכאַפּן זיך. די הענט הערן נישט זיין ווילן,
ביז ענדלעך -- מיט אַ שטאַרקער באווענונג פון זיין קאָפּ --- ער כאַפּט
זיך אויף אינגאַנצן א באַנאָסענער מיט קאַלטן שוויים,
--- ווו גין איך+ -- ביסלעכווייז קומט זיין באַװוסטזײין צוריק צו
אים. ער דערמאַנט זיך און ווייסט שוין, אַז ער געפינט זיך אין זיין האַ-
טעל-צומער אין ואַרשע און נעכטן אַװונט האָט ער פאַרבראַכט אין פרוי
הורוויצעס הויז. |
פון שלאַפן האָט שוין קיין רייר נישט געקאַנט זיין. ער איז געלעגן
מיט פאַרמאַכטע אוינן און האָט זיך צונעהערט צו דעם אָטעמען פון דעד
וועלט, צו דעם בליץ-באַווענלעכן נאנג פון דער וועלט, װאָס יעדער הערט
אין זיך אַליין אין דער שטילקייט פון דער נאַכט. ער האָט זיך געוואלט
דערטאַנען ווענן װאָס ער האָט געחלומט. די איינצלהייטן האָבן אָנגעהויכן
אויסצורינען פון געדעכניש וי צעלאָזענע פּאַרע. איבערנעבליבן אין אַן
אַלגעמיינער איינדרוק פון שרעק.
ער האָט געמאַכט ליכט און אין געבליבן לינן אין זיין בעט מיט
אָפענע אוינן.
דערפאר זענען אים פיל קלאָרער געווען זיינע איבערלעבענישן אין
פרוי הורוויצעס הויז. ער האָט מײט אַן אויסערנעווענלעך בולטער קלאָר-
קייט נעזען יעדן דעטאַל פון אלץ װאָס ער האָט נעכטן איבערנעלעבט, אָנ-
געזען און אָנגעהערט זיך. עמפינדוננען, וועלכע זענען געווען פאַרנעפלט,
זענען איצט אין דער שטילקייט פון דער נאַכט אויפנעשטאנען אין אים
82 ש ?ו ם אַש |
מיט זייער גאַנצער באַלעבטקייט און מיט זייער גאַנצער נויטװענדיקער
אכזריותדיקער רעאַלקײט. נאָרנישט אין אים געװאָרן געשאָנקען, גאָר-
נישט איז פון אים פאַרהוילן געװאָרן. מיט זייער גאַנצעד אומדערבאַרימ-
דיקער נאַקעטקײיט זענען זיי געשטאַנען פאַר אים... ער האָט פאַרשטאַנען
און קלאָר אייננעזען, פאַרװאָס ער האָט נישט געקאַנט אויספירן זיין באַ-
שלום, נלייך פון דער היים ערנעץווו אַװעקצופאָרן, אויסצומיידן ואַר-
שע...
--- גאָט, װאָס פאַר אַ שװארצע כוחות לעבן אין מיר! און ווֹהין
וועלן זיי מיך דערפירן? איך בין דאָך אַ קראַנקער מענטש, מיט קראַנקע
אילוזיעס. מיין לייב איז אָנגעזאַפּט וי א שװאָם מיט קרענללעכע עמ-
פינדוננען... אין מיר וווינען נישט קיין נגעזונטע אינסטינקטן. װע- בין
איך? אַ שװאַכער, קרענקלעכער, פון אומבאַװווסטע אבות געירשנט נישט
קיין נעזונטע אינסטינקטן פאַר אַלֶעם קרענקלעכן און שוידערלעכן..
איך בין אַנטלאָפן פון איין נעץ, כדי אַרײינצופאַלן אין אַן אַנדערער,
וי אַן אָפּנעהעשעטער געיאַנטער הונט, פון זיין איינענעם אינסטינקט.
װאָס האָב איך געהאט צו זוכן אין װאַרשע?
א אי
*
מירקין איז איבערנעבליבן אין ואַרשע. צו די הורוויצעס איז ער
מער נישט גענאַננען. ער האָט זיך נישט געטרויט אַלֵיין. נישט איינמאָל
האָט ער זיך געפונען נאָענט ביים הויז. און דווקא אין די פאַרנאַכטן, יי
דענסטמאָל, ווען ער האָט פרוי הורוויץ אָנגעטראָפן אַליין. ער האָט נעפו-
נען אין זיך נענוג שטאַרקײט נישט אַריפצוניין... ער איז אָבער נישט
געווען נגענוג שטארק צו פאַרלאָזן װאַרשע. זיינע קרע:קלעכע עמפינדונ-
נען צו פרוי חורוויץ (װוי ער האָט אָנגערופן זיין שװואַכקײט צו איר) ---
האָט ער וי ס'איז מיטן קראַפט פון זיין ווילן קאָנטראָלירט. אָבער ער
האָט געוווסט, אַז עס איז נאָר אויבן-אויף -- אָפּנעשראָקן פון זיין גע"
וויסן, האָבן זיך די געפילן באַהאַלטן. אָבער עס איז גענוג איין באַרירונג,
און זיי וועלן זיך ווידער אַרױסרײסן פון זייערע באַהעלטענישן. דער
איינציקער פּלאַן איז צו פאַרלאָזן װאַרשע אויף שטענדיק, אָבער אויס-
פירן האָט ער אים נישט געקאָנט. אֵן אַנגסטיקע שרעק האָט אים אַרומגע-
װ אַ ר ש ע 88
נומען פאַר דער נרויסער וועלט, אין וועלכער ער געפינט זיך אַלֵיין. װאָס
וועט זיין ערנעץ אנדערש-ווו? זיין נאַנצע קינדישע פאַרלױירנקייט האָט
זיך אויפגעװועקט אין אים ביים געדאנק ווענן פאַרלאָזן ווארשע. די שרעק
פון זיין אומבאַהאָלטנקײט האָט שואך נעמאַכט זיינע הענט, און ער אין
געבליבן זיצן דאָרט, ווו ער איז געווען.
דערווייל זענען די טעג גענאַנגען פּוסט-אוןפּאַס, אֶן נאָרנישט, קיין
מענטש האָט אים נישט נעקענט און מיט קיין מענטש האָט ער זיך נישט
באַקענט, א חוץ זיין פאָטערס אַנענט, צו וועלכן ער האָט זיך געװוענדעט
נאָך געלט יעדעס מאָל, ווען ער האָט באַדאַרפט. |
בייטאָג האָט ער זיך אַרומנעשלעפּט איבער די יידישע נאַסן, צונע-
קוקט זיך צום האנד? און װאַנדל, װאָס יידן טרייבן. אַמאָל זיך אָפּנע-
שטעלט ביי אַ קראָם, אַרייננעקראָכן אין אַ נאַלעװקער הויף. יידן האָבן
נעזען זיין קאַראַקולן היט? און זיין קאַראַקולענעם קאָלנער פון פּעלץ,
האָבן זיי אים אָנגענומען פאַר א רוסישן , קופּיעץ" און אָנגעהויבן אים
שלעפּן אין געשעפטן אַריין, אין פאַכריקלעך, פאָרגעליינט אים פאַרשי-
דענע סחורות: גאַלאַנטעריע, לעדער און אַנדערע סחורות אים געװאָלט
פֿאַרקױפן, געריסן זיך איבער אים, געקרינט זיך און געמאכט מיט די
הענט. אַפאָל האָט מען אים אַרינגעשלעפּט אין א שטוב אַריין און פאָר-
געליינט , לינקע? סחורה. אַן אַנדערשמאָל האָט אַ פיפיקער ייד אים ואר
פאַרפירט אין אן אומאַנשטענדיק אָרֹט... ער האָט נגעהערט זייערע רייר
און נישט פאַרשטאַנען. איבריקנס, האָט זיין רוסיש רעדן אים פיל גע-
שטערט צו דערנענטערן זיך צו זיי, האָט ער געפּרוווט רעדן זיין שלעבטן
יידיש, האָט מען אים אָנגעקוקט פאַרװונדערט, וי מ'װװואָלט פאַר אים מו-
רא געהאַט, וי פאַר אַ נוי, װאָס רעדט יידיש...
ווילנע מיט אירע אַלטע קרומע נעסלעך, מיט איר אָרימער יידיש-
קייט און די פייערדיקייט פון די ימים-נוראים, האָט נעמאַכט אויף אים
אַן איינדרוק --- מ'קאָן דאָס אָבער נישט זאָנן אויף ווארשט. די יידן אין
די לאַננע קאַפּאָטעס, אין די שמאָלע היטעלעך מיט די קורצע דעניקלעך,
װאָס זעען-אויס, אַזױ װוי זיי װאָלטן אלע געווען געטראַנן איין אוניפאָרם,
וי אַ , פּאָלק", זענען אים אומאַנגענעם. ער האָט נעװוסט, אַז ער זעט
זיי נאָר פון אויבן-אויף; ער קאָן נישט אַרײנקוקן אין זיי, אָבער אייסער-
לעך זענען זיי געווען ווייט פון עסמעטישקייט.. שטענדיק פא"טראָנן,
84 ש לום אַש
פאַריאָגט אין אַ הו-האַ פון געװאַלדן און געשרייען. האָט ער געפּרוווט
פאַרפירן מיט וועמען אַ געשפּרעך, האָט מען אים קיינמאָל נישט אָפּנע-
ענטפערט צו דער זאַך. שטענדיק מיט אַ הינטער-שפּיצ?, וי מ'װואָלט גע-
װאָלט פון אים עפּעס אַרויסקריגן, מיט אומצוטרוי, מיט א פראַנע אויף אַ
פראַנע. געוויס האָט ער פאַרשטאַנען, אַז אינערלעך איז עפּעס דאָרט ביי
זיי אַן אַנדער לעבן, אַ סימפּאַטיש, א שענערס. אָבער ער קען עס נישט,
פאַר אים זענען זיי אַזױ וי ער זעט זיי. , און דאָס אין דאָס יידישע
פאָלק, קיין אַנדערס איז נישטאָ? -- האָט עֹר זיך דערמאַנט דעם לערער
הורוויצעס ווערטער. דאָס איז זיין בלוט און פלייש, זיין אייננס -- אָרים
צי רייך, גוט צי שלעכט -- דאָס איז עס די יידישע ארימקייט, און זיין
רעטונג לינט צווישן זיי...
אָבער ער האָט זיך נעפילט אַזױ ווייט און פרעמד פון זיי. זיי זענען
געווען פאַרחתמעט פֿאַר אים סמיט זיבן שלעסער. , איך בין דאָך אַ פרעמ-
דער צו זיי? --- האָט ער זיך נעזאָנט. ער האָט פאַרשאָלטן זיין דערצי-
אונג, זיין פאַרנאַנגענהײט, זיין אָפּנעריסנקייט, עס איז אים פאָרגעקומען,
אַז ער איז אַלײן, ער, זאַכאַרי מירקין, איז אַ פאָלֶק, אַ ראַסע אַלײן,
אַן איינענער מין, ער האָט קיינעם נישט. זיין וועלט האָט ער פאַרלױרן,
און די וועלט אין וועלכער ער וויל אַרײנניין, איז פאַרשלאָסן פאַר אים.
עס האָט זיך אים געדאַכט, אַז ער איז אויף אייביק פאַראורטיילט צו
זיין אַליין, אַ העננענדיקער אין דער לופטן, צו קיינעם נישט אנצונע-
הערן, צו קיינעם נישט צו באלאַנגען.
דערוויי? איז זיין מוטיק אַנטלױפן פון דער החיים פאָרנעקומען אים'
אומפאַרשטענדלעך. ס'איז אױיסנעװעפּט געװאָרן דער אינהאַלט דערפון
און דער טעם דערפון. זיין פּוסט-און-פּאַס אַרומנײן איז אים געװאָרן דער-
זוידער. ער איז זיך אַליין פאָרנעקומען װי אַ חדר-יינגל, װאָס האָט זיך
נעמאַכט אַ ברונז, און איז אַנטלאָפן פון חדר. איין וואָך, צוויי וואַכן.
װאָס ווייטער? עס בענקט זיך אים נאָך דעם רבינס קאַנטשיק.
דאָרט, אינדערחיים, איז געווען אַ בייטש איבערן קאָפּ: דער פאָטער,.
אָלְנע מיכאַילאָוונע, נינאטשקע זיין כלה. װאָס ער האָט געטון, צי מיט
חשק, צי אָן חשק --- איז נעווען דיקטירט פון א ווילן. פאַר זיינע פים
איז געווען אָנגעצייכנט אַ ליניע פון קרייד און ער האָט נאָר באַדאַרפט
געטריי טרעטן אויף דעם קרייד-שניט.. און איז זיין לעבן אין ברייטן
װ אַ ר ש ע :
האָריזאָנט געווען פאַרװאָלקנט, די טריט פאַר דער נאָז זענען אָבער געווען
קלאָר. די טאָג-טעגלעכע באַשעפטיקונג האָט געװאַרט אויף אים. דאָ װאָס?
און ביז װוי לאַנג איז דער שיעור?
ער האָט צו קיינעם נישט גערעדט, נאָר צו זיך אַלײן; ער האָט זיך
אָפּנעוװוינט דאָס צו טון דורך ווערטער, נאָר דירעקט דורך זיינע געפילן
און נעדאַנקען. די ווילדסטע און קרענקלעכסטע געדאַנקען זענען אים נע-
קומען אין זינען, ווען ער אין געלענן דורך די שלאַפלאָזע נעכט אויף זיין
געלענער., אָפּטמאָל פלענט ער אויטשטיין ביינאכט, מאַכן ליכטיק און באז
קוקן זיין איינן לייב, אָפּטמאָל האָט ער גֶעהאט דאָס מאַָדנע געפיל, או
זיין לייב איז ווער אַנדערש אוֹן ער איז ווער אנדערש. האָט ער גערעױדט
צו זיין קערפּער, װוי צו א פרעסדן, נענלעט זיך אַליין, געטרייסט זוף
אַליין, ביז ער װאָט זיך דערמאַנט וי קינדיש עם אין..
עס זענען אוױיךף צוריקנעקומען די זעלבסטמאָרד-שטימוננען, ואס
האָבן זיך געדאכט, אַז זיי זענען שוין אַרײנגענאָסן געװאָרן אין אַ מינצ-
טערן כף-הקלע אַריין, נאָך יענעם זעלבסטמארד-פארזוך אין פּעטערבורג.
ער האָט זיך גערופן צום משפּט קיינאכט פאַר די מעשים פון טאָן. און
מיטן אָפּנעהאַקטן קאָפּ אין האַיט האָט ער זיך נעשטעלט יעדע נאַכט פאַר
זיין ריכנטער-שטמול. -- , פאַרװאָס קלאַמערט ער זיך אַזױ קראַמפּהאַפטיק
אין לעבן? פארוואָס קאָן ער זיך נישט אויסמישן און ווערן איינס מיט
יענער אַלצקיים און אייביקער אומענדלעכקייט, װאָס עס שטעלט פאָר
דער טויט? פארװאָס קאָז ער נישט אַריינגעבוירן ווערן אין טױט אַרין,
אַזױי וי זיין מוטער האָט אים געבוירן אין לעכז אַריין? זיין געבורט אין
לטבן איז אויסגערופן געװאָרן דורך אַ פרעסדן ויל; זיין געבורט אין
טויט קאָז דאָך שוין זיין דורך זיין איינענעם. פֿאַרװאָס העננט ער איז
רעבן וי אַ פוילער בלאט און ווארט ביז דער טויט וועט קומען אַן אומ-
גערופענער און װועט אים אונטערנריזשען? טאַרװאָס זאָל ער נישט זיין
דער גטביטער פון זיין איינענעם ווילן --- ווען נישט אין לעבן, איז כאָטש
אין טויט?"
אוו האָט ער וידער קיין פוט נישט נעהאט אריינצושווימען אין
דער אייביקער נאכט וי אַ פרייער נאכטבירנער מיט זיין איינענעם
ווילן, --- װאָס פַאר א רטכט דאָסט טר צו אנײלויפו פונעם פוילן שמיוי-
זאַק, װאָס דאָס לעבן האָט אים צונעװאָרפן? פאַרװאָס איז ער אַנטלאָפן
50 ש ל ו ם אַ ש
פון דער היים, פון זיין פאָטער, פון זיין כלח, פון אָלגע מיכאילאָוונע מיטן
שטאָלצן װאָרט, אַז ער , קאָן גנישט לעבן מיט אַ לֿאָך אין האַרצן" דענסט-
מאָל, ווען זיין האַרץ איז וי א זיפּ דורכנעלעכערט מיט קרענקלעכע זינ-
דיקע עמפינדונגען און פאַרלאַנגען? צוריקצוקערן באַדאַרף ער װי אַ נא-
ריש יינגל, און פּאַרשעמט זיך צו ווארפן צו די פיס און מחילה צו בעטן,
אַז מ'זאָל אים אָנווייזן דעם אַרימסטן פּלאַץ צווישן זיי, ווען זיי וועלן
אים נאָר װועלן צונעמען.
אַזױ א געמשפּטער פלעגט ער זיך אזיפהייבן יעדן פרימאָרגן, נישט
וויסנדיק צו װאָס און פאַרװאָס, געװאָרפן און נעשלאָנן װוי א ברעט אָן
די כװאַליעס פון זיינע איינענע וועלן.
אין די פרימאָרגנס, באַפּרײיט פון נאַכט-רוחות, פלענט זיין נעדאַנק
ליכטיקער ווערן. ער האָט אַרױפּגעװאָרפן די שולד פון זיין אומרו, פון זיין
קינדישער פאַרלוירנקייט אויף זיין דערציאונג, אױף זיין מוטערלאָזע
קינדהייט, אויף דער נאַקעטער אָפּנעריסנקײיט פון א צוגעהעריקייט. דאָס
פלענט אים אַפילו נישט קיין סך האָפענונג צונעבן, אָבער עס האָט גע-
זױירקט; ער האָט זיך געטרייסט מיט דעם, ואָס ער האָט, וי יעדעךב
שוואַכער, אַראָפּנעװאָרפן די פאַראַנטװאַרטלעכקײט פון זיך און אַרױם-
געליינט אויף אַנדערע רוקנס. אָבער קיין אויסוועג איז נישט געווען, סיידן
נאָר צוריקצוקערן אַ פאַרשעמטער אַהין, פון װאַנען ער איז אַנטלאָפן אין
זיך לאָזן אַרײינװעבן אין אַ געוועב, װאָס דער גנור?ל האָט געשפּונען פאַר
אים,
,װאָס איז דער חילוק? -- האָט ער זיך נעזאָנט. --- נישט אויסנע-
האַמערט לעבן דורך איינענעם ווילז, נאָר געפונענעם דורך א צופאַל און
מזל -- איז דער זעלבער באטרעף וי דער טויט. ,
,ווער וװועט באַשיצן מיך פון זיך אַליין? באַשיצן פון יענע פֿאַר-
באַרנענע פרעמדע אינסטינקטן, װאָס וווינען אין מיר און לויערן אויף
מיר װוי נזלנים, צו פאַרשלעפּן מיך ערנעץ אין אַ כף-הקלע אַריין? ווו זע-
נעי די נגרענעצז, ווהין זיי װועלן מיך פאַרפירן? און ווער װועט מיר ביי-
שטיין צו באַקעמפן זיי?"
טר האט זיך ארומנעקיקט אוו נעפויען זיך איינער אַליין אויף אַ
וויידז סכיהדיקז ווענ. ארומנטריננלט פון שווארצע שאטנס, װאָס לויערן
אויף אים פון טונקעלע ווינקלען אַרױס. אָט באַלד וועלן זיי אַרוסקומען,
יו אַ ר ש ע (:
צוקריכן פּאַמעלעך, פּאַמעלעך, נאָר זיכער, קומענדיס נענטער צו אים,
נענטער, און װעקן אים אַרומרינגלען װי שאָטנט פון קעלער, װאָס ער
האָט גע;ען אין חלום?
װאָס זאָל ער טון?
אַ.-טלויפן, קיין אַנדערער אויסוועג איו נישט געוען. אָבער ווה'ן
וועט ער אַנטלויפן? װער זאָגט אים, אַז ערנעץווו דאָרטן װאַרט נישט
אויף אים דער זעלבער נור?? -- אַנטלויפן פון זיך, ווען די נאכט און די
שװואַרצע רוחות װווינען אין דיר.
צו קוקן אין פּנים אַריין דער נאַכט און מיט סוט צו קעמפן קעגן
דער נאַכט, איבערצובלייבן אין ווארשע און צו קעמטן מיט זיך?
וועט ער דאָסמאָל שטאַרקער זיין וי אן אנדערשמאָפ?
ער האָט שוין אייננעזעי, אַז אליין מיט זיינע איינענע כוחות װעט
ער זיך נישט אַרױסראַטעווען פון דער נעץ, פון די נעגל פון זיינע ביין
גייסטער. ער האָט געװאָלט גלויבן, ער האָט געמוזט נלויבן אין א העכע-
דער פאַכט, װאָס לאָן אים העלפן פון זיך אליין. און ער האָט זי אין דער
פינצטערער נאַכט געזוכט. ער האָט זיך דערמאַנט אָן דעם אַלטן ייד פון
פּעטערבורג, װאָס האָט אַמאָל אין אַ ליכטיקער נאכט גערעדט צוֹ אים
ווענן דעם אָנבינדן זיין איינענעם , איך" אָן דעם געדאַנק פון דער וועלט.
ער האָט זיך דערמאַנט אָן די נעשפּדעכן, צו וועלכע ער האָט זיך צונע-
העיט ביים לערער. ער האָט ערשט איצט דערפילט, אַז אייננטלעך האָט
דער לערער הורוויץ, און דער יוננערמאַן, װאָס זיי רוֹפן דאָרט , זשאַכלי-
גער", דאָך אויך גערעדט פון דעם זעלבן כוח, פון דעם וועלט-און-מענטש-
שכל, װאָס דער אַלטער ייד אין פּעטערבורג. יאָ, זי איז דאָ, די העכערע
|דאַפט, צי אין דער, צי אין אַן אַנדערער פֿאָרם, און באַװווינט די אַרימע
הייזער פון די גערעכטע. זי שיינט און רענירט אין די הערצער פון די
מײַנטשן. ער האָט איצט אַזױ קאר נעזען, אַז די לֿאָניק, װוי דער לערער
הירוויץ רופט עס אִי, שטראלט-אויס פון זיך שנורן און בינדט זיך אָן אין
אַלע הערצער און מוחות פון אַזעלכע מענטשן, וי עס איז דער לערער
חורוויץ. דער , זשאַכלינער", דער אַלטער ייד, און אַװדאי פיל, פיל נאָך,
און טרייבט זיי צו טון איר רצוז, כדי צוצוקומען צום גרויסן תכלית, װאָס
איז איר, דער העכערער קראַפט, נאָר אַליין באַװוסט...
,עס איז דאָ דער העכערער ווילן, אין וועלכן מיר אַלֶע דאַרפן זיין
88 ש 5 ום 8 ש
אייננגעשפּאַנט צו זיינע פינגער, און די, וועלכע פאַרלירן זיך אַרױס פון
זיין רשות, ווערן פאַרפאַלן אינעם כף-הקלע פון זייער איינענער נאַכט, ---
פארשלוננען דורך די שאָטנס, װאָס לויערן אויף זיי אַליין אין זיי אליין,
און װוי? ער זיך ראַטעוװוען פון זיך, מוז ער ווערן װי א קליין שרייפל,
אַריינגעדרייט אין נאַנצן כלל אַרײן, -- װי אַ פעדעמל, אריינגעװעבט
אין דעם גרויסן געוועבעכטס. דער געדאַנק פון דער וועלט איז דער האַר
פון יחיד.
נאָר די ווייסן, װאָס צו טון און האָבן פאַר קיין זאך נישט קיין מוֹרא,
װאָס זענען אָננעבונדן מיט זייערע הערצער אָן די שנירן פונעם ועלט-
רצון און ווערן געשלעפּט דורכן נרויסן כוח אויף די גלייכע וועגן -- צום
וועלט-תכלית...
זאָל ער פּרווון זיך איינשפּאַנען אין ראָד, בלייבן אין װאַרשע, קוקן
דער געפאַר טאַנדטעגלעך אין די אוינן אַרין? װעט ער קאָנען? װועט ער
ביישטיין דעם נסיון?
ער האָט אויסגעצויגן די הענט אין דער נאַכט אַריין און געבעטן, װי
מען בעט צו אַ גרויסן גאָט;
-- ראטעווע מיך, ראַטעװע מיך פון זיך אַלֵיין און נעם מיך אויף
אין דיין ווילן, אַזױ װי דו האָסט צו אַנדערע נעטון..
קאָפּיטל 9
פרייטיק אַװנט
איינמאָל, פאַרנאכט, האָט ער זיך ווידער געפונען הינטער דעם הויז
פון פרוי חורוויץ, אויף אַ בלאָטיקן טראָטואַר, צווישן װאָכנדיקע געוועלב-
בלעך און איילנדיקע מענטשן. אַ דעגנדיקער הימל, אַ רעגנדיקע גאָס. ער
איז דאָרט געשטאַנען, וויי? ער האָט נישט געהאַָט ערגעץ אַנדערש-ווו צוּ
שטיין. פון דער גאַנצער ברייטער וועלט איז דאָס הויז אים געוען דאָם
איינציקע באַקאַנטע, אוז די פרעמ"ע מענטשן, װאָס וווינען דאָרט, װאָס
ער האָט איינמאָל אין זיין לעבן נעזען --- די איינציקע אָנגעהעריקע, װאָס
ער האָט פאַרמאָנט. נאָענט צום געדאַנק צוריקצופאָרן אַהין, פון װאַנען
89
וו אַ ר ש ע
ער איז געקומען, האָט אים זיין געוויסן שוין נישט אָפּגעחאַלטן, או ער
האָט, װי אַ שכור, ווען ער גיט זיך איבער צו שכרות, געפונען אַ תירוץ:
געזעגענען זיך? --- און איז אַרױף אױיף די קאַרג-באַלױכטענע טרעפּ
מיט האַרץ-קלאַפּעניש, אָנגערירט דעם גלאָק. מ'האָט אים נישט אַזױ
באלד געעפנט. דערנאָך האָט אים ווער אויפגעעפנט די סיר, אין קאַרג"
באַלױכטענעם קאַרידאָר איז געפאַלן אויף אים א שאָטן פון אַ מיידל און
בארירט אים וואָרים.
אַז ער איז אַרייננעקומען אין דער אַלגעמײנער שטוב, װאָס ער האָט
אַזױ גוט געקענט פון פריער, האָט אים אַרומנענומען אַ װאַרימקײט און
אַ זום-טובדיקייט. דאָס מייד?, װאָס האָט אים אויפנעעפנט די טיר, איז
געווען די עלטסטע טאָכטער העלענקע. זעט זיך אױס, אַז ער האָט איר
נעשטערט. װאָרום זי האָט געחאלטן א בוך אין האַנט, פאַרליינט מיט אַ
פיננער צװוישן די בלעמער, האָט געקוקט אויף אים פאַרװונדערט און
איכערראַשט, וי אויפנעװועקט פון אַ חלום. מיט איינמאָ?, װי זי װאָלט
אים דערקענט, חאָט זי געשמייכלט, און ס'האָט זיך זאַכאַרין געדאַכט,
אַז דער שמייכ? קומט פון אירע האָר איבער די אויערן, נישט פון די
אוינן, וועלכע ער, אין דער טונסלקייט, האָט נישט געוזען.
--- כ'בעט, זעצט אייך. די מאַמע װעט באַלד אַריינקומען, אַנטשול-
דיקט. --- און זי איז ערגעץ-ווו פאַרשווונדן מיט איר בוך אין אַן אַנדע"
רער שטוב.
זאכארי איז געזעסן ביים באַקאַנטן טיש, זיך ארומנעקוקט דער"
שטוינט איבער דער שטוב. עס האָט זיך גאָרנישט געענדערט, אַלץ איז
געווען אַזױ וי פריער. דאָס נגלעזערנע שענקק, פון װאַנען עס האָבן אַרױס-
געקיקט ביכער-רוקנם, די ברייטע בלאָע פּלושענע קאַנאַפּע, אייננעפאַסט
אין א רויטער מאַהאַנענער ראַם, אין וועלכער מ'האָט אָנגעזען, אַז זי
האט אָפּנעדינט איר צייט. שטולן און בענק, געבעטע און נישט געבעטע,
פון פאַרשידענע גאַרניטורן, איינגעשאַפט אין פאַרשידע:ע צייטן אַ טייל
ּוֹן זיי האָבן יאַ דערװועקט צוטרוי צו זיך --- אַנדערע נישט. די רעפּראָ-
דוקציעס פון בילדער, אין רעמיעך, העננען אויף די ווענט. אַלץ אין גע-
ווען אַזױ וי פריער, נאָר אַן אומבאַקאַנטע יום-טוכדיקייט און ואַרימ-
קייט הערשט אין שטוב, װאָס האָט אים אננטנעם איבערראַשט. איז עס
געווען דער קאָנטראַסט פון דער ואַרימער חיים פון שטוב צו דער היימ-
ש 7 |ן ם 8 ש
לאָזיקייט פון זיין נשמה, װאָס האָט אים אַזױ באַרירט? ער האָט זיך
ניעט געלאַנט דערקלערן די יום-טונדיקייט. די פּאָדלאָגע געוואשן, אויס-
געשאטן מיט געלן זאַמד, װי דאָס פריערדיקע סאָל, נאָר דאָסמאָל האט
אַלֶץ אויסגעזען מער פייעו לעך, באַגאָטן געווען מיט אַן א.דער ליכט, װי
די זאַכן אין שטוב ואָלטן דורך עפעס דערהויבן געװאָרן. ער האָט זיך
אַרוסגעקוקט, און עס אין אים אויפגעפאַלן דער וייס:באַדעסטער טיש
און די אָנגעצונדענע ליכט אין די צוויי אָפּנעפּוצטע מעשענע לייכטער,
װאָס האָבן זיך געפונען אויפן טיש; חלות פאַרדעקט מיט אַ טיכל, און
דאָס זילבערנע פּושקע,ע איז אויך געשטאַנען אױיפן טיש. דאָס האָבן די
ליכט אַזױ באַלײיכטן די שטוב מיט אַזא פייערלעכן שבתדיקן גלאַנץ.
װאָרום כאָטש פרוי הורוויץ האָט זיך געהאַלטן פאַר אַ פאָרשריט-
לעכע, און איר מאַן איז דאָך געווען באַריכמט אין שטאָט פאַר אַן ,אַפּי-
קורס", װאָס פּירט-אַראָפּ פרומע חסידישע יונגעלייט פון װועג, דאָך האָט
זיך רחל-לאה נישט געקאַנט אָפּזאָנן פון איר דערציאונג צו האַלטן די
יידישע יום-טובים. און וויפל עס איו נישט אָפּטמאָל אַרויסגעקומען דורך
דעם אַ קאַנפּליקט מײטן פּראָגרעס-געװיסן --- פרייטיק-צודנאַכטס אָבער
איז ביי רחל-לאהן געוועו שבת. אָפּזאִין זיך דערפון װאָט געהייסן ביי
איר אָפּזאָגן זיך פון אַ שטיק בעסער לעבן.
באַלד האָט זי זיך אַליין באַװיזן. זאכאַרי האָט שוין דערהערט דעם
נאַנג פון אירע טריט אין איר פרייליכע האַפענוננ-דערװועקנדיקע שטימע:
--- ויו זענט איר דאָם פאַײפאַלן ועװאָרן די נאַנצע צייט? געמיינט,
אַז איר האָט אונדז שוין פארלאָזט אַזו א , זיי-געזונט".
אַזױ וי איר שטמיב, אַזױ איז אויך פרוי הורוויץ חיינט אָוונט געווען
איננאנצן כארעודערט. איר פינור האָט אויסנטקוקט נאָך שטאַרקער,
שטאָלצער און מוטערלעכער. אָננעטוֹן -- אין עפעס בלישטשענדיקס
שווארצעס וי סאַמעט.
הירקיי האָט נלייך ווידער באַמערקט דאָס געוואשעוע שפּיצן-קאָל-
נערל, װאָס האָט אָפּנעזײסט איר ווייסן האַלדז, -- רויטע קרעלן האָט
טר דערזטן. איר פּיִים איז פוֹלטר ועװועז. פריילעכער, ליכטיקער, אירע
אוינן אָפענער און שװאַרש-ולאַנצידיק. אַפי"ן אירע האָר. האָט זיך גע-
דארם. זיצז דיייט שטארלטר מיםס די ווארצלען אין איר שייטל-קאפּ;
איר בוזעם איז הייוט נעווען פולער, רייפער. זאַכאַרי האָט נעקוקט אויף
5 יל יי *צם לֶפ 91
4
איר מיט זינדיקייט-באַװאַלטענע בליקן, דערביי האָט זיך זיין אויבעף-
שטע באַוואקסענע ליפ פאַרקריסמט אין אַ צערדיקער גרימאַסע, וי אַ
ליידנדיקף קראַנק קינד...
ער האָט נישט אָפּגעענטטערט אויף איר פראַנע, נאָר געזאָגט, קוקנ-
דיק אָן אַ זייט, מיט אַ באַהאַ;טענעם געדאַנק, װאָס מ'האָט געקאַנט דעם
מיין אַראָפּלייענען פון זיין פּנים:
--- עס זעט אויס ביי אייך היינט אַזױ יום-טובדיק.
---- איר ווייסט נישט, װאָס מיר האָבן היינט? -- פרייטיק אֶוונט,
מיר זענען נישט קיין פרומע, נאָר פרייטיק-צנאַכטט צינדן מיר ליכט.
א געוווינהייט שוין אַזעלכע, -- ליינט זי צו פארשעמט, וי פארענט-
פערנדיק זיך. --- גוט, װאָס איר זענט נעקומען. איר װעט בלייבן מיט
אונדז אויף מיש.
--- איך דאַנק אייך. איך בין קיינמאָל נישט געווען אין אַ יירישער
שטוב פרייטיק אָוונט. פון מיין קינדהייט געדענק איך נאָר די קריסטלעכע
יום-טובים, װאָס אונדזער דינסט האָט געפּראַװעט.
--- ווו זענט איר דאָס פאַרפאַלן געװאָרן די גאנצע צייט? פֿארװאָס
האָט מען אייך נישט געזען?
--- איך האָב זיך נישט נעפילט גוט,
-- פטאַרװאָס האָט איר נישט געלאָזט וויסן?
זאַכאָרי האָט נישט אָפּנעענטפערט אויף איר טראַנע. ער האָט נישט
אויף איין מינוט אַראָפּנעטון זיינע אוינן פון איר בוזעס, פון איר האַלדו.
זיינע אויערן האָבן גענליט, און זיינע באַקן, אַרױס פון זיין שווארץ-באַ-
וואקסן באַקן-בערדל, האָבן גענליט, און מען האָט געקאַנט הערן זיין שווער
אָטעמען. זיינע פארשעמטע בליקן און זיין פאַרלױירנקייט האָבן אויך אָנ-
געשטעקט פרוי חורוויץ. זי האָט פאַרשטאַנען, װאָס עס מיינען זיינע
בליקן. אירע אויערן האָבן אויך אָנגעהויבן צו גליען און איר בוזעם האָט
זיך חויך געהויבן, און זי האָט געזאָנט האַלב אין נעלעכטער, דאָך האָט
מען דערביי געהערט דאָס ציטערן פון איר האַרץ אין איר שטימע:
--- איר קוקט היינט אויף מיר אַזױ מאָדנע.
זאַכאַרי האָט אויפנעעפנט קראמפהאפטיק זיינע ליפן און געזאַנט
מיט אן צידיאָטישן שמייכל:
---- יד זשט חיינט אַיָוי טנדערש אויס, פרוי הורוויץ.
92 ש ? ו ם אַ ש
--- װוי זע איך דאָס אויס? -- האָט פרוי הורוויץ געפרעגט, אַלין
עפּעס שרעקנדיק זיך פאַר װאָס.
-- איך ווייס נישט, -- האָט ער געזאָגט פאַרלוירן, --- אאָר אַזױ
ווייבעריש, מוטערלעך,
--- איר ווייסט, װאָס איך וװועל אייך זאָנן, פּאַניע מירקין? מיט
אייער שװאַרץ בערדל, דאַכט זיך מיר, אַז איר זענט נאָך נאָר אַ קינד
און מ'באַדאַרף אייך געבן זויגן.
זי האָט זיך דערשראָקן אַליין פאַר איר װאָרט און איז דערביי אָפּנע-
נאָסן געװאָרן מיט רויטקייט. זאַכאַרי איז געבליבן זיצן אַ פארשטיי-
נערטער.
--- שעמט איר זיך נישט? --- זאָנט זי. -- איך בין אַן אַלטע יידע-
נע. אַ יונגערמאַן קוקט נישט אויף אַלטע ווייבער; עס זענען דאָ ייננערע,
זאַכאַרי האָט די נעגל געביסן, און נישט געוווסט װוו זיך אַהינצוטון.
--- זייט מוחל, זייט מוח?, -- האָט ער נגעברומט אַ פאַרשטיינטער
און א פאַרלוירענער. פאַר די אוינן האָט אים אָנגעהויבן צו שווינדלען,
און ער האָט נישט געוווסט ווו אַחינצוטון זיך. א. מינוט האָט געדויערט
דאָס שווייגן.
זי האָט געקוקט אויף אים מיט רחמנות, וי זי װאָלט אַלעס שוין נע-
װווסט ווענן אים, און אָנגערופן זיך מיט א מוטערלעכער פאַרטרױטער
שטימע:
--- װואָלט איר זיך צו עפּעס גענומען, װאָלט איר אָן אַלע נאַרישקייטן
געווען פאַרנעסן, דאָס קומט פון ליידיק גיין. דאָרט, ביי אייך אין דער
היים, האָט מען, זעט זיך אויס, פיל צייט געהאַט אָפּצונעבן זיך מיט
אַזעלכע נאַרישקייטן.
--- װאָס זאָל איך טוז?
--- װאָס איר זאָלט טון? צו עפּעס זיך נעמען און נלייך אויפן אָרט.
איר האָט דאָך געזאָנט, אַז איר ווילט קומען צוליב דעם קיין ואַרשע.
--- איך בין אַזוֹי אומנליקלעך.
--- איר זענט נישט אומנליקלעך, איר רעדט זיך נאָר איין. איר
זענט נאָר צעפּיעשטשעט. זיי האָבן אייך צופיל? נעפּיעשטשעט אינדער-
היים, די ניאַנקעס אייערע... מ'באַדאַרף אייך אָפּנעוװױנען, וי מ'גע-
וווינט-אָפּ א קליין קינד פון דער ברוסט, אַז נישט, װעט מען אייך באַ-
וו אַ ר ש ע 93
דאַרפן פּאַטשן איבער די הענט, -- נִיט זי א סמוטערלעכן שמייכ? צו
אים,
--- פאַריאָגט מיך נישט, --- בעט זיך זאַכאַרי מיט פאַרחלשטע אוינן,
װאָס האָבן געקאַנט אויף אַזא. האַרצברעכנדיקן אופן אַרױסבליקן פון
זיין אויסגעבלייכט נגעזיכט, און װאָס עס האָט אַזױ געווירקט אויף פרויען.
--- פאַרװאָס זאָל איך אייך פאַריאָגן? --- זאָנט זי שוין מיט אַ וואַ-
רים-ווייכער שטימע, צוגעצוינן פון זיין קינדיש-אומבאַהאָלפענעם בליק,
--- איר האָט מיר נישט קיין שלעכטס געטון.
-- איך האָב קיינעם נישט אין דער וועלט, -- פּיעשטשעט ער זיך
פֿאַר איר. --- און עס איז מיר נישט נום...
--- איר זענט נישט קיין בן"יחיד. אַזױ פי? קינדער, װאָס האָבן קיין
מוטער נישט געהאט װי איר. װאָס זענט איר מער מורנו פֿאַר זיי? דער-
פאַר, װאָס איר זענט אויפגעצוינן אין א רייך הויז און אַלֶע האָבן אייך
נאַכנענעבן?
--- איד האָט רעכט, איר האָט רעכט, -- שעפּטשעט זאַכאַרי.
זיי זענען ביידע שטי? געבליבן, װאָס האָט נעדיערט א היבשע
זוייל,
דאָס נעשפּרעך צווישן זיי איז פאָרגעקומען אין דער שטיל; זיי האָבן
קוים געשעפּטשעט די ווערטער ביי די שבת-לייכטנדיקע ליכטלעך, ביים
זוינק? פון אויוון.
זאַכאָרי האָט נישט נעוווסט װאָס צו רעדן. ער איז געזעסן אייננע-
בוינן און געפילט וי עס פאַלן אויף אים שמיץ. נאָר די שמיץ זענען זיס
געווען, ווייל עס איז נעקומען פון א מוטערס א האַנם..
פּלוציט האָט זיך פרוי חורוויץ אויפגעהויבן פון איר אָרט, און שוין
שטייענדיק האָט זי געזאַנט:
--- איר זענט דאָך נישט בייז אויף מיר?
--- פאַרקערט, פאַרקערט, -- איך דאַנק אייך, איך דאַנק אייך, ---
| איז ער נעשטאַנען וי אַ געשטראָפט קינד.
--- פאַרװאָט דאַנקט איר מיר? דערפאר, װאָס איך האָב אייך אוֹיטי
געזיר?ט? --- שמייכלט פרוי הורוויץ.
--- פַאַר אַלעס, -- און ער האָט זיך טיף פאַרבוינן פאַר איר,
--- אוד ווייסט, װאָס איך על אייך זאָגן, פּאַניע מירקין? --- ווענדט
4 ש ? ו ם אש
זי זיך צו אים, נישט אָן א קאָקעטיש ווייבעריש שמייכעלע, -- אז אירף
זענט זייער אַ געפערלעכער יונגערמאַן, איבערהויפּט פאַר עלטערע פרויען,
איר באַדאַרפט פאָרזיכטיק זיין מיט אייערע קינדישע העויות, איך בין
נאָר אַ שװאַכע יידענע, --- און זי ניט אים אַ שנעלן גלעט סיט דער
פּלאַכער האַנט איבער זיינע האָר, פאַרלאָזט אים, און נייט אַרין אין
מירקין האָט זיך אוױיפגעכאַפּט, נגעקליבן זיך אַװעקצוגיין. אָנְנעמז
זיך דעם מאַנטל און גענאַננען נאָך איר אין קיך אַריין זיך געזעגענען.
--- וווחין+ --- פרענט זי אים פאַרווונדערט, באַשעפטיקט ביי אירע
פיש,
--- איך מיין, אַז איך על איצט גיין, פאַר היינט װעט עס נענונ
זיין, --- זאָנט ער, נאָך פלאמענדיק טאַר רויטקייט.
--- איר בלייבט מיט אונדז איבער אויף פיש. שפּעטער ועלן מיד
איבעררעדן מיטן , זשאַכלינער". טוט אויס דעם מאַנט? און בלייבט, --
װאָט זי אים געראַטן,
ער האָט זי נעהאָרכט וי אַ קליין קינד, אויף וועלכן מ'האָט ערשט
נאָר-װאָס גוט אָנגעשריגן.
קאַפּיטל 10
שבת-ומירות
דער לערער הורוויץ, כאָטש ער איז געווען אַ פריידענקער, באַרימט
אין יידישע שטעטלעך, אַז ער פירט-אַראָפּ חסידישע יוננעלייט פון גלייכן
וועג --- דאָך אַז עס איז געקומען פרייטיק פאַרנאַכט, האָט ער געפילט
אַ באַדערפעניש צו ניין אין מקוה און איבערצובייטן אַ העמד, וי ער אין
נעוווינט געווען פון קינדהייט אָן. דאָס בלוט פון די פאַרנאַנגענע דורות
האָט נישט געלאָוט רוען און נעפאָדערט דאָס זייניקע. און האָט ער זיך
געמענט נאָכאַמאָל איבערחזרן די ראַציאָנעלע אויפקלערוננען װעגן דעם
אַנטשטײן פון די יידישע יום-טובים אוֹן שבתים און צוריקרופן אין זיין
זכרון די אַלע פאַרגלײיכענישן פון די יידישע מנהנים מיט די מנהגים פון
יי 95
אַנדערע אַלטע סעמיטישע פעלקער, -- עס װאָט אָבער נישט געהאַלפן.
קוים איז אָנגעקומען אַ יידישער יום-טוב, אַזױ האָט זיך זיין בלוט און
געמיט אַרונטערגעװאָרפן אונטער דעם יאָך פון דורותדיקער געווינחיים,
און ער האָט אין זיין נשנץ וועזן דורכגעמילט די מיסטישע און אומדער-
ק?ערלעכע שטימוננען, װאָט דער באטרעפנדער יום-טוב האָט ביי אים
אַרױיסנערופן אוֹן געפאַנגען גענומען זיין נעמיט,
קוים איז שלמה חורוויץ אַרײננעקומען אין זיין שטוב טריין דעם
פרייטיק-צױנאַכטסם נאָך דער לעצטער לעקציע, װאָט ער דערפילט דעם
שבת, װאָס זיין ווייב האָט אױסגעשפּרײט, װי א טישטוך איבער זיין
שטוב. אַ באַנייסטערונג איז אויף אים געקומען, כאָטש צו נעמע! אַרוים-
צווואַרפן אויף זיך צוריק די אַטלעסענע קאַפּאָטע מיטן שטרייט?, װאָס
ער האָט אַמאָל געטואָנן, און צו זינגען דעם , שלום עליכם" פאַר די מלא-
כים, װאָס האָבן אָנגעפילט זיין שטוב. ער האָט אַראָפּנענומען די ברילן
מון זיינע אויגן, איבערגעווישט זיי פונעם טוי פון דער נאס און אָנגע-
הויבן זיך אַרומצודרייען איבער דער שטוב און ביסלעכווייז איז ער אַרײן-
געפאַלן -- מיט איינענעם וילן צי קעגן אים -- אין א ,רזין-דרזין"-
שטימונג. ער איז געווען דורכאויס א גלייביקער מענטש, דער לערער הור"
וויץ. ער איז איבערגענאַנגען פון איין גלויבן אין דעם אנדערן, נישט פאר-
לירנדיק קיין טראָפּן פון זיין אומישולדיקייט און נאַאיווקייט. פּונקט אַזױ
וי ער איז אין זיין יוגנט טיף דורכנענומען געװאָרן פון דער יידישער
אמונח און כוח פון רבין, אַזױ האָט ער דערנאָך איבערגעטראַנן זיין אמונה
צוֹ דער השכלה און כוח פון דער ויסנשאַפט. ער אין געווען איבער"
ציינגט, אַז אַלץ איז פעסט און וואָר/נעשטעלט געװאָרן דורך דער ויםו-
שאַפט און דוֹרך די געלערנטע. עס זענען נישטאָ קיין ספקות און אִמֹנֵיי-
גונגען. דאָס, װאָס עס אין נאָך נישט קלאָר, שטייט נאָך פאָר אויפגע-
קלערט און אויסגעפונען צו ווערן דורך דער אַנטװיקלונג פון די נאַזת-
דערע צוויינן פון דער װיסנשאַפט. דער לעצטער סך-חכ? קאָן נאָך נישט
געמאַכט ווערן, כליזמן דער מענטשלעכער געדאַנק איז נאָך נישט צונע-
קומעו צוֹ יענער שלימות, װאָס װעם זיין ,כאחרית הימים", נאַכדעם,
וי אַלע קװאַלן פון וויסן װועלן ווערן אוױיסגענרונטעװועט. ביז דענסטמאָל
איז דער חוב פון יעדן איינעם איינצושפּאַנען זיך אין װאָנגן און צו דינען
בלב שלם דעם פּראַנדעס, אַזוֹי וי מען האָט געדינט נאָט. קיין העכערע
6 של |ן ם אַ ש
זאַך פון בילדונג איז נישטאָ פאַרן מענטש. בילדונג פירט דעם מענטש
צום לייטער פון פּערזענלעכער אויסלייטערונג. ער ווערט דורך איר נישט
נאָר צוגעפירט צו די אור-קװאַלן פון שאַפונג, נאָר ער ווערט אויך א
שותף פון ,ימי בראשית". ער העלפט מיטשאַפן און אַרויסרופן די כו-
חות, װאָס זענען באַהאַלטן אין דער נאַטור. דורך דעם איז דער מענטש-
קעכער שכל -- דאָס הייליקע, דאָס איינציקע, װאָס ער פאַרמאָגט, --- זיין
צווייטע װעלט. ער פאַרבינדט זיך דורך אים מיטן אַלילעבן, מיט דער
גאַטור, צוליב דעם איז דער ערשטער חוב פון מענטש צו ווידמען זיך,
זיין שכ? צו בילדונג, צוֹ אנטוויקלוננג,
יעדעס מאָל, ווען דער לערער הורוויץ פאַלט-אַרײן אין אַזעלכע הויכע
געדאַנקע;, נעמט ער זיך צו זיין ספרים-שענק? דורכצולופטערן די ביכער.
ער האָט געהאַט װייניק צייט אויף אָפּצונעבן זיך צו זיינע ביכער אין-
דערװאָכנס, פלענגט ער האָבן אַ גרויס בענקשאַפט נאָך זיי. פרייטיק פאַר-
נאַכט, איידער מ'גייט צום טיש, האָט ער ליב, וי אַ פרומער ייד, צו מאַר-
טראַכטן זיך אַ וויילע אין דעם אָדער אין יענעם ספר, װאָס ער נעמט-
אַרױיס פון דער שראַנק. זיין ליבע צו ביכער איז געווען אומדערהערט. נישט
איין פַּאֶר שיך פאַר אַ קינד, נישט איין קערץ קאַרטאָפ? אָדער קוילן האָכן
זיי שוין פון זיין משפּחה אַװעקנערויבט. לערער החורוויץ נלויבט אין די
ביכער און האָט נישט קיין צייט, צוליב פּרנסה, זיך אָפּצונעבן מיט זיי,
וי ער װאָלט געװאָלט. איז כאָטש יעדע פרייע מינוט צו נעבן א נלעט, א
טאַפּ, אַ נאַש, אַ כאַפּ פון דעם און פון יענעם. נאָר לאַנג לאָזט מען אים
נישט דאָס פאַרנגענינגן אינדערװאַכנס. דער וייזער אויפן שטובזיינער-
ציפערבלאט דערקוטשעט, און עס מאָנט די פאָרשטײיענדיקע לעקציע. דאָס
מאָל איז עס רחל-לאה,
זי שטייט שוין א פאַננע וויילע און דערװענט נישט צו דערמאָנען
איר מאַן, אַז די קינדער װואַרטן שוין מיטן עסן. די , כאַליאַסטרע? װועט
באַלד אָנקומען, קיינמאָל האָט רחל-לאה נישט אַזאַ דרך-ארץ פארן מאַן,
וי ווען ער זיצט איבער זיין ספרים-שענקל. עס דאַכט זיך איר אויס, אַן
ער טוט דענסטמאָל אַ הייליקע אַרבעט, אין וועלכער זי טאָר. אים נישט
שטערן. איר שבת איז אָבער ביי איר טייער, און די פיש זענען אויך אַ
שאָד.
--- שלמח-לעבן, די פיש שטייען אויפן טיש. די קינדער װאַרטן
וו אַ ר ש ע 1
שוין. איך האָב דיר אָנגעגאָסן װאָרים װאַסער אין דער ואַש-שיסל: גיי,
ואש זיך אָפּ, --- זאָנט זי צו אים אין אַזאַ ווייכן טאָן, װאָס נאָר זי קאָן
פון זיך אַרױיסברעננען.
אָפּנעװאַשן פון זיך די זאָרג און די אַרבעט פון דער ואָך, איבער-
געטון די פרישע וועש, ביי וועלכע רחל-לאה האָט די דאָנערשטיקע נאַכט
ביים מילך-שיין פאַרבראַכט זיי אױסצופאַריכטן, פילט זיך דער לערער
נאָך מער שבתדיק. עס גלוסט זיך אים כאָטש זמירות זינגען. אין אַזעלי
בע אַוונטן האָט ער שטאַרק ליב חויך פאָרצולעזן פאַר דער משפּחה פּאֶעזיע
פון מיצקעוויטשן, סלאָװאַצקין. לעצטנס אויך אַמאָל פון אַ יידישן שריו-
בער: פּרץ, ביאַליק, װאָס ער זעצט-איבער פון העברעאיש אָדער לייענט
פּראָסט יידיש און דערביי, פאַרשטײיט זיך, פאַרפעלט ער נישט צו געבן
זיינע איינענע קאַמענטאַרן.
די משפּחה זיצט שוין אַרום דעם װייס-באַדעקטן טיש. אַלע זענען
זיי פריער דורכגעגאננען רחל-לאהט ואַשישיסל לכבוד שבת. די מיידלעך
--- אָפּנעצװאַנן די קעפּ, --- װאָס עס איז שוין אַ פעסטנעשטעלטער מנהג
יעדן פרייטיק. דאָס מאָל איז אויך פארבעטן מירקין צו די פיש. דער
;זשאַכלינער" האָט פיינט די שבתדיקע צערעמאָניעס, װאָס דער פערער
פירט-איין, ער רופט עס אָן רעאַקציע, קליינבירגערלעכקייט. , מיר קעמפן
נאָר מיט פרעמדן פאַנאַטיזם --- פון איינענעם האַלטן מיר", -- װאַרפט
ער פאָר דעם לערער. ער זאָגט זיך אָפּ בייצווווינען די שבתדיקע צערע-
מאָניע, כאָטש ער קומט אַרײן נאָך די פיש, צוזאַמען מיט דער ,כאַי
ליאַסטרע".
רי , כאַליאַסטרע?" באַשטייט פון אינטעליגענטע יננעלייט, װאָס
זאַמלען זיך אַרום דעם לערער. מייסטנס זענען דאָס אַזעלכע, װאָס זענען
אַנטלאָפן בחורווייז פון בית-המדרש; אַנדערע האָבן איבערגעלאָזט ענן-
נות אינדערחיים און געקומען אין דער גרויסער שטאָט אַריין און האָבן
מיט דער הילף פון לערער הורוויץ, מער אָבער נאָך מיט דער הילף פון
רח?-לאה, דערשפֿאָנן זיך צו עפּעס. טייל פון זיי האָבן אױסגעהאַלטן עק-
זאַמענס און זענען געװאָרן אַליין הויזדלערער, אָדער נעלערנט אין פַאֲַרי
שידענע חררים-מתוקנים, װאָס האָבן זיך דענסטמאָל געבילדעט. אַנדערע
זענען גענאַננען ווייטער,. מוטשענדיק זיך, האָבן זיי זיך צונענרייט צו
עפּעס העכערס, די מיינסטע אָבער פון זיי זענען ערנעץ שטעסך-געבליבן,
98 של ו ם אַ ש
וי דער , זשאַכלינער" און אַנדערע, אַריינגעצױיגן געװאָרן אין פּאַרטײען,
אין פּאָליטישן קאַמף, צו װאָס זיי האָבן געשאַנקען זייער קאָריערע און
זייער לעבן. דער לערער הורוויץ האָט פון תמיד אָן נישט איבריק גערן
געהאַט דעם פּאָליטישן קאַמף, און זייט זיין זונס אַרעסט, האָט ער אים
באַטראַכט וי אַ צעשטערטער און פאַרניכטער פונעם מענטשלעכן אידעאַפ
פוז בילדונג. נישט קוקנדיק אויף דעם גאַנצן אידעאַליזם און פּערזענלעכע
אָפּפערונג פאַרן מענטשלעכן וווילזיין, װאָס דער פּאָליטישער קאַמף האָט
מיט זיך געבראַכט, האָט אָבער לערער הורוויץ געטראַכט, אַז די איינצי-
קע באַפרייאונג פון דער מענטשהייט קאָן סומען נישט דורך קאַמף, נאָר
דורך בילדונג. ווען דער מענטשלעכער שכל? װעט וערן אויסגעשלייפט,
וועט ממילא אַלעס שלעכטעס פון זיך אַליין אַנטרינען. דער רעטער פון
דער מענטשחייט איז די וויסנשאַפט. דערפאר באַדאַרף זיך יעדערער איר
ווידמען. ,נישט קיין סיסטעמען זענען נוט אָדער שלעכט, -- פלענט ער
זאָגן, -- נאָר מענטשן, און אַזאַ זאַך וי ,נוט" אָדער , שלעכט" איז
נישטאָ. עס איז דאָ וויסן און אומוויסן. יעדער וויסנדער מענטש איז
ממילא שוין דורך דעם אַליין אַ נאָבעלער מענטש. ער קאָן אַמאָל טון
שלעכטס אויס נויטווענדיקייט, אָבער קיינמאָל נישט אויס שלעכטקייט.
פאַרשטייט זיך, אַז ער האָט נישט געהאַט די קלענסטע ידיעה וועגן דעם,
װאָס עס קומט-פאָר צװוישן זיינע איינענע משפּחה-מיטנלידער מיט זיין
ווייב אין דער שפּיץ.
אין די פרייטיקדיקע אַווּנטן האָט ער נישט צונעלאָזט צו קיין פֹּאַ-
ליטישער דיסקוסטיע. זיי זענען געווען רעזערווירט פאַר ,זמירות" זאָגן,
וי זיין ווייב רחל-לאה האָט אָנגערופן די דעקלאַמאַציעס און די פאָר-
לעזוננען פון פּאָעזיע און שיינער ליטעראטור, װאָס דער לערער פלענט
נערן האָבן אין די אַוונטן פאָרצולעזן פאַר זיינע משפּחה-מיטגלידער און
פריינט. די פרייטיקדיקע אַוונטן זענען דורכדעם ביים לערער הורוויץ
פאַרװאַנדלט געװאָרן אין ריכטיקע פאַמיליע-אָוונטן, ווו די חיימלאָזע יונ-
נעלייט האָבן איין אֶַװונט אין דער ואָך פארבראַכט אין א פאַמיליען-
אַטמאָספערע, אין אַ װאַרימער היים. נאָך אַלעמען זענען אַלע, װאָס זע-
נען זיך דֹאָ צוזאַמענגעקומען, געווען פאַרבונדן צווישן זיך דורך איין
גור?, וי אין איין משפּחה-נעפיל. און אַלעמען האָט עס נעצוינן צו דער
שטוב, אין וועלכער זיי האָבן גענאָסן דאָס ערשטע לעפל זופּ און דער"
וו טע ר ש ע 99
הערט דאָס ערשטע מענטשלעכע װאָרט, ווען זיי האָבן געשטעלט זייערע
טריט אין דער גרויסער פרעמדער שטאָט,,, יו
שוין גיים עסן האָט דער לערער החורוויץ גרויס חשק געהאט פאָר-
צולעזן פאר זיינע שטוב-מענטשן צום הונדערטן מאָל די גרויסע אימפּראָ-
וויזאַציע פון מיצקעוויטשעס ,דזשאַדי", װאָס ער פלענט עס טון יעדעס
מאָל, ווען ער האָט נעפילט א באַזונדערע עלית נשמה. דאָס ביכ? אין
פאַרווערט געווען אין די צאַרישע צייטן אין קאַנגרעס-פּױלן. עס האָט זיך
ביי אים אויפנעהאַלטן, מיט נאָך אַנדערע אַזעלכע ביכלעך וי , קאָנראַף"
פון מיצקעוויטשן, , ליסטאָפּאַדאָװוע נאַכט? פון װיטפּיאַנסקין, װאָס באַ-
וויינען די פּוילישע טראַנעדיע און וועקן די פּוילישע , טאַט", -- בחדרו-
חדרים, אין די טיפסטע פאַרבאָרגענישן. א פרומער ייר היט נישט אִמֿ
מיט אַזא יראת-הכבוד א ספר-תורח, וי דער לערער האָט אָפּנעהיט די
ביכלעך, װאָס זענען געווען נעדרוקט אויף ביבולע און אַרייננעגנבעט קיין
פּױילן. פון זיי פלענט ער שעפּן באנייסטערונג, מוט און גלויבן אין שווערע
מינוטן, און פון זיי פלענט ער פאָרלעזן זיין משפּחח אין די יום-טובדיקע
נעכט, אין די דערהויבנסטע מאָמענטן. ער האָט אָבער אַביס? זיך גע-
פילט אומבאַקוועם פאַר דעם פרעמדן יונננמאן, װאָס איו נעזעסן בײים
טיש, און פאַרשטייט נישט קיין פּוױליש. אָבער צום סוף אין זיין חשק
צום פאָרלעזן אַזױ געשטינן, אַז נישט קוקנדיק אויף זיין נעפי? פאַר גאַסט-
פריינטלעכקייט, האָט ער אַרױסגענומען דאָס ביכל, ואָס ער האָט שוין
געהאט אָננענרייט אין זיין טאַש. איבריקנס איז דאָס געווען די איינצי-
קע געלעננהייט פאָרצולעזן פוֹן ,דזשאַדי" פאַר זיין משפּחח ביים טיש.
די , כאַליאַסטרע? האָט שוין געזונגען אנדערע לידער...
ער האָט אַרויסנענומען דאָס ביכ? אוֹן אָנגעהויבן טאָרצולעזן. צו"
ערשט שטיל, שטיל, דערנאָך װאָס אַמאָל שטאַרקער, מיט אַ שטימע, אין
וועלכער עס האָט זיך געהערט טרערן:
,...גאָט, גאַנץ פּוילן, דאָס יונגע
איבערגעגעבן אין די הענט פון הורדוס!
װאָס זע איך? -- לאַנגע ווייסע וועגן, פארקרייצטע לויפן
לאַננע וועגן, נישט דערזעענע, דורך מדבריות, דורך שנייען.
אַלץ ציט צום צפון. דאָרט --- דאָרט אין ווייטע לענדער
100 ש 5 ו ם אַ ש
פליסן וי טייכן,
פּליסן וועגן גלייך צו דעם אייזערנעם מויער,
וי שטראָמען, װאָס פאַלן פון שטיינער אין אָפּנרונטן ---
דאָרט, צום אױסגאַנג צום ים, זע, זע, איבער די וועגן לויפן
מחנות פורן, וי װאָלקנם, געיאָגטע פון ווינט.
אַלץ דאָרם --- אין איין זייט,
אַך, גאָט? דאָס זענען אונדזערע קינדער,
דאָרט, אויפן צפון, גאָט, גאָט ---
צי דאָס זאָל זייער גורל זיין? פאַרטריבענע
וועסטו זיי לאָזן אַלע אונטערגיין יונג ---
אונדזערע דורות פאַרמיליקן ביז צום ענד!"
ער האָט אויפנעהערט צו לעזן. עס האָט אים עפּעם געשטיקט און
נישט געװאָלט זיך אַרױסנעבן פֿאַר אַ פרעמדן, האָט ער זיך אָנגערופן
צו מירקינען אין אַ שפּאַס;
--- דאָס מיינט מען דאָס לאַנד, פוֹן װאַנען איר קומט, --- פּאַניע
מירקין, --- סיביר.
מירקין איז רויט געװאָרן, געפונען זיך שולדיק, כאָטש פאַר רוס-
לאַנדס מעשים, --- מיט אַזאַ טאָן און שטאָך-אָנצוהערעניש זענען דעם
לערערס ווערטער געזאָגט געװאָרן.
-- אָבער, שלמה, הער מירקין טאַרשטייט דאָך נישט קיין פּויליש,
--- װוי?ל רחל-לאה נוט מאַכן איר מאַנס אָנצוהערעניש.
--- יאָ, איך פאַרשטיי. כאָטש נישט יעדעס װאָרט.
--- פון װאַנען?
--- אַזױ וי כ'בין נאָר געקומען קיין פּולן, האָב איך געפונען מיין
פליכט צו לערנען זיך די פּוילישע שפּראַך.
--- דאָס איז ריכטיק, -- אַנדערע טוען עס ליידער נישט, העלפן צו
אונדזערע שונאים, -- זאָנט דער לערער.
מירקין איז דורך דעם, װאָס ער לערנט זיך פּוליש, דערהויבן גע-
װאָרן אין לערערס אויגן. װוי אַ מיסיאָנער, װאָס וויל געווינען א נשמה
פאַר זיין גלויבן, אַזױ האָט דער לערער מיט אַמאָל נענעבן זיך א נעם
צו מירקינען, אויפצוקלערן אים, און געבן אים צו פאַרשטיין וועגן װאָס
זו אַ ר ש ע 101
עס האַנדלט זיך. מיט אַ באַגייסטערוננ, װאָס ווייזט אַרױס פיזיש פאַר-
געניגן, האָט דער לערער פנאנדערנעװויקלט פֿאַר סירקינען די נאַנצע
טראַנעדיע פון דער פּוילישער נאַציע. דעם קאַמף פאַר פרייהייט פון די
,זעכציקער" --- דעם גור? פון די אויפשטאנדלער, זייער פאַרשיקונג אין
סיביר, די באַדייטונג פון מיצקעוויטשעט ווערטער אוֹן דאָס װאָס מיר-
קין איז אַ נייער מענטש, אין פאַר דעם לערער געווען 8 גינסטיקער באָדן
איבערצוחזרן זיינע געפילן ווענן פּױלנס טראַנעדיע, ווענן איר גיר? און
ווענן אירע האָפנונגען.
די קינדער, װאָס האָבן שוין געהערט די ווערטער צענדליקער מאָל,
זענען אומנעדולדיק געװאָרן, מיען זיך איינצוזיצן אויף די ערטער, װאָס
זיי טוען עס מיט אָנגעשטרעננטקייט, נאָר פאַר מורא און אַכטנג צום
טאַטן. און דענסטמאָל, ווען דער טאַטע איז אין מיטן בעסטן פלאַם וועגן
דעם אידעאַל פון די פאַרטריבענע, װאָס האָבן געבראַכט דעם ורעסטן
קרבן פאַרן פאָטערלאַנד און , גערויטלט מיט זייער בלוט די ווייסע שנייען
פון סיביר", -- דופט זיך אָן דער גימנאזיע-תלמיד אין דער שטי? צו
זיין מוטער אין װוייקל;
--- וואָס פאַרדרייט ער דאָרט אַ קאָפּ סיט אידעאליזם? די , פאָװ-
פטאַנצעס" זענען דערנאָך געװאָרן קאַפּיטאליסטן, פאַרכאַפּט דאָס רייכ-
קיים פון סיבירישע גרובנס און עקספּלואטירט דעם סיבירישן פּראָלע-
טאַריאַט..,
--- וועסט שווייגן? -- האָט די מאַמע גענעבן א ברום-אונטער צו
אים, -- ער וועט דאָך דערהערן,
דערוויי? איז דער טאַטע אַרייננעקומען אין דער העכסטער באַנײס-
טערונג. ער האָט שוין קיינעם נישט נעזען, נאָר זאַכאָרין, אין וועלכן
ער האָט געװאָלט מיט איינמאָל זיין פּוילישקייט אריינגיסן, און צורוקנ-
דיק זאכאָריס שטול צו זיינעם, האָט ער אים פאַרגעלייענט פון דער אימ-
פּראַװויזאציע פון , דזשאַדי", דערביי האָט ער אויפנעהויבן זיין שטימע
אויף דער העכסטער אָקטאַװע און ער האָט נערעדט מיט באַגייסטערטע
אוינן, װי ער װאָלט געװאָלט פון יעדן אַרױסנעזאַנטן ואָרט אויסנא:ן
דעם גאַנצן טעם און מיין דערפון:
--- הערט דאָס, פּאַניע מירקין, הערט דאָס (אין דער לערער הוסט
זיך צוערשט אוים).
102 ש ל' ו ם אַ ש
,.איצט האָב איך מיין נשמה אין מיין פאָטערלאַנד פאַרלייבט.
מיטן לייב האָב איך די נשמה פאַרצערט.
איך און דאָס פאַָטערלאַנד זענען איינם,
איך רוף מיך מיליאָן, ווייל פאר מיליאַנען
לעב איך אין וויימיק, יסורים.
איך קוק אויף דעם אָרימען פאַטערלאַנד,
וי א זון, װאָס קוקט אויפן פּאַָטער, וועלכער איז געפאַנגען
אין א ראָד.
איך פיל די נאַנצע ליידן פון פאָלק, אַזױ וי א מוטער, װאָם
פילט אין איר לייב די ווייטיקן פון איר פרוכט,
לייד איך און ווער ווילד פאַר שמערץ...*
ער האָט אויפנעהערט צו לעזן און אָנגעלענט זיין קאָפּ אויף זיינע
הענט, פאַרמאַכט די אוינן און ערנעץ-ווו אַועקנעשווומען אין אַן אַנדער,
אין אַ גייסטיק פאַטערלאַנד...
דער גימנאַזיע-תלמיד האָט דערווייל גענעבן א ברום אונטערן טיש:
--- איך װאָלְט געװאָלט וויסן, אויב דאָס פאַטערלאַנד װועט מיר אַ
פּאַר הויזן נעבן, ווען איך על עס באַדאַרפן.
--- דוֹ באַדאַרפסט עס שוין, -- האָט אים די שוועסטער צונגעװואָרפן.
--- דאָס פאַטערלאַנד אָנערקענט נאָר די קינדער, װאָס האָבן דיקע
בייכלעך, -- ברומט דער נימנאַזיע-בחור,
--- וועסט נישט אויפהערן? -- האָט די מאַמע אים צונעשריגן, --
דער טאַטע זינגט דאָך , זמירות".
אָלן
1ט
כאַלד האָט מען נעקלוננען אין דער טיר, און עס איז אַריינגעקומען
מיט אַ ברייטן נוט-שבת זלמן קענינשטיין, דעם לערער הודוויצעס יוגנט-
פריינט און זיין בעפטער קאַמעראַד.
כאָטש דער לערער הורוויץ איז געווען א פאַרברענטער קעגנער פון
ציון, און יעדעס גוט װאָרט פאַר ארץזישראל האָט אים ממש אַרױסגע-
בראַכט פון געדולד, האָט ער פונדעסטווענן נישט געקאַנט לעבן אָן זיין
אַלטן גוטן פריינט קענינשטיין, יוועלכער איז, פּונקט דער היפּוך פון אים,
8
דו אַ ר ש ע 103
דווקא געווען אַ פאַרברענטער חובב-ציון פון אַמאָליקע יאָרן און אַן אי-
בערגענעבענער פלאמענדיקער ציוניסט פון היינט. זייער צוזאמענטרעפן
האָט שטענדיק געמוזט אַרוסרופן כמעט אַ קאַטאַסטראָפע, מ'האָט זיך
געהאַלטן אין איין אַרומקריגן, אין איין אַרומשלאָגן זיך מיט אַרגומענטן
פאַר און קעגן. יעדעס צוזאַמענקומען האָט זיך געענדיקט באַלד מיט אַ
פּערזענלעכער באַלידיקונג, נאָר צוזאַמענטרעפן האָט מען זיך געמוזט,
געכטן אין מען זיך צעגאַנגען אויף מעטער-שטעך, און היינט אין מען
שוין גענאַנגען איינער צום אַנדערן באָרנן אַ בוך, אויפקלערן איינער דעם
אַנדערן אַ שטיקל האַרבן פילאָזאָפּישן ענין, אַרומרעדן יידישע געשיכטע,
אַמאָל זיך שפּאַרן איבער אַ שטיקל , אבן עזרא", אָדער אויסרעדן זיך די
הערצער און אַנדערציילן זיך פון די נויטן, װאָס האָבן געדריקט; באָרגן
איינער פון אַנדערן דאָס גויטיקסטע, װאָס מ'באַדאַרף, אָדער זיך מישב
זיין מיט אַן עצח,
זייער פריינטשאַפט איז געווען רירנדיק: דאַ האָט מען זיך צעקרינט
און אָנגערופן אייגער דעם צווייטן מיט די ביטערסטע נעמען, מיט קולות,
װאָס זענען אַרױפגענאַנגען אין הימל אַרין. און קוים האָט זלמן פאַר-
לאָזט די טיר מיט א קלאַפּ, האָט זיך דער לערער אָנגערופן צו דעם ווייב:
--- רחל-לאה, זלמן נעפעלט מיר נישט היינט: האָסטו נעזען װוי ער
זעט שלעכט אויס? װאָס טוט מען? -- שאָקלט דער לערער מיטן קאָפּ
מיט ווייטיק,
-- אַז איר עסט איינער דעם אַנדערן די לעבער, אין א ווונדער? ---
זאָנט דאָס ווייב.
נישט נאָר מ'האָט זיך געטיילט מיט די לעצטע גראָשנס, נאָר מיט
די ספרים, װאָס זענען ביי ביידע טייערער וי דאָס לעבן. אױף יום-טוב
האָט איינער דעם אַנדערן געבראַכט אַ ספר? אַ מתנח. אין רואיקע מי-
נוטן, ווען דאָס , ציוניסטישע משוגעת?" האָט זיי אָפּגעלאָזט (װוי רחל-לאה
האָט אָנגערופן זייערע חלוקי-דעות), זענען זיי געזעסן איינער נעבן דעם
אַנדערן און דורכגערעדט זיך מכוח זייערע משפּחות, וועגן פּרנסה, וועגן
טאָג-טעגלעכע ליידן און פריידן. זיי האָבן זיך מיט אַלֶעם געמוזט טיילן.
און קוים אי וועמען חלילה עפּעס װאָס נאָר געווען, האָט מען זיך נאָך
דער ערשטער הילף געװוענדט צום פריינט. פאַרן פריינט האָט מען פאַר-
104 ש לום אַש
טרויט זיך דאָס, װאָס מ'האָט פאַר דעם איינענעם ווייב נישט געװאלט
אױסזאָגן,
--- גוט-שבת, -- הערט זיך אַ ברייט קול, װאָס קומט-אַרױס פון
נישט קיין גאַנץ געזונטע לוננען, װאָס מ'דערקענט באַלד אין הוילן קלאַננג,
און פאָרן טיש בלייבט שטיין אַ הויכער מיטל-יעריקער ייד מיט אַ שוארץ
באַװוייסט בערד?, איינגעהויקערט אביסל, ואס מ'זעט, אַז ס'איז אים
געקומען פון זיין שטענדיקן זיצן איבערן טיש. זיין הויכער רוקן, וועל-
כער האָט זיך נישט אויף װאָס אָנצושפּאַרן, בייגט זיך איין וי אַ שטרוי-
זאַנג. צוויי רויטע , רויזן"-פלעקן בליען אויף זיינע באַקן, און עס קוקן-
אַרויס דורך דער דינער הויט די קין-באַקן-ביינער פון פּנים. דאָס בערדל
זיצט אַן איינגעפאַלנס און בילדעט א בדיק איבער די צוויי האַלדזדלעכער,
װאָס דריקן זיך איין אונטער זיין נאָרגל.
--- װאָס הערט מען עפּעס גייעס, זלמן? -- פרענט דער לערער,
-- איך האָב עפּעס פאַר דיר, שלמה, װועסט עס זען, װעסטי זיך
אויך פרייען.
--קודם-נל באַקענט אייך, זלמן. דאָס איז הער מירקין פון פּע-
טערבורג, --- זאָנט רחל-לאה,
--- אָ, דאָס איז דער יונגערמאַן, וועגן וועלכן דו האָסט דערציילט,
רח?-לאה? -- נישט נאָר צווישן זיך, נאָר מיט די ווייבער זענען זיי אויך
געווען אויף , דו".
--- זייער אָנגענעם, -- ציט ער אויס אַ דינע ביינערדיקע האַנט פון
אַזא אומנאטירלעכער לענג, אַז עס שרעקט. אָפּנעפּטרט זיך, זענען שוין
ביידע פריינט צוזאמען, און זלמן נעמט אַרויס פון בוזעם-טאַש אַן אויס-
שניט פון אַ העברעאישער צייטונג פון ארץדישרא? און שטעקט זי אַרונ-
טער אונטער דער נאָז מיט די װערטער:
-- נאַ, לעז עס, און ווער... --- זאָנט ער מיט אי טריאומפירנדיק
ליכט, װאָס לייכט-אַרױס פון זיינע באַלעבטע אויגן.
הורוויץ זעצט-אַרױף די ברילן און לעזט דעם אויסשניט פון דער
העברעאישער צייטונג, צוערשט אויף העברעאיש פאַר זיך, דערנאָך זעצט
ער דאָס איבער אויף יידיש מיט אַ שפּאַטישקײט, װאָס מאַכט פריילעך
זיין פּנים, פאַר די שטוב-מענטשן.
--- הערט, הערט די גרויסע נייעס: ;,אין דאָרֹ חדרה האָבן זיך אִפּי
ײװ אַ רש ע 105
געקעלבט צוויי קי, האָט מען איין קעלב? גערופן ,השחורה" (די שװאַר-
צע), און דאָס צווייטע האָט מען אַ נאָמען נעגעבן ,חנאוה" (די שיינע).
שרייבט מען דערפון אין דער צייטונג.
--- דאָ גייט נישט וועגן די קעלבלעך, דאָ גייט וועגן די נעמען, --
רומט-אויס מיט פוייד זלמן. --- איינס הייסט , חשחורה" און דאָס צוויי"
טע הייסט , הנאוה", פארשטייסט. עס איז דאָך צוקער-זיס.
דער פערער הורוויץ איז געשטאַנען און געקוקט פאַרקאַסטיש אויף
זיין פריינט און געשאָקלט צו אים מיטן קאָפּ מיט באַדױערן:
--- זלמן, זלמן, אַזאַ אַלטער ייד און מאַכט זיך צום נאַר, אַז אין
ארץ-ישרא? האָבן זיך אָפּנעקעלבט צוויי קי, דאַרף כל-ישראל וויסן דער-
פֿון. וויפי? קי קעלבן זיך אִפּ א נאַכט אין פּױלן?
-- אָבער ,חשחורה" ,והנאוה" --- דו פאַרשטייסט? עס איז דאָך
שיר השירים, עס איז דאָך ביב?, עס איז דאָך ישעיחו הנביאס צייטן..
-- װאָס מיינט איר טאַקע, אַז עס קעלבט זיך אִפּ אַ קו אין ארץ"-
ישראל, באַדאַרף מען טאַקע ווענן דעם שרייבן אין די צייטונגען. עס אין
טאַקע אַ וויכטיקע געשעעניש, אַז אין ארץדישרא? קאָן זיך קעלבן אַ קו,
--- זאָנט דער , זשאכלינער", װאָס איז אַריינגעקומען פון דער צווייטער
שטוב.
--- אַהא, דער איז שוין דֹא, --- זאָגט קענינשטיין. --- און איך זאָג
אייך, אז אַ קו קעלבט זיך אִפּ איז ארץדישראל האָט עס אַ באַדייטונג פאַרן
נאַנצן מלל-ישראל, יעדעם קעל5בל אין ארץ-ישראל טראָנט אין זיך פיל
מטר ווערט פאַרן קיום פון יידישן פאָלק, װי א סך יידן דאָ אין גלוֹת, --
זאָנט זכמן מיט אַ ברען, פון וועלכן די רויטע פלעקן אויפן פּנים צעהיצן
זיך נאָך מער,
--- הייסט עס, ווילסט דערמיט זאָנן, אַז אַ קעלב? אין ארץ-ישראל
האָט פיל מער חשיכות וי אַ ייד אין נלות. נא, זעסט, דאָס זענען די ציו"
ניסטז, -- שרייט-אויס דער לערער,
--- אַהאָ, אחא, עס הייבט זיך שוין אָן,. אפשר װעט מען רעדן אַביסל
רואיקער, --- דערמאנט דאָס ווייב.
--- נישט אלע יידן, פאַרשטײיט זיך, --- קילט דאָס פייער זלמן, --
נאָר פאַר אַזטלכע יידן וי ער, -- ווייזט ער אויפן ,זשאכלינער", --
האָט עס געוויס א נרעסערע באדייטונג.
106 ש לום אש
-- נא, דאָ האָסטו איינעם פון דיינע, --- ווייזט דער לערער אוים
מירקינען צו זלמנען, וועלכער האָט זיך באַרואיקט דורך דעם, װאָס ער
האָט געװאָרפן דאָס פּעקל אויפן ,זשאכלינער", וועלכער איז געווען אין
דעם הויז דאָס ,כפּרה-הינדל? פאַר אַלע זינד. --- ער װוי? אויך אַראָפ-
פאָרן קיין ארץדישראל און האַקן די שטיינער, ואָרים עפּעס אַנדערש
װאַקסט נישט דאָרט.
--- שרעקט אייך נישט פאַר זיי, --- זאָגט זלמן, אַרױפּלײגנדיק זיין
לאַנגע האַנט אויף זאַכאַרין, וי קאַמעראַדן, שוין צוגעבנדיק אים מוט,
-- און איך זאָג דיר, אַז איר װועט נאָך אַלע קומען צו גיין צו די שטיינער.
דאָס איז דאָס איינציקע אָרט, װאָס מיר פאַרמאָגן אויף גאָטס ערד. מיך
האָבן נישט מער, נאָר די שטיינער. און דו וועסט קומען, און זיי װעלן
קומען, --- ווייזט ער אויפן , זשאַכלינער".
--- מיר וועלן שוין לאָזן די שטיינער פאַר דיר, זלמן. מיר וועלן דיר
אֶפּשרײיבן אונדזער חלק אויך --- זאָנט דער לערער,
| -- השחורה והנאוה, --- רעדט זלמן פאַר זיך און מאַכט זיך נישט
הערנדיק, װאָס יעגע זאָגן, און נאָנט די ווערטער מיט ליבע צווישן זיינע
ליפּן,
--- דאָס דאַרפּ מען, ברודער, פילן, --- ווענדעט ער זיך צום , זשאַכ-
לינער", -- כדי צו פאַרשטיין װאָס דאָס מיינט השחורח והנאוח.
--- יא, יאָ. שװואַרץ בין איך, אָבער מיאוס, --- קרימט אים נאָך דער
, זשאַכלינער? אין א חדרדיקן שיר השירים.
דערווייל האָט זיך אָנגעהויבן צונויפצוקומען די , כאַליאַסטרע". פון
;בית-המדרש"? איז אַריינגעקומען אַ יוננערמאַן, וועלכן די שטוב-מע:-
טשן האָבן גערופן איטשעלע. געאַרבעט א נאַנצע װאָך, דערפאַר האָט מען
אים ביז איצט נישט נעזען. ער איז געווען דער צווייטער סוב-לאָקאַטאָר,
װאָס האָט באַװױינט, צוזאַמען מיטן , זשאַכלינער", דאָס , בלינדע" שטיבפ
ביים לערער.
דאָס איטשעלע איז שוין אויסגעווען א וועלט. שטודירט אין דער
שווייץ, אין בעלגיע, אין פראַנקרייך און אויסנעפונען, אַז אלץ אין ב5א=
טע. איז צוריקנעקומען קיין װאַרשע און געװאָרן אַ געווענלעכער איינ-
בינדער, אַ מלאכה, װאָס ער האָט זיך מיטנעבראַכט פון אױיסלאַנד. מיט
דעם, װאָס ער איז געװאָרן אַ געווענלעכער בעל-מלאכה, האָט ער באַװיזן
וו א ר ש ע 107
אַ גרויס בריהשאַפט. דאָס גאַנצע יידישע פאָלק דאַרף אים דערפאַר זיין
דאַנקבאַר,. ער האָט זיך גענומען דאָס רעכט יעדן איינעם צו זאָנן, װאָס
ער דענקט וועגן אים ביי דער ערשטער באַנענעניש, יעדן איינעם שיקן
אין אַ ווערקשטעל, און ביי יעדן צווייטן װאָרט לאָזן צווויסן מיט װאָס
ער באַשעפטיקט זיך --- ,איך בין טאַקע נאָרנישט מער נאָר אַ געווענלע-
כער אַרבעטער?. דערביי פלענט ער דאָס זאָנן אין אַזאַ טאָן, װוי מען
װאָלט אים דערפאַר געדאַרפט געבן אַ קניפ אין בעקל. ער האָט אַמאָל גע-
האָט גרויסע אַמביציעס, דאָס איטשעלע. ער האָט זיי נישט נעקאַנט אויס-
פירן דערפאר, ווייל ער איז געווען צו יונג שוין א באַװייכטער און באַ-
קינדלטער, ער איז אַרומגענאַנגען אין איין באַדױערן, װאָס מען האָט
אים צו פרי אָננעטון א כאָמוט אויפן האַלדז. , ווען איך װאָלט נישט נע-
חאַט קיין ווייב מיט קינדער, װאָלט איך דאָך שוין היינט א דאָקטאָר
געווען", פלענט ער זיך אָפּט בארימען. מיט איטשעלען איז אַרייננעקו-
מען אַ חסידישער יוננערמאַן, אָננעטון אין א צעריסענער, האלכב-זיידע-
נער קאָפּאָטע אוֹן נישט געװאָלט אויסטון דאָס סאמעטענע היטל. געוען
אַ פרומער חסידישער ארבעטער. אַ ואַנצע ואָך פארבראכט אין אַ פאַר-
שמינוועבט טריקאָטן-פאַבריקל? ביי , בערל פאַבריקאנט? אויפן זעלבן
הויף, ווו פרוי חורוויץ וווינט. ער האָט זיך לעצטנס אָנגעהויבן צוֹ רייבן
צווישן די , אחדות-לייט". די אמונח אין זיין רבין האָט אָנגעהויבן צו
וואקלען, האָבן אים חברח געװאָלט איבערקערן, אפּרייסן אים פון רבין
און מאַכן פון אים אַן , אויפנעקלערטן". אַ לאַננע צייט האָט דער יונגער-
מאַן זיך נישט נעלאָזט פארפירן, נעקעמפט קענן זיי, כאָטש זינט ער איז
נטװאָרן אַן אַרבעטער, האָט די אומנערעכטיקייט, אין וועלכער ער האָט
געלעבט, צעפירט דעם פונדאמענט, אויף וועלכן ער איז נגעשטאנען ער
האָט זיך צונעקוקט צו זיינע ברידער, חפידישע אַרבעטער, צו זייער 5עבז,
צו זיין איינן לעבן און געזוכט דעם תירוץ אויף דער אלטער פראַנע פון
צדיק און רשע. ער האָט געזוכט אַן אַנדערן גלויבן. אפשר ביי זיי... או-
טשעלע האָט אים שוין אַרױפנעבראכט אַ פַּאַר מאָל צום לערער אין די
פרייטיקדיקע אֶװונטן. דער יונגערמאַן האָט זיך צונעהערט צו די , תורות"
פון זיינע נייע רביים. ער האָט געװאָלט זיך אַראָפּרעדן פאַרן לערער, װועל-
כן ער האָט געהאַלטן פֿאַר אַ נייעם רבין, און נישט געואנט זיך, איז ער
אַרומגענאַנגען אַ בלאַנדזשענדיקער און צונעהערט זיך צו די געשפּרעכן
108 ,.
ש לום אש
און געטראַכט ביי זיך: , עפּעס פעלט דאָך ביי זײי; עס איז נישט וי ביים
רבין, עס פעלט שמחה. אַפּנים זיי האָבן קיין אמונה נישט ."
עס איז אויך אַראָפּנעקומען פון דער הויך, פון פּאַן קװיאַטקאָווסקים
וווינונג, דער יוננערמאַן, װאָס הייסט גדליה --- דער, פאַר וועלכן רחל-
לאה איז אַרומגעלאָפן איינשאַפן אַ קװאַרטיר. עס אין אים שוין באלד
נישט געווען צו דערקענען. די באָרד און פּיאות שוין פאַרלוירן, די לאַנגע
קאַפּאָטע אונטערגעחאַקט און צוגעשניטן וי אַ ,פּרינץ אַלבערט". זיין
לאַנגער האַלדז איז נאָך לענגער געװאָרן און אַרױסנעװיזן א קראָק, װאָס
האָט געשראָקן. דער לערער החורוויץ האָט איצט נעהאַלטן פון אים אי וועלט.
נאָכדעם, וי דער יוננערמאן האָט אים פאָרגעלעזן פון זיין שרייבעכץ,
האָט אים דער לערער זייער מקרב געווען, און יעדן אַװונט אָפּנעשפּאָרט א
האַלבע שעח פון זיין צייט און געלייענט מיט דעם יונגנמאַן די פּוילישע
קלאַסיקער, װואָס ער האָט פאַרטייטשט יעדעס װאָרט און אויסגערעדט,
אַזױ וי עס װאָלט זיך געווען געהאַנדלט ווענן רש"י אָדער אַ שטיק? גמרא,
איז רחל-לאה נאָך מער שטאַלצער געװאָרן אויף אים. דער יונגערמאַן אין
איבערהויפּט נעבוירן נעװואָרן אין א זיידן העמדל, טרפה נליק געהטט.
נישט נאָר האָט ער באַקומען ביים פּאַליאַק פּאַן קװיאטלאָווסקין אַן אומ-
זיסטע קווארטיר, נאָר חזיר צו פרעסן איבערן מויל. די נובערנאַנטקע, די
שטילע פּאַני אַטאַניא, האָט אין אים אַרײננעשטטפּט טרפות, ווימי? עס
האָט זיך נאָר געלאָזט, מיט דער שטילער האָפענונג, טאָמער װעט זיך דער
כחור? שמדן. דער בחור נדליה האָט אָבער נישט געקאַנט פארטראָנן
דאָס טרפהנע און פלענט יעדעס מאָל נאָכן עסן אַראָפּניין אויף די טרעפּ
און עס אָפּנעבן, --- אױסגענאַננען נאָך אַ לעפל היימישן באָרשט, װאָס
ער פלענט זיך דערכאַפּן דאָס האַרץ ביי רחל-לאהן.
די שטוב ביים לעדער חורוויץ איז באַלד פאַרװאַנדלט נעװאָרן איי
אַ בית-המדרש. אַלע האָבן דיסקוטירט, גערעדט צוזאַמען און נעמאַכט
מיט די הענט. עס האָבן, זעט זיך אויס, געהערשט צוויי גרופּעס: איינע פון
לערער הורוויץ מיט זיין פריינט קענינשטיין, וועלכע, וי זיי זענען נישט
געווען צעטיילט צוליב ארץ-ישראל, זענען אָבער נגעווען פאַראייניקט וֹאִם
שייך דער , השכלה". זיי האָבן זיך נאָך געהאַלטן שטאָל און אייזן ביי
דער ציװויליזאַציע און פּראַנדעס, נעשעצט בילדוננ העכער איבער אַלע
ערדישע און הימלישע נליקן. און די צווייטע גרופּע, די נייע, װאָס איך
זו אַ ר ש ע 109
אַנטשטאַנען לעצטגס, דאָס איז געווען דעם ,זשאַכלינערס? סים דעם
יונגנמאַן, װאָס מ'האָט גערופן איטשעלע, וועלכע האָבן געפּרײידיקט אַר-
בעט. די צוויי גרופּעס האָבן האַרטנעקיק נעקעמפט וענן די נייע נשמות,
װואָט זענען אַריינגעפאַלן פון דער פּראָווינץ אין דער גרויסער שטאָט. די
אַלטע האָבן זיי געשלעפּט צו השכלה, צו בילדוננ, און די יוננע האָבן זיי
פאַרפירט אין די ווערקשטעלן. און מען קאָן נישט זאָגן, אַז איין גרופּע
האָט זיך באַצױגן צוֹ דער אַנדערער מיט גרויס טאַלעראַנץ.
דער חפידישער יונגערמאן האָט זיך געדרייט מון איין גרופּע צו דער
אַנדערער, צונעהערט זיך צו די נעשפּרעכן. פאָרן לערער חורוויץ האָט ער
געהאָט נרוים יראת-הכבוד און געװאָלט ביי אים עפּעס פרעגן. נישט נע-
וואַנט זיך, ביז ענדלעך האָט ער זיך נעמוטיקט, צונעגאננען צום לערער
מיט נרויס דרך-ארץ און נעפרענט אין דער שטיל:
--- זייט מיר מוחק, פּאַניע חורוויץ, איך האָב אייך געװאָלט עפּעס
פדעגן. איך הער זיך צוֹ צוֹ אייערע רייד, אוודאי איז עס שיין און רעכט,
יושר אין אַ גרויסע זאך. איך האָב אָבער געװאָלט ויסן, איך האָב נע-
ואָלט פרענן ווענן אַן ענין.
דער לערער הורוויץ, װאָק האָט צו אַלע זאַכן און מענטשן אויף דער
וועלט אַרױסנעוויזן א באַווונדערונגס-ווערטע געדולד פון אַ לערער, אַ חוץ
צו , ציוניזם" און , ציוניסטן", האָט דעם חסידישן יונגנמאן מקרב געווען,
מוט אים צונענעבן.
--- אדרבח, פרענט,
--- איך װאָלט נאָר געװאָלט וויסן איין זאַך. נאָך אייך נאָך, איך מיין,
נאָך אייער אמונח, אין דאָ חלק לעולם הבא, אָדער עס איז נישטאָ? אין
דאָ שכר ועונש אויף יענער וװועלט, אַדֶער ס'איז נישטא? וענן אַלעם האָב
איך נעהערט ביי אייך רעדן. נאָר ווענן דעם עיקר, װעגן דעם גריסן
תכלית, ווענן ,באחרית הימים/", האָב איך גאָרנישט נעהערט ביי אייך
רעדן,
דער לערער איז שטיין נעבליבן. אויף אַזאַ פראַנע האָט ער זיך נישט
געריכט. דער לערער האָט דעם יונגנמאן נגענומען אין א וינק? אַרײן,
אַוועקנעזעצט זיך מיט אים, און האָט פאַר אים אויסגענוצט זיין גאַנצע
לערערשע געדולד. ער איז אויך אַריינגעפאַלן אין א גמראניגן, מיט
זועלכן דעם יונגנמאנס טאָן האָט אים אַנגעשטעקט.
110
ש ? ו|ו ם אַ שׁ
-- אַלץ, װאָס מיר ווייסן, -- זאָגט דער לערער, -- איז וועגן דער
וועלט. פון דער צווייטער װעלט איז נאָך קיינער נישט צוריקנעקומען
אונדז זאָגן, אויב זי איז דאָ. נאָר, יוננערמאַן, ווען מענטשן װעלן זיין
אַזױ קלוג און געבילדעט, ווען די חכמה ועט זיך צעניסן איבער דער
וועלט וי אַ ים, גויבט מיר, װעלן מיר נישט דאַרפן ערשט גיין אויף
דער צווייטער װועלט זוכן דעם גך-עדן. אַלע מענטשן ועלן זיין וי ברי-
דער; עס ועלן פאַרשװינדן די נאַציעס, אָפּנעמעקט ווערן די נרענעצן.
איין מענטש װועט דערקענען דעם צוייטן. , באחרית הימים" וועט דער
גן-עדן זיין אויף דער וועלט,
דער חפידישער יוננערמאַן האָט אויסגעהערט פרום דעם לערערם
רייד און געשאַקלט זיך דערביי אין עקסטאַז, און דערנאָך זייער, זייער
טרויעריק געװאָרן און געזאַנגט צום לערער מיט אַ קרעכץ און באַדױערן:
--- אַז נישט פון יענער וועלט, װאָס באַדאַרף מען ווידער דעם גאַנצן
עסק? די וועלט, --- זאָגט ער מיט חוזק, --- איז אויך אַ וועלט, פון וועל-
כער עס לוינט זיך צו רעדן?!
קאַפּיטל 11
נייע ומירות
אַמאָל אין אַנדערע יאָרן, האָט מען אין די פרייטיקדיקע אֶונטן
ביים לערער הורוויץ פאָרגעלעזן פון די פּוילישע קלאַסיקער: מיצקע-
וויטשן, קראַשינסקיס תחלים. אָרזשעשקאָװאַ איז געווען אַ געטין. די לעצ-
טע יאָרן אָבער האָבן די נייע יונגעלייט פאַרטראָגן צום לערער אין הויז
די יידישע ליטעראַטור, אין די פרייטיקדיקע אַװונטן לעזט מען שוין פאָר
פּרצן און אַנדערע יידישע שרייבער. פּרץ איז געװאָרן דער אָפּנאָט אנ"
שטאט אָרזשעשקאָװאַ. אָבער די יידישע ליטעראַטור האָט לעת-עתה נאָר
נעפונען איר אָרט ביי רח?-לאהן אין קיך, אינעם עס-צימער האָט נאָר גע"
הערשט די פּוילישע ליטעראַטור. אַמאָל האָט מען אין די זונטיקדיקע
אָװונטן געזונגען לידער, זענען די זינגער געווען דער אַלטער דור: דער
לערער, זיין פריינט זלמן, און געזונגען האָט מען העברעאישע לידער. האָט
וו אַ ר ש ע 111
מען אַמאָל דערמאַנט אַ יידיש ליד, איז עס געווען אַן אַפּיקורסיש, ווו מען
האָט זיך אָפּגערעכנט מײטן רבין. היינט האָבן די חכרח כאַליאַסטרע פאַר-
שלעפּט צום לערער אין די פרייטיקדיקע אָוונטן גאָר גאַנץ אַנדערע לידער,
וועלכע דער עלטערער דור -- דער לערער און זיין פריינט --- האָבן נישט
גערן. דערפּאַר קלויבט מען זיך צונויף ביי רח?-לאהן אין קיך.
רח?-לאה איז אַריין אין איר ריכטיקער ראָלע. זי טיילט טעפּלעך טיי
מיט שטיקער קוכן, װאָס זי האָט ביײיטאָג, צוליב דעם דאָזיקן צוועק, אָנגע-
באַקן. איטשעלע, װאָס איז אַ מזיק אויף זינגען, ברענגט יעדן פרייטיק-צו-
נאַכטס צוֹ רחלדלאהן אין קיך אַן אַנדער ליד פון דער ווערקשטעל. מען
זיצט אַרום אויף קליינע קיך-בענקלעך, אַמאָל אויף דער פּאָדלאָגע (רחל-
לאה מיט דער ברייטער שירץ און ליכטיקן פּנים, אין מיטן), איטשעלע
הייבט אָן און אַלע העלפן-צו. עס איז דאָ דער , זשאַכלינער", װאָס אַלין
קאָן ער נישט זינגען, מאַכט ער מיטן לאָמען הענט? װי אַ קאַפּעלמײם-
טער; דער יונגערמאַן פון , פּאַן קוויאַטקאָווסקי?; היינט האָט זיך אויך
פּאַרקליבן מירקין; רחל-לאהס קינדער --- די מיידלעך און דער נימנאַ-
זיסט. דער לערער הורוויץ האָט טאַקע דערפון גרויס ענמת-נפש, װאָס
דורך דעם יידיש רעדן אין זיין חויז, װאָס די יונגעלייט פאַרשלעפּן, מאַכן
זיי קאַליע די קינדער דעם פּוילישן אַקצענט. נאָר העלפן קאָן ער זיך שוין
נישט. ער זעט, אַז די צייט איז שטאַרקער פון אים. און ער האָט אויפנץ-
געבן דעם קאַמף. אַלײן האַלט ער זיך אָבער שטאָל און אייזן.
איטשעלע זינגט איין ליד נאָך דעם אַנדערן. צוערשט די פאָלקס-
לידער, װאָס זענען געװאָרן אַזױ פּאָפּולער ביי רחל-לאהן אין קיך; דער-
נאָך די רעװאָלוציאָנערע לידער, איבערהויפּט דאָס וינ-ליד, װאָס אין
געװאָרן אַזױ באַליבט אין די װוערקשטעפן;
,דו זאָלסט, מיין קינד,
שטיין פּאַר דיינע ברידער,
וועלכע גייען אין קאַמף פאַר רעכם.
דו זאָלסט, מיין קינד,
העלפן שטירצן נידער
הערשער, הענקער, אומרעכט".
112 ש לום אַש
דאָס מאָל אין עס נעווען אַ לאָדזשער וועבער-ליד, װאָס איטשעלע
האָט מיטגעבראַכט, װאָס האָט געמאַכט א גרויסן רושט:
,רוסלאַנד, מיר וועבן
תכריכים פאַר דיר,
א דרײפּאכיקע קללה
אין זיי וועבן מיר.
מיר וועבן, מיר וועבן
תכריכים פֿאַר דיר איצט".
אאעעא יי א דיי
עי יי טי יע
| די לידער צינדן-אַן די נעמיטער. רחל-לאה וװוערט אויפגעברויזט, קאָן
זיך נישט צוריקהאַלטן, און קאָמאַנדעװעט אַליין מיט די הענט. דער
, זשאַכלינער" שטיינט אויף די העכסטע אָקטאַװע, און פאַלט שטענדיק
אַרױס פון טאָן און בלייבט-איבער דער לעצטער. דער גימנאַזיסט, וועל-
כער האָט זיך ערשט לעצטנס אויסנעלערנט יידיש, קייעט שווער די ווער-
טער, און דאָס װאָס ער קאָן נישט דערזאָגן, ברומט ער מיטן נגון.
דערנאָך קומט דאָס האַרצרײיסנדיקע:
, פּראָלעטאֿרישע שוועסטער טיינע,
ווער האָט גערויבט די ערע דיינע?
ווייל דיך האָט די נויט געטריבן,
די נוים.
== * 55 ייט = יט יי
ת עטאט ארי א יע וט
דו ביסט געגאַנגען אַרבעט בעמן,
האָבן זיי דיך געטרעטן,
א קרבן האָבן זיי פון דיר געמאַכט,
אוי, געמאַכט -"
פייט אי א 0 = 6 221 }1י, י.י - ידי
רח?-לאה קאָן זיך נישט איינהאַלטן, װישטיאָפּ אַ טרער מיט דער
שערץ,
װואַ ר ש ע 112
און דאַן קומט די גרויסע נקמח. איטשעלע שטעלט-אָן -- און אַלע
גאָך אים:
מראָנט-אַדױים די הייליקע פאָן
פון איר פינצטערן געצעלט,
מיר קומען צו נעמען נקמח,
צו באפרייען די נאַנצע וועלם.
שסטר רשא == וטסוט = גפלקיסירלולכט-- פשעקז יוא ,סגאט = תוליליללללו? === פקותרסישייש אט === יטיס
צו באַפּדרייען די אַרימע שקלאפן,
וואָס ליידן הוננער און קעלט.
די שמראַלן פון פרייהייט
זאָל זיי דינען
פֿאַר דעם אָפּפּער, װואָם זיי
האָבן געץשטעלט".
דערווייל, ווען אין דער קיך אַרום רח?-לאהן ווערן געזונגען די שרעק-
לעכע ווערטער. זיצן די צוויי פריינט, דער לערער חורוויץ מיט קעניגשטיי-
נען, אין וווינצימער ביי דעם שרענקעלע ספרים, װאָס זיי ביידע קוקן-
דורך, און זענען פאַרנומען אין אַן ערנסטן שמועס,
--- דו װוייסט, װאָס איך על דיר זאָנן, שלמה, --- רופט זיך אָן צו
אִים זיין פריינט, -- איך האָב ביי מיר אָפּנעמאַכט, באַלד נאָך פּסח, אם
ירצה חשם, (זיי קאָנען זיך דערפון נישט אָפּגעוװוינען), װעל איך זיך
אַראָפּלאָזן, צוערשט אַלֵיין. --- איך על זען, אפשר על איך זיך קאָנען
צו עפּעס דערשלאָגן.
דער לערער קוקטאָן זיין פריינט פאַרוװונדערט. ער שפּאַרט זיך
שוין נישט מיט אים. אינעם טאָן דערפילט ער די ערנסטקייט -- קוקט
אים אָן פאַרווונדערט און מיט באַדױערן:
--- און װאָס רעכנסטו דאָרט צו טון? דאָרט דאַרף מען נישט קיין
העברעאישע לערער. עס איז אַ , טלית שכולו תכלת".
-- אַ לערער, ניי, זאָל מיך נאָט אָפּהיטן. איך על זיך אַװעקשטעלן
אויף די פעלדער, און װעל זיך נעמען צום שפּאַדל מיטן ריךל!
הורוויץ קוקט-אָן זיין פריינט, ער װי? עפּעס זאָנן. נאָר באַמערקן-
114 של ו ם אַ ש
דיק די פּלאַמענדיקע רויטע פלעקן אויף זיין פּנים, װאָס זאָגן-עדות אויף
זיינע לונגען, דאָס הייליקע פייער? אין זיינע אױיגן און די ערנסטקייט
אויף זיין פּנים, האָט ער דאָס מאָל פאַרבויגן. ער האָט נאָר אַ טיפן קרעכץ
געטון. עס איז געווען די ערשטע קאָנצעסיע, װאָס דער לערער האָט גע-
מאַכט פאַר ארץדישראל, און דאָס נישט, חלילח, צוליב ארץ-ישראל, נאָר
צוליב זיין קראַנקן פריינט, אויף וועלכן ער האָט איצט גרויס רחמנות
געהאַט.
--- אוֹן װאָס זאָגסטו, שלמה? -- פרענט אים דער פריינט.
דער לערער האָט זיך פאַרטראַכט, געמיט זיך אויסצוגעפינען א װאָרט
און אַ טאָן, װאָס זאָלן אַמװײניקסטן וויי-טון זיין פריינט.
--- און װאָס וועסטו טון מיט דיינע לונגען? איך מיין, וואָס װעלן
דיינע... -- ענדיקט דער לערער נישט דעם זאַץ.
--- מיינע לונגען? ווער הערט זיי? נאַר איינער, אין ארץ-ישראל
ווערט מען צוריק געזונט -- שרייבט מיר אַ פריינט פון אַ קבוצה. סוכא-
טעס דאָ געהאַט, שוין נישט גענעבן קיין צווייער פאַר אים, -- געזונט
געװאָרן פון דער אַרבעט. װועסט מיך נאָך זען, שלמה, װעסט מיך זען
שטיין מיט אַ האַק און אַ ריד? איבער די פעלדער פון יחודח, און איך וועפ
אויפגראָבן די ארץדישראל-ערד --- אָט מיט די הענט. -- און קענינשטיין
ציט-אויס אַ פּאָר שטעקנס, װאָס דערוועקן א שרעק און א ווייטיק סמיט
זייער קרענקלעכער דינקייט. --- וועסט מיך נאָך זען -- איך בין אַ געזונ-
טער מענטש -- -- -- און ער צעהוסט זיך אַזױ, אַז דער לערער מיינט,
אַז ער גייט שוין אויס אונטער זיינע הענט.
דער לערער האָט געשוינן, פאַרטראַכט געקוקט אויף זיין פריינט
מיט אַ וייטיקדיק מיטלייד, נעזען זיינע שװאַכע הענט, די רויטע רויזן
אויפן פּנים און געהערט דעם הוסט, װאָס האָט אים געשטיקט, געקלערט,
געקלערט און זיך אָנגערופן;
--- פאַרװאָס זאָלסטו אייננטלעך נישט קאָנען באַאַרבעטן די ערד וי
יעדער איינער? היינט דאַרף מען נישט דווקא זיין א פּויער דערצו די
וויסנשאַפט האָט אויסנעפונען אַנדערע מיטלען, וי אַזױ די ערד צו באַ-
אַרבעטן, אַזעלכע מאַשינען, װאָס דער מענטש דאַרף דערביי גאָרנישט
טון, נאָר באַנוצן זיין שכל, אין אַמעריקע באַאַרבעט מען שוין אַזױ די
ערך.
צ וֹ א שּׁ אש ע 5 1 1
-- דוֹ הערסט, שלמה, -- איז קענינשטיין אַריין אין חתפּעלות און
שיעור זיך נישט געװאָרפן אויף זיין פריינט האַלדזן, -- ווען איך האָב
חונדערט רובל מיין אייגנס, חונדערט רובל, לאָז איך איבער ווייב-און-
קינדער, און לאָז זיך אַראָפּ בלויז אָנקוקן נאָר, אַז איך לעז וועגן דאָרטן,
וי זיי נייען אַרױס אינדערפרי צו דער אַרבעט מיט געזאנג, קאָן איך נישט
רואיק איינזיצן. איך װאָלט עס נאָך געװאָלט דערלעבן צו זען איין-איינ-
ציק מאָל מיט מיינע אוינן, איידער איך װעל שטאַרבן. נאָט! --- האָט זיך
דער אפּיקורס פֿאַרגעסן, אַרױסגעשרינן דאָס שרעקלעכע װאָרט און פאַר-
האַלטן זיך פמיט די הענט די אױיגן.
דער לערער האָט אים געלאָזט שׂוין אַלץ אַרױסשרײען און אים צו-
געגעבן טרייסט:;
--- פֿאַרװאָס אייננטלעך זאָלסטו דיין אידעאַל נישט דערנגרייכן?
װאָס, ס'לינט הינטער די הרי-חושך? אין היינטיקע צייטן, איבער אָדעס,
וי ווייט איז עס נאָר? אָבער װאָס, דו מיינסט עס טאַקע מיט אַן ערנסט?
--- שלמה, איך קאָן נישט לעננער אויסהאלטן דאָ! איך קאָן נישט,
עס שטיקט מיך דער נלות!
--- ווען רעכנסטו צו מאַכן די נסיעה?
--- באַלד נאָך פּסח. אַז איך זאָל וויסן אמילו צופוס צו ניין. איך
ווי? אַלצדינג פאַרקויפן,
--- עס איז אויך נישט אַזאַ טייערע נסיעה, -- האָט זיך שוין דער
לערער אינגאַנצן פֿאַרנעסן. --- װאָס קאָסט זי איננאנצן? און דאַרפסט
טאַקע פאָרן אויך. יאָ בלייבן, נישט בלייבן --- כאָטש אֶנקוקן. איך װאָלט
נישט געפאָרן, עס איז נישט פאַר מיר. נאָר דו דאַרפסט טאַקע יאָ פאָרן.
--- װאָלסט אויך געפאָרן, גלויב מיר, װאָלסט אויך געפאָרן, ווען
דו װאָלסט דיר עס נאָר געקאָנט דערלויבן. אָנקוקן מענסטו דאָך סיי-ווי-
סיי.
--- און אפשר װאָלט איך אויך נעפאָרן, -- ניט דער לערער שוין
אַלץ נאָך זיין פריינט. --- עס װאָלט דאָך מיך נישט טרייף געמאַבט,
-- שלמה ברודער! --- איז זלמן אַרױף אויפן האַלדז פון זיין פריינט,
--- לאֲמיר פאָרן, לַאָמיר צוזאַמען פאָרן. דו נעדענקסט, וי מיר זענען גע-
זעסן צוזאַמען אין בית-המדרש און סיר האָבן נעלערנט פּאה, וי מ'ניט
מעשר פוֹן די פעלדער? שלמה! עס זענען דאָך צוריקנעקומעו די נמראס
116 ש ל? | ם אַ שׁ
צייטן. יידן באַאַרבעטן די ערד פון ארץ-ישראל, ניבן מעשר, האיטן
שמיטה. אין הויף לויפן דיר ארום צוויי קעלבלעך, איינס הייסט , השחו-
רה", דאָס צווייטע הייסט , הנאוה"... לאָמיר פאָרן, שלמח,
דער לערער האָט זיך דערמאָנט, אַז נאָך אַלעמען איז ער צו-ווייט
פֿאַרקראָכן צוליב דעם סענטימענט צו זיין פריינט. ער האָט דערמון עגמת-
נפש געהאַט און פלינק זיך אַרױסנעכאַפּט פון דעם עסק:
--- הער נאָר, זלמן, מיך לאָז צורו מיט דיין ארץ-ישראל. דו זאָגסט,
אַז דו מוזט פאָרן און איך זע דאָך טאַקע, אַז דו מוזט פאָרן,. ביסט פאַר-
כאַפּט נעװאָרן פון דער קליפּה -- פאָר דיר געזונטערהייט, וי ווייט איך
וועל קאָנען, װעל איך דיר צוהעלפן. נאָר מיך לאָזיאַרױס פון עסק. װאָס
האָב איך דערמיט צו טון?
--- שלמה, איך האָב מורא, אַז דו האָסט דערמיט יאָ צו טון, --
מאַכט ער צו אים מיטן פינגער אויף דער נאָז, װוי ער װאָלט אים געװאָלט
שרעקן.
שפּעטער, אַז דער לערער איז געבליבן אַליין מיט זיך, האָט ער נע-
מאַכט א חשבון-חנפש, צי ער האָט, חלילה, נישט געזינדיקט קענגן דעם
פּראָנרעס און צי עס איז נגעווען אין חסכם מיט זיין געוויסן דאָס, ואס
ער איז דאָס מאָל געווען אַזױ שװואך קעגן זיין פריינט און נישט רעאַ-
גירט אויף דעם רעאַקציאַָנערן שריט, װאָס זיין פריינט גייט טון, מיט זיין
גאַנצער שאַרפקייט? נאָר ווען דער לערער האָט זיך דערמאָנט אָן די רוי-
טע פלעקן, װאָס האָבן נעבליט אויף די שפּיץ-באַקן-ביינער פון זיין
פריינטס פּנים, און דאָס ליכט, װאָס האָט אַרױסגעשיינט פון זיינע אוױיגן
בשעת-מעשה, ווען ער האָט גערעדט ווענן , חשחורה" און , הנאוה", האָט
ער גענעבן א מאַך מיט דער האַנט. דאָס איז געווען די ערשטע זינד קעגן
דעם פּראָגרעס, װאָס דער לערער האָט גענומען אויף זיין געוויסן..
דערינען, ביי רח?-לאהן אין קיך, האָט מען נאָך אַלץ נגעהאַלטן אין
איין זינגען די רעװאַלוציאָנערע לידער מיט פלאַם און פייער. נאָר ווען
דער לערער האָט פון זיין שטוב דערהערט די שרעקלעכע ווערטער רוס-
לאַנד" און , רויטע פאָן", האָט ער זיך אויפנעהויבן און איז אַרײן אין
קיך און געפרענט:
--- אפשר אַביסעלע שטילער?
דאָס האָט איבערגעריסן דעם הויכן טאָן, און די לידער האָבן זיך
וו א ר שש ע 117
אָנגעהויבן אויסצולעשן. דענטטמאָל האָט רח?-לאה גערופן אין איר ווינקל
אַריין איר לעצטן פּראָטעזש, דעם בחור, װאָס װוינט ביי , פּאַן קװיאָט-
קאָווסקי?;
--- איך האָב אייך שוין לאַנג נישט געזען. אפּנים דער נאספּאָדיגיעס
חזיר שמעקט אייך בעסער וי מיינע באָרשטשן. -- װאָס הערט מען בי
אייך?
דער יוננערמאַן איז רוט געװאָרן, נאָר ער איז שוין געװען מער
דרייסטער, שוין געקוקט ווייבער גלייך אין פּנים אַרין, ווען ער האָט גע-
רעדט מיט זיי.
--- אַלץ װאָלט גוט געווען, -- זאָנט ער אין א גמראינגון. --- איך
האָב, ברוך-השם, אַ נאַכטלעגער, צו עסן אויך. זיי זענען צו מיר זייער גום,
די נויים. אָבער װאָס װעט דער תכלית זיין דערפון? -- פרעגט ער אַ באַ-
זאָרגטער.
--- װאָס מיינט איר?
--- איך מיין מכוח לערנען. אינדערהיים איו מען כאָטש געזעסן
איבער דער נמרא. גוט צי שלעכט, האָט מען געמיינט, אַז עס איז אַ
תכלית, מען טוט עפּעט. דאָ דרייט מען זיך אַרום --- צוֹ שלאָפן האָט מען,
צו עסן האָט מען אויך -- און מכוח אַ תכלית זאָרגט מען גאָרנישט; אַז
איך שעם זיך אַזױ אָפּט פאַר די גויים צו זיצן ביי זיי אין שטוב אום-
זיסט, צו געניסן פון זייער גוטס --- אַן מ'באַלמוטשעט און מ'טוט נאָר-
נישט.
--- װאָט ווילט איר טון?
--- איך בין דען אַהער געקומען גלאָט אַזױ צו זיין אין װאַרשע? איך
בין דאָך אַהער נעקומען זיך צו לערנען, עפּעס צו טון. װאָס קומט מיר
אַרױס, אַז איך האָב אלץ, -- אַז איך האָב נישט דעם עיקר? דער הער
חורוויץ גיט מיר אַמאָל אַ האַלבע שעה. אוודאי איז עס זייער גוט --
אָבער דעם גאַנצן טאָג פּוסט-און-פּאַסט, און טײילמאָל מיין איך, אַז איך
האָב שלעכט געטון, װאָס איך בין געקומען אַחער. אינדערהיים איז דאָך
כאָטש געווען די גמרא, און דאָ איז דאָך גארנישט. איך האָב שוין טאַקע
געװאָלט רעדן מיט אייך. איר זעגט אַזא גוטער מענטש.
וחל-לאח האָט נעקלערט א מינוט, עס אין איר עפּעס איינגעפאַלן
און זי האָט געזאָגט צום יונגנמאַן:
118
--- װאַרט נאָר אַ מינוט.
צוגעגאַנגען צו מירקינען, אים גענומען אונטערן אָרעם, אַזױ װי עס
וואָלט פריער גאַרנישט געווען צווישן זיי, צוגעפירט אים צום יונגנמאַן
און געזאָנט צן אים:
-- אָט דאָ האָט איר װאָס צו טון. איר האָט מיך געפרעגט ועגן
דעם. נעמט זיך אֵן פאַר דעם יונגנמאן, גיט אים לעקציעס.
--- אונטער איין תנאי, --- זאָנט מירקין.
-- און דאָס?
--- אַז ער זאָל מיר אויך געבן לעקציעס. איך על אים לערנעז נוי-
איש, און ער זאָל מיך לערנען יידיש, --- באַמיט זיך זאַכאַרי צו זאָגן די
ווערטער אין יידיש. |
! --- איר האָט געהערט? -- פרעגט פרוי הורוויץ. ---
-- אַז דער פּאַן זאָל נאָר וועלן, װעל איך אוודאי באַשטײן. פון ווען
אָן?
--- כאָטש פון מאָרגן --- אָפּנעמאַכט?
--- אָפּנעמאַכט,
--- און דאָס איז נאָך נישט אַלץ, --- זאָנט פרוי חורוויץ. --- פּאַניע
,זשאַכלינער", קומט נאָר דאָ אַהער.
דער , זשאַכלינער? האָט זיך דערנענטערט,
-- דאָ האָט איר א מענטש, -- זאָגט פרוי הורוויץ, --- װאָס האָט
פי? צייט, קאָן אַ סך און װויל עפּעס טון. נעמט אים אין די הענט אריין,
--- ווייזט זי אויף מירקינען.
-- אַז ער זאָל נאָר וװעלן, װעט זיך שוין געפינען װאָס צו טון.
--- איך בין אויף אַלעם נרייט, --- זאָגט מירקין,
--- איך לאָז אייך אַליין און רעדט זיך דורך, --- זאָגט פרוי הורוויץ,
לאָזט זיי אַליין אין ווינק? און נעמט זיך צו די אַנדערע.
נאָר איידער מירקין פאַרלאָזט איר שטוב מיט די אַנדערע, קושט
ער איר האַנט. זי לאָזט זיך און זאָנט צו אים אין דער שטי?, וי אין
אויער אריין. אַ סוד פאַר אים אַליין;
--- איר זענט דאָך נישט בייז אויף מיר?
--- פאַרװאָס? --- פרענט זאַכאַרי דערשטוינט.
--- דערפאַר, װאָס איך האָב אייך פריער אויסגעזידלט,
וו אַ ר ש ע 119
זאַכאַרי ווערט רויט און זאָגט פלינק:
--- איר האָט מיך אויסגעהיילט, -- און לויפט שנע? אַרױס פון דער
שטוב,
רחל-לאה רופט אים נאָך אין קאָרידאָר;
--- און זייט מיר נישט מער קיין נאַסט, אַז נישט װוע? איך זיין בייז,
אַז ער איז אַראָפּנעקומען פון די טרעפ, האָט ער פּלוצים דערזען,
אַן פון אַלע פענצטערלעך פונעם הויף האָבן אַרױסנעשײנט שבתליכט-
לעך. דער הויף פון פרוי חורוויץ, װאָס האָט אים שטענדיק אויסגעזען אַזױ
אָרים, האָט זיך דעם אַוװונט פאַרענדערט. דער שבת האָט אַרױסגעשײנט
פון די יידישע שטובן און דעם שבת האָט ער אויך געפילט אין זיך..
קאַפּיטל 12
אַ דאָרשטיקער ביים ברונען
פֿאַרװוערט מען וועמען צו וועבן זיין לעבן אין רעאַלקײט, געמינט
ער אַן אַנטרינען אין פאַרבאָרננדיקע אױסגעטראַכטקײטן, אין וועלטן,
װאָס ער שאַפט זיך אַלֵיין,
מירקין האָט אויסגעפונען, אז א מענטש באַדאַרף אייגנטלעך קיי-
נעמען נישט, נאָר בלויז זיין איינן לייב.,
עס איז געווען אַן אַנטדעקונג, װאָס האָט אים פארוונדערט, פֿאַר-
װואָס איז ער שוין לעננסט נישט נעקומען דערויף.
ביינאַכט, אָן שלאָף. די װועלט דרייט זיך אָרום אים. ער הערט דעם
גאַנג פון איר באַװענונג ארום איר אַקס. ער פאַלט -- וי דורך אַ הוי-
לער רער פון איין אַטמאָספער אין דער אַנדערער, --- וועלטן פאַלט ער
אַדורך. ווו איז דער אָפּהאַלט? נישטאַ קיין אָפּהאַלט -- אַזױ וועט ער
פאַלן און פאַלי, וי אַ לויזגעריסענער שטראַל פון אַ פּלאַנעט. װאָס איז דער
צוועק פון דעם פאַלן? נישטאָ קיין צוועק, אָן א פאַרװאָס און אָן אַ פאַר
ווען. ער װיל נישט פאַלן. ער וי? שטיין, פילן זיין געװויכט, און זיין
צוגעפעסטיקייט. ער איז דער צענטער. -- אָרום אים באוועגן זיך די פּלאַ-
נעטן און די וועלטן. ער וויל זיך אנטדעקן.
10 ש ל ו ם אַ ש
ער מאַכט ליכט. דאָס אַדומיקע קרינט געוויכט און צונעהעריקייט צו
צייט און רוים,. --- און ער ווערט דער הערשער איבער אַלע ועלטן --
אַזױ ווייט וי זיי דערגרייכן אין די גרענעצן פון זיינע באַנגרייפונגס-מענ-
לעבקייטן..,
לינט ער ביים שיין פון מילכיק נאכטליכט און באַװונדערט זיין
לייב, װאָס באווייזט זיך אין שפּאַלטן אויף זיין בעט, צװוישן וייסע
לייוונט, ווייסע לייוונט איז דאָס נאטירלעכע מענטשן-קלייד. --- ווייסע
לייוונט איז די פאָרזעצונג פון איינענער הויט. און ער געפינט זיך, וי
ער װאָלט פונאנדערנעטרענט געװאָרן פון זיין אייגן לייב. ער איז דער איך
פון א נאַנריף. --- נישט צייטלעך, נישט וועלטלעך. זיין לייב אין דאָס
פּאַזיטיווע, װאָס לינט דאָ אין בעט. און עֹר קאָן עס באַזיצן, באַהערשן,
באַנעמען --- װוי עס װאָלט געווען אִן אָפּנעטײלט ,עטװאָס? פון אים.
ער באַרירט מיט זיין האַנט זיין לייב. -- דער לעבעדיקער פּולס פון זייג
בלוט-צעלן, װאָס צאַפּלען אונטער דער קאַלטער גלאַטער הויט, קומט אים
פאָר װוי אַ פרעמד, צווייט לעבן. און ער באַצװינגט דאָס צו אַ פרעמדן
געהערנדיקע לעבן, ער באהערשט עס, ער באזענפט עס מיט דער באַרו-
רונג פון זיין האַנט.
פּלוצים דערפילט ער, אַז זיין האנט און זיין איינענער קערפּער
זענען צוויי באַזונדערע זאַכן. זיין האַנט ווערט דער , איך" -- זיין איי-
נענע פּערזענלעכקייט. זיין לייב, דער בויך -- די זייטן -- די היפטן,
זיין גלאַטיקע הויט, זיינע װאַכנדע בלוט-צעלן -- דאָס באַלאַנגט צו אַ
צווייטן ווילן, אן אנדערס ועזן -- און ער באַהערשט מיט באַזאַנפטע
בארירונגען דאָס צווייטע לעבן. --
דאָס ליכט שטערט אים אין זיין אינטימיטעט. לעשט ער אויס און
ווערט פאַרפאַלן אין אן אויסגעבעטענער נאַכט, וי צװוישן די בריסטן
פון אַ גרויסער אָנגעזעענער מוטער. זיין לייב ווערט פאַרװאַנדלט אין פו-
5ץ לייבער. יעדער טיי? פון זיין קערפּער -- פאַרװאַנדלט זיך אין באַ-
שטאַנד פון אַ צווייטער פּערזענלעכקייט. --- זיין ,איך" --- זיין האַגט
--- באַזאַנפט זיי. --- אויף זיינע אוינן פאַלן טויען פון קאַלטע מוטער"
לייבער. ער האָט זיי איינע און איינע אין זיין באַזיץ. וועמען ארט עס.
וועמען גייט עס אָן, װאָס אַ מענטש שאַפט זיך אין זיין פאַנטאַזיע אי-
לוזיעס --- צו פאַרלירן זיך אין זיי פון זיין אייגענער פאַרלױרנסייט?...
זו אַ ר ש ע 121
אָבער שפּעטער שעמט ער זיך, פאַלט אין כף-הקלע פון זיין איינענער
חרטח. פילט זיך איינגעשלאָסן אין ראַנד פון זיין קללח, נישט אַרױסצו-
קומען.
װאַרפט ער זיך -- װי א רעטונג -- אין אַ פדעמדער ועלט. די
וועלט, װאָס פרוי הורוויץ האָט פאַר אים געשאַפן. זי
דורך זיין אַרבעט פילט ער זיך דאָך אָנגעשלאָסן אין איר...
אט
5
ער האָט זיך צונעכאַפּט צו זיין נייער באַשעמטיקונג, צו לערנען
מיט די יונגעלייט, װאָס פרוי הורוויץ האָט אים צונעשטעלט, סיט אַן
אימפּעט און אַ דאָרשט, וי דאָס װאָלט געווען די איינציקע רעטונג זיינע,
קודםיכ? האָט פרוי הורוויץ געזאָרגט דערפאַר, אַז ער זאָל זיך אַרױס-
ציען פון איינזאמען האָטע? און װווינען ביי אַ פאַמיליע, ביי וועלכער זי
אט אֶתּנעדונגען פאַר אים א צימער, און ווו ער האָט זיך געפילט מער
באַקוועם, היימלעכער וי אין האָטעל. זי האָט אים אויך באַזאָרנט מיט
מיטאָגן אין דעם הויז און מיט אַנדערע באַדערפענישן, װי: וװועש װאַשן,
מיי צו יעדער צייט. פרוי חורוויצעס גוטסקייט האָט מירקינען גערירט,
זיינע שטימונגען האָבן זיך נעענדערט. עס האָבן אויפנעהערט די ויזיעס
און די שלעכטע חלומית בײינאַכט, און דאָס לעבן בייטאָג האָט שוין גע-
האט מער זינען. ער האָט אױך איינגעזען, אַז זיינע זעלבסטמאָרדיאיד-
דעען זענען אפשר געווען א רעזולטאַט פון זיין איינזאַמקײט אין די קאַל-
טע האַטעל-צימערן, אין וועלכע ער האָט זיך אַרומגעװאַלגערט, זינט ער
האט פֿארלאָזט זיין פּעטערבורנער חיים.
ער האָט צוריקנעקראָנן זיין אינטערעס צום לייענען, און דאָס נייע
כעבן, מיט וועלכן ער האָט זיך באַקענט, די נייע אַטמאָספערע, אין וועל-
כער ער אוז אַרייננעפאַלן, האָבן פארנרעפערט זיין חשק צו באַקענען זיך
מיט די אַלע פראַנן און פּראבלעמען, װאָס האָבן אינטערעסירט זיין אומ-
געכונג. ער האָט זיך נעפרייט וי א קינד מיט יעדן נייעם געװוינס, װאָס
ר האָט זיך דערװאָרבן אין קעיטשאַפט פונעם יידישי לשון, פונעם יידישן
כפֿעבנסשטייגער, יידישן שאַפן פון די יידישע סאַסו. צוגעהערט זיך וי אַ
נעטרייער תלמיד צו אַלע דיספּוטן ווענן יידישע פראַגן ביים לערער הור-
122 ש ל|ן ם אש
וויץ און אויך ערגעץ אַנדערש-ווו. ער האָט אויפנעהאַלטן דעם בחור נאַ-
טע-לייב, װאָס פרוי הורוויץ האָט אים רעקאָמענדירט פאַר אַ תלמיר,
גאַנצע שעהען לאַנג אויסגעפרעגט אים וועגן יידישן לעבן, ווענן יידישע
יום-טובים. דאָס דייטש, װאָס ער האָט געקענט פון דער היים, אין אים
צונוץ געקומען ביים לערנען די יידישע שפּראַך. נאָר נאָך מער פון יידיש
האָט ער געלערנט ביים ישיבה-בחור וועגן דעם יידישן אופן דענקען, וװעגן
דעם יידישן לעבנסשטיינער, װאָס ער האָט באַװונדערט און פאַרגרעסערט
זייער שיינהייט און ווערט, װוי ס'איז די טבע פון יעדן , צוריקגעקומענעם".
מיט דעם בחור נאָטע-לייב האָט ער זיך איבערהויפּט זייער דער-
נענטערט. דער בחור האָט אים אַמוזירט און אינטערעסירט, ווייל ער
האָט דורך אים, וי דורך אַ שויבן-פענצטער אַרײיננעקוקט אין יידישן מוח,
וי ער נעמט-אויף איינדריקן און באַאַרבעט זיי לויט זיין שטייגער. דער
בחור נאָטע-לייב, װאָס האָט מיטגעבראכט פון דער פּראַװוינץ א נעשלי-
פענעם נמרא-שכל, האָט אים אויך געװאָלט אָנװוענדן צו די נייע לימן-
דים, װאָס ער האָט זיך איינגעשאַפט אין דער שטאָט: נעפרענט קשיות,
געדרייט אַ פּלפּול, װוי ביים פּשטל אין דער חיים. אַממײנסטן אָבער האָט
דער בחור אַרױסנגעװויזן זיין אַנטוישוננ אין די נייע לימודים ביים באַקע-
נען זיך מיטן וועזן פון אונדזער זונען-סיסטעם, נעווויר ווערנדיק פון מיר-
קינען, אַז אונדזער וועלט איז גאָרנישט אַזאַ מורנו, אַז אַפילן אונדזער
זון איז נישט קיין בת-יחידה ביי נאָט, און די הימלען, װאָס מיר זעען,
זענען נאָך נישט קיין ריכטיקע הימלען, אַז אינעם אוניװוערס נעפינען
זיך אָן אַ שיעור זונען-סיסטעמען, אַרום וועלכע עס דרייען זיך גרעסערע
און קלענערע וועלטן, ברענענדיקע און אוױיסגעלאַשענע, אַטמאָספעריקע
און נישט אַטמאַספּעריקע. און עס קאָן נאַנץ גוט נעמאָלט זיין, אַז ער-
געץ-ווו לעבן אַנדערע ברואים, ענלעך צו אונדז אָדער נישט ענלעך, צו-
געפּאַסט לויט די אַטמאָפפערישע באַדינגוננען פון זייערע ,וועלטן", װעל-
כע שטייען אפשר פיל העכער אין שכל, וי אונדזערע , מענטשן". ער אין
געבליבן אַ דערשטוינטער און א פאַרװונדערטער. ער האָט נעמיינט, אַז
די נייע לימודים, צו וועלכע ער האָט אַזױ גענאָרט און צוליב וועלכע ער
האָט אַװעקנעװאָרפן זיין קליינשטעטלדיק רואיק לעבן, װעלן אים צוריק-
נעבי א נייע אמונה, װאָס װועט אים אויפקלערן בדרך הטבע דעם סוד פון
דער יצירה, --- און דאַ איז ער נעבליבן שטיין פאַר דעם זעלבן ,אין-
וא ר טע 13
שוף", וי אין דער אַלטער אמונה, נאָר מיט דעם חילוק, װאָס נאָך דעם
,אין-סוף" פון דער אַלטער אמונה איז געשטאַנען אַ גרויסער גאָט, װאָס
האָט געטראָגן אין זיין האַנט דעם פונדאַמענט פון דעם אַלעם, און דאָ
אונטער דעם ,אין-סוף" איז אַ גרויסע פּוסטקײט און א גרויסע אומפאַר-
שטענדלעכקייט,
=
פון דער יצירת אלקים, אַז איך זע, אַז אַביס? ווייטער איז דער גאַנצער
איןדסוף" דאָ. דער מענטש זעט דֹאַך נאָר זיינע ד' אמות פאַר זיך, זיין
שטיקעלע וועלט און די פּאַר שטערן און די זונען, װאָס אונדזערע פאַר-
גרעסערונגס-גלעזער קאָנען פאָרלויפיק דערגרייכן. ווייטער, אין דעם , או-
ניווערס", װאָס איר רופט, איז דאָך ווידער דאָ זונען און וועלטן, װאָס
דרייען זיך אַרוֹם זיי, איז דאָ דער ,איך-סוף". און וי אַזױ קאָן דער
מענטש לעבן אינעם ,אין-סוף" אָן אַ נאָט? ס'נעמט דאָך אָן אַ שרעק? ---
האָט דער בחור געפרענט מיט פחד אין די אויגן.
--- װאָס קומט מיר אַרויס, אַז איר האָט מיר אויפנעדעקט אַ , טפח"
אויף דער דאָזיקער פראַנע האָט אים מירקין נישט געקאָנט געבן קיין
ענטפער. דאָס איינציקע, װאָס ער האָט אים געקאָנט זאָנן, איזן געווען:
אַז די װיסנשאַפט לייקנט נישט אָפּ די עקזיסטענץ פון נאָט, פאַרקערט,
די װיסנשאַפט אין א לאָמפּ, װאָס באַלױכט די פאַרבאָרגענישן פונעם
געטלעכן שאַפן, װאָס מיר רופן ,נאַטור". דעם עצם ,נאָט? אַליין זענען
סיר זיך נישט ביכולת, מיט אונדזערע היינטיקע דערװאָרבענע חושים,
אויפצוקלערן, פּונקט אַזױ וי מיר זענען נישט בכוח מיט אונדזערע ער-
דישע, באַשרענקטע חושים אויפצוקלערן, אָדער צו באַנרייפן דעם אין-
יסוף". דער מענטש איז נאָר די אַנטװיקלטע חיה, װאָס נעפינט זיך אויף
דעם קליינעם שטויבעלע ערד, אפשר געמינט זיך אין דעם אוניווערס אַזא
וועלט, װאָס איז אָן אן ערך עלטער פון אונדזערע, און לויט די אַטמאָט-
פערישע באַדינגונגען פון יענער ,וװעלט" נעפינען זיך דאָרטן אַזעלכע
אַנטװיקלטע ברואים, וואָס האָבן זיך שוין דערװאָרבן אינסטינקטן, מיט
וועלכע זיי קאָנען באַגרייפן, װאָס עס הייסט ,אן-ענד", און קאָנען באַ-
גרייפן, װאָס עס אין ,נאָט". אונדזערע איידלסטע חושים, דורך וועלכע
מיר נעמען אויף קענטענישן און איינדרוקן, אונדזערע געחירן און נערוון
זענען דאָך אויך נאָר פּראָדוקטן פון כעמישע שטאָפן, װאָס טראָנן שוין
124 ש ל ו ם אַ ש
אין זיך דעם טויטנדן פם ,באַנרענצונג", װאָס עס טראָגט אין זיך די
ערד, אויף וועלכער מיר לעבן.
דעם בחורס אומרואיקייט, זיין אייביק זוכן אין יעדער זאך, ואָס
ער האָט געלערנט, דעם תכלית, האָט מירקינען אויפגעקלערט זיין איי"
גענע אומרואיקייט און זיין איינן זוכן. דאָס אין דער כאַראַקטער-
שטריך פון דער ראַסע", -- האָט ער זיך געזאָגט. , מיר קאָנען נישט
לעבן אויף הפקר, אויף דערוויי?: מיר מוזן וויסן אַ פאַרװאָס און אַ פאַר-
ווען",
צוליב דעם בחור האָט ער געקראָנן אַן אינטערעס צוֹ דער יידישער
פילאָזאָפּיע און יידישער עטיק. ער פלענט אַרויפקומען איצט אין די
אָוונטן צום לערער הורוויץ, כדי מיט אים צו פאַרפירן געשפּרעכן איבער
די דאָזיקע טעמעס, צו קריגן פון אים ידיעות און איינצושאַפן זיך דורך
דעם לערער די נייטיקע ספרים פון יידישן דענקען. דער לערער, װאָם
האָט ביי מירקינען געפונען אַ גינסטיקן באָדן פאַר זיינע ידיעות, האָט
מיט זיין נאַנצן לערער-חשק זיך גענומען מירקינען אויפצוקלערן איבער
יידישער געשיכטע און מיט?-עלטערישער יידישער פילאָזאָפיע. ער האָט
אים דערציילט --- װאָס מירקין האָט גערן געהאָט -- איבער דעם אייננ"
אַרטיקן יידישן דענקען פון די שפּאַנישע און דייטשע רעליניע-פילאָזאָפן.
דער לערער האָט דאָ געהאט א געלעננחייט אױסצולאָדן אַלע זיינע ידי-
עוֹת, מיט וועלכע זיין לערער-חשק האָט אים גענויט זיך צו טיילן. קיין
זאַך האָט הורוויצן נישט געקאָנט מאַכן מער גליקלעך און מער צופרידן,
וי צו געפינען אַ פּאֶר נייע, פרישע, אומבאַרירטע אויערן פאַר זיינע קענ-
טענישן. מירקין, פאַרשטײיט זיך, האָט זיך צוגעהערט מיט גרויס אפ"
מערקזאמקייט צו זיינע געשפּרעכן, אויפקלערוננען און קאַמענטאַרן, װאָס
דער לערער האָט צעליינט אויף טעלערלעך. און ווען רחל-לאה האָט הינ-
טער דער טיר פון איר קיך דערהערט וי איר מאַן לערנט מיט מירקינען
,תורה*, האָט זיך איר האַרץ אין איר געפרייט, נישט קאָנענדיק זיך דער"
קלערן די סיבה דערפון, און איר נאַנץ פּנים האָט געשטראַלט מיט גליק,
פּונקט וי עס װאָלט געווען איר אייגן קינד.
אַ חוץ מיטן כחור נאָטע-לייב, האָט נאָך מירקין געלערנט מיט עט-
לעכע עקסטערנעס אַלנעמיינע גימנאַזיעדלימודים. פרוי הורוויץ האָט שוין
איצט צוגעשיקט צו אים יעדן בחור, װאָס האָט זיך געװענדעט צו איר.
װו א ר ש ע 129
די אַלֶע לעקציעס האָט ער גענעבן ביי זיך אין צימער צו איינצלנע אָדער
צו גרופּן, װאָס זענען נישט מער באַשטאַנען וי פון צוויי, כדי זיי זאָלן
נישט ארויסרופן קיין אויפמערקזאמקייט מצד דער פּאַליצײי, אַן מ'גייט
צופי? צוֹ אים,
דער ,זשאַכלינער? האָט אים אויך אין די אַוונט-שעהען אייניקע
מאָל געהאָט אַוועקגעפירט אויף פאַרשידענע ווינונגען. יעדעם מאָל אויף
אַן אנדערע, אין די אַרימסטע קװאַרטאַלן פון דער שטאָט, וו ער האָט
געלערנט מײט אַרבעטער-גרופּעט עלעמענטאַרע לימודים, אָדער פאָרגע-
לייענט פּאָפּוכערע לעקציעס איבער פיזיק, באַטאַניק און אַנדערע אַזעלכע
לימודים. די לעקציעס זיינע זענען פאַרגעקומען פאַר גרופּן, וועלכע זע"
נען אַממײנפטן באַשטאַנען פון דער אַרבעטער-יוגנט, אָפּטמאָל געמישט
אויך מיט עלטערע מענטשן פון ביידע נגעשלעכטער, מיינסטנס אין ווערק-
שטעלן, ניי אַ סטאָליער אָדער ביי אַ בייטל-נייער, כדי אין פאַל פון אַ
פּאַליצוואישן איבערמאל, זאָלן די אנוועזנדע זיך כאַפּן צו די מאַשינען
און אַרבעטס-טישן.
דאָ און דאָרט האָבן אַרױסנעקוקט צו אים פוֹן די קאַרנ-באַלױכטענע
שטיבער גלאַנצנדיקע אויגן אונטער אַ יידיש שװאַרץ היטל, װאָס האָבן
גענאַרט נאָך עפּעס; אַן אַנדערש מאָל אַ פּאָר פרעננדיקע בליקן פון און-
יטער אַ צעשויכערטן מיידלשן שטערן, וועלכע האבן עפּעס געװאָלט דער-
גיין אַ סוד, אַ טייל עלטערע, אויסנעמאַטערטע אַרבעטער זענען אייננע-
שלאָפן אויף די ערשטע בענקלעך און חויך געכראָפּעט ביי זיינע לעק-
ציעם. אַנדערע האָבן געקוקט אויף אים נאַאיוו. זייערע בליקן האָבן אַרױיס-
געויון מער ניינעריקייט איכער אים אַלֵיין איידער איבער דער עצם-
זאַך, ווענן וועלכער ער האָט נערעדט. זאַכאָרי אַליין האָט געהאַט אַ
דאָרשטיקן פאַרלאַנג זיך צו באַקענען מיט זיינע צוהערער, צו קענען יעדן
פון זיי באַזונדער, צו רעדן מיט זיי און אויסצונעפינען ווער זענען דאָס
די, פאַר וועלכע ער שטייט,
מ'האָט אים קיינמאָל נישט איבערנעלאָזט מיט זיינע צוקערער אַלין.
מירקין האָט קיינמאָל נישט געװווסט, ווען און ווו ער װעט האַלטן זיינץ
לעקציעס. מען אין אים געקומען נעמען, און מען האָט אָפּנעװאַרט די
גאַנצע צייט פון זיין פֿאָרלעזן. דערנאָך האָט מען אים אַוװעקנעפירט.
מען האָט זיך גאַרנישט געשעמט אַרויסצוווייזן דעם אומצוטרוי, ואָס
120 ש לו ם 8 ש
מ'האָט נאָך צו אים. פאַרקערט, מ'האָט זיך געמיט צו געבן אים אנצוהע-
רעניש אויף שריט און טריט, אַז ער אין דאָ אַ פרעמדער און באַלאַנגט
צו אַן אַנדער וװועלט, און מען באַנוצט זיך מיט זיין אָפּפערװיליקײט
דערפאַר, וויי? ער, מירקין, האָט דאָך סיי-ווי-סיי גאָרנישט עפּעס בע-
סערס צו טון, און מ'האַלט אים ביז מ'וועט זיך קאָנען באַגיין אָן אים.
ער האָט נישט פאַרשטאַנען דעם אומצוטרוי, װאָס מ'האָט צוֹ אים,
און עס האָט אים געקרענקט אויך. קודם-כל האָט מען אים געלאָזט צוֹרו,
ווען מ'האָט נאָר געקאָנט. אַ חוץ אויה לעקציעס, האָט מען אים אין ער-
געץ נישט גערופן. ער האָט באַלד אויסגעפונען --- און עס איז נישט שווער
געווען דאָס אויסצוגעפינען --- אַז מ'האָט עפּעס ספקות ווענן די מאָטיוון
פוֹן זיין האַנדלען. שוין דאָס רעדן צו אים איז נישט געווען וי צו אַן איי-
גענעם. מ'האָט קיינמאָל נישט פאַרנעסן צוצונעבן אים דעם טיט? , הער"
צו זיין נאָמען, און דאָס האָט זיך אָנגעהויבן פון , זשאַכלינער" ביז צו די
ת?מידים זיינע. אַלע האָבן נערעדט מיט אַ געוויסן דרך-ארץ. ער האָט
געקאַנט נלייך באַמערקן, אַז ער איז דער איינציקער זאַטער צווישן זיינע
נייע באַקאַנטע. כמעט אַלע זיינע תלמידים זענען געקומען מיט הונגעריקע
מאָגנט אויף זיינע לעקציעס. אַ סך מאָל האָט ער זיך נעשעמט פאַר זיין
זאַטקײט. אָבער ער האָט נישט געוווסט, וי זיך קענן דעם צו העלפן.
צוערשט האָט ער זיך זשענירט פאָרצוליינן די בחורים, װאָס זענען
געקומען אויף זיינע לעקציעס, אַז זיי זאָלן נעמען שטיצע פון אים, מיי-
נענדיק מיט זיין נאַאיוקייט, אַז זיי וועלן זיך דורך דעם פילן באַליי-
דיקט. דערנאָך, אַז ער האָט דאָס געפּועלט ביי זיך (אַנדערע האָבן אים
אויף אַזױ פיל פאַרלײיכטערט זיינע שװעריקייטן דורך דעם, װאָס זיי
האָבן אַליין ביי אים נעבעטן) -- האָט ער באַלד אייננעזען, אַז די, וועפ-
כע ער װאָלט געװאָלט העלפן און וועלכע נייטיקן זיך אממיינסטן, האָבן
דווקא אויסגעמיטן זיין באַרײיטװיליקײיט און זיך אָפּנעזאָגט, און דאָס
אין אַזאַ פאָרם, אַז זיי האָבן אים קלאָר געגעבן צו פאַרשטיין, אַז פון אים
ווילן זיי קיין הילף נישט אָננעמען. אַנדערש װאָלט געווען, ווען ער װאָלט
געווען אֵן איינענער.
זיין פאָטערס װאַכיק אויג האָט מירקינען באַנלײיט דורך דעם גאַנצן
וועג, ווו ער איז גענאַנגען, זינט ער איז אַװעק פון דער חיים. יעדן ערשטן
האָט מען אים --- ווו ער האָט זיך געפונען -- צו וויסן געגעבן פון א
וו אַ ר ש ע 127
געוויסן ביוראָ, װאָס איז געווען אַ דירעקטע פיליע פון זיין פאָטערס גע-
שעפט, אַז עס זענען דאָ פאַר אים גרייט געוויסע סומעס געלט. מירקין
האָט נאָר אַזױ פי? גענומען פון זיין ביוראָ, ווים? זיין באַשיידן לעבן
האָט געפאָדערט. מ'האָט אים גענעבן צו פאַרשטיין, און ער האָט עס
גאַנץ גוט געוווסט, אַז מ'וועט זיך נאָר פילן נליקלעך, ווען ער װעט אוים-
גוצן זיין גאַנצן קרעדיט, װאָס איז אָפן פאַר אים אָדער אַפילו זיין קרע-
דיט איבערצוציען. װי יעדער פאַרזאָרגטער מענטש, װאָס האָט קיינמאָל
נישט געהאָט דאָס געפיל פון נאַקעט און הונגעריק, האָט ער גאַרנישט
פאַרשטאַנען די וויכטיקייט דערפון. ער האָט אָנגענומען דעם אייזערנעם
בריק, אויף וועלכן ער איז גענאַננען, און די װאנט, װאָס באשיצט אים,
פאַר אַזעלכע פאַרשטענדלעכע זאַכן, אַז ער האָט נישט איינגעזען קיין
אורזאַך, אַז צוליב דעם זאֶל אים ער קאָנען מקנא זיין, אָדֶער מ'זאָל
צוליב דעם נישט האָבן קיין צוטרוי צו אים. אים האָט זיך געראַכט, אַז
דאָס אין אַזאַ נאַטירלעכע זאַך, וי דער הימל איבערן קאָפּ און װוי די
לופט, װאָס מ'שעפּט-אײן. געוויס האָט ער זיך נאַנץ גוט אָפּנעגעבן א
רעכענונג, אַז די אַלע, װאָס זענען ארום אים, זענען מענטשן פון דער
גאַס, מענטשן אִן היימען, װאָס האָבן נאָרנישט, א חוץ זייער אייננע-
שטיקט לעבן און זייער בלויז לייב. אָבער פאַר אַזאַ איינעם האָט ער זיך
דאָך אויך געהאַלטן, און װי יעדער זאַטער, האָט ער נישט געװוסט, אַז
די פיזישע פֿאַרזאָרגונג, װאָס זיין קערפּער האָט, זאָל אױף אַזױ יפ
אויסמאַכן, זאָל אוֹיף אַזױ פיל זיין װויכטיק, אַז צוליב דעם זאָל מען אים
אונטערשיידן פון אַנדערע,
עס האָבן אָנגעהוֹיבן אַרומצוגיין וועגן אים לענענדעס, אַז ער איז
אַ מיליאַנערס אַ זון, װאָס האָט אַװעקגעװאָרפּן זיין פאָטערס הויז און
איז געקומען לעבן צווישן די יידישע מאַסן. מ'האָט עס נאָך באַפּוצט
מיט לענענדעס, װאָס די מענטשלעכע פאַנטאַזיע פאַרפעלט קיינמאָפ
נישט צו װעבן אַרום אַ גינסטיקן באָדן. מ'האָט דערציילט װענן אים
פאַרשידענע מעשיות. און עס איז גענוג געווען, אַז ער זאָל זיך ערגעץ
באַװייזן, װו מ'האָט אים געקענט, און מ'זאָל אויפהערן יעדעס געשפּרעך
און פילן זיך אומבאַקועם אין זיין קעגנווארט. ער האָט צוליב דעם נישט
געקאָנט מאַכן קיין נייע באַקאַנטשאַפט און געפילט זיך אַזױ איינזאַם,
אָפּנעזונדערט, וי פריער,
128
של ו ם אַשׂ
אַ חוץ דאָס הויז פון פרוי הורוויץ האָט ער קיין אַנדער הז אין
ואַרשע נישט געקענט, נאָר אַפילן דאָרט, ביי דעם לערער הורוויץ, האָט
ער דערפילט, אַז די איינציקע, װאָס באַציט זיך צו אים איינפאך, מו-
טערלעך, איז געווען די פרוי הורוויץ. אַלע איבעריקע שטוב-מענטשן, פו-
נעם לערער ביז צו די טעכטער זיינע, און מער פון אַלֶע זייער יינגסטער
זון, דער גימנאַזיסט, האָבן זיך נישט נאָר צו אים באַצױגן קאַלטלעך,
נאָר מ'האָט באַשיינפּערלעך געקאָנט פילן זייער אומצוטרוי צו אים,
יעדעס מאָל, ווען ער איז אַריינגעקומען און נישט געפונען פרוי הורוויץ,
האָט ער נישט געקאָנט לאַנג פאַרבלייבן, אַזױ װוי די בלילן װאָלטן אים
אַרױסגעטריבן. דאָס ערשטע ואָרט, מיט וועלכן מ'האָט אים מכבד גע-
ווען ביי דער טיר איז נגעווען: ,די מאַמע װועט באַלד אַריינקומען", אָדער
, די מאַמע איז נישטאָ", אַזױ וי מ'װואָלט אים מיט דעם געװאָלט געבן
צו פאַרשטײן, אַז א חוץ דער מוטער, האָט קיינער דאָ אין הויז נישט
קיין אינטערעס פאַר אים. דער אומצוטרוי צו אים האָט אים וויי-געטון,
און ער האָט זיך געפילט וי פריער איינזאַם און אַליין. |
קאַפּיטל 13
דער ערשטער ,מי שברך"
איינמאָל האָט דער , זשאַכלינער" אַועקנעפירט מירקינען אויף א
פאָרלעזונג. עס האָט געזאָלט זיין אַ פּאָפּולער-:װיסנשאַפטלעכע לעקציע
איבער סאַציאַלדעקאַנאָמישע ענינים. מירקין האָט עס געזאָלט האַלטן פאַר
אַרבעטסלאָזע, װאָס מ'האָט געװאָלט שטילן זייער הונגער מיט פאָר-
טראַנן. די לעקציע איז פאָרגעקומען ערנעץ אין אֵן אַנשטאַלט, װאָס מיר-
קין האָט זיך נישט געקאָנט דערקלערן װאָס דאָס איז: אַ ווערקשטעל, צי
אַ נאַכטלענער פאַר אָרימע. עס איז געווען אין אַ קעלער פון אַ סטאָלע-
ריי, אָנגעשטעלט מיט לאַנגע װוערקשטעל?-טישן, מיט מכשירים, חובלעכץ,
טעפ מיט קלעבעכץ, פון וועלכע ס'האָט זיך נעפילט אַ שלעכטער ריח, אַזױ
וי פון אַ זױער-געװאָרענעם, איבערגעשטאַנענעם נעקעכץ. פון אַלע ווינק-
לעך האָבן אַרױסנעקוקט אייזערנע בעטלעך. אַ טייל זענען געווען אויפ-
זו אַ ר ש ע 129
געשטעלט און באַנוצט געװאָרן פאר בענק. אויף צווייפלהאַפטיקע בעט-
געװאנט און טונקעלע שמוציקע קאָלדרעס זענען נעזעטן פארשידענע
מענטשן, וועלכע ער האָט נישט גוט געזען אין דעם קאַרגן שיין פון דער
גאַ-באַלױכטונג, מיט ראָזעווע פּאַפּיר באַהאָנגען, װאָס האָט באַלױכטן
דאָס געוועלנ-קעלער,
פון דער ערשטער מינוט אָן, ווען ער האָט זיך באַװיון אין דעם
קעלער, האָט מירקין נלייך דערפילט א שלעכטאָזאָגנדיקן אומצוטרוי
צוֹ אים, װאָס האָט אַרױסנעקוקט פון אַלעמענס בליקן אויף אים. מירקין
האָט שוין דענסטמאָל גערעדט אַביס? יידיש, כאָטש נאָך זייער רוסיפי-
צירט, מיט פי? גרייזן. צוֹ אַזעלכע לעקציעס האָט ער זיך צוגעגרייט און
דווקא זיך געװאָלט אויסטיינען מיט זיין יידיש. אַזױ וי ער האָט אָבער
נישט געקאַנט גוט יידיש רעדן, איז זיין שפּראַך געווען א שלעכט דייטש
(װאָס ער האָט געמיינט, אוֹ עס איז יידיש), נעמישט מיט רוסישע ווער-
טער, סורקין האָט די פֿאַרלעזוננען זיינע פֿאַר ארבעטער גענומען זייער
ערנטט און געמיט זיך צו באַלעבן זיינע װוערטער מיט ביישפּילן פון זיין
איינענער דערפינדונג. נאָר קוים האָט זיך דערהערט באַלר ביים אֶנהייב
זיין פאַרדייטשט יידיש, איז געװאָרן אַ געלעכטער אין די ווינקלען. דער
קאַנטאַקט צווישן דעם רעדנער און די צוהערער האָט זיך פאַרלירן. מיר-
קין איז דערשטוינט געבליבן אַ וויילע, אָבער ער האָט זיך סמיט אַן אומ-
באַהאַלטענעם שמייכל פֿאַרענטטערט פאַר זיין שלעכטן יידיש און צונע-
זאַנט, אַז אין דער צוסונטט װועט ער זיך מיען אויסצובעסערן זיין לשון,
און נעפּרוווט ווייטער אָנגיין מיט זיין לעקציע. דער עולם אָבער האָט
אים שוין נישט נגעהערט. מ'האָט נערעדט אין די ווינקעלעך און נאַכנע-
קרימט יעדעס שלעכט-ארױיסגעזאַנט װאָרט זיינס. מירקין, וועלכער האָט
גענלויבט, אַז ער טוט א ויכטיקע און הייליקע ארבעט, האָט זיך נעמיט
נישט צו לאָזן זיך באאיינפלוסן פון דער גריננשעצונג און אויפצוהאלטן
דעם פּאַטעטישן טאָן, װאָס ער פ5ענט שטענדיק אײינשלאָגן אין זיינע
לעקציעם. אָבער אין די ווינקעלעך צווישן דעם צוזאַמענגעקומענעם הונ"
געריקן עולם, װאָס האָט אין מירקינס אוינן אויסנעזען וי איין מענטש
מיט אַ סך נופים, האָט מען שוין גערעדט הויך. איינער האָט איבערנע-
פרענט דעם אַנדערן; ווער איז ער, דער יאָלד? און אָפּנעענטפערט עפּעס
נישט זייער קיין חניפחדיקס אויף זיין אַדרעס. מירקין איז צוערשט גע-
150 ש 5ו ם אַ ש
5
װאָרן בלאַס, געהאַלטן אין איין אידיאטיש שמייכלען, און נישט גע-
וווסט וי אַרויסצוקריכן פון דער סיטואַציע. ער האָט געפּרװוט ווייטער
אָנגיין מיט זיין רעדן, פּלוצים האָט זיך אויפגעשטעלט איינער פון הינטן,
װאָס איז געווען מרדכי דער הויקער, און געפרעגט שוין הויך;
-- יאַך פֿאַרשטײ נישט. מיר האָבן געמיינט, אַז מ'האָט אונדז דאָ
צוזאַמענגעבראַכט צו הערן עפּעס אַ ריכטיק װאָרט, און דאָ האָט מען
אונדז אַראָפּגעבראַכט עפּעס אַ בורזשוק, װאָס װי? טון פילאַנטראָפּישע
ארבעט צווישן די מאַסן. זאָל ער גיין אין דער יידישער נמינע אריין אויף
גזשיבאָווסקע.
--- ער הערט דאָך, -- ציט אים פון הינטן הענעך דער סטאַָליאַר,
װאָס זיין ווייך האַרץ האָט נישט געקאַנט צוזען דעם צער פון מירקינען.
-- זאָל ער הערן, װאָס האָב יאַך מורא פאַר וועמען.
מירקין האָט אויפנעהערט צו רעדן: ער האָט זיך אַרומנעקוקט צע-
מישט, בלייך, מיט אַן אָפּן מויל, געריבן זיך מיט די בלייכע הענט די
װאָנצעלעך. ער האָט געװאָלט עפּעס זאָגן און נישט געװװווסט װאָס,
די אידעאליסטישע מאַסע קאָן זיין אַכזריותדיק ברוטאל, וען זי
געפינט איר קרבן. צי איז דאָס נגעווען זיין אויסטיילן זיך פון די אַרומי-
קע מיט זיין בכבודיקער באַקליידונג צװישן דעם האַלב-אָפּנעריסענעם
עולם, װאָס האָט זיי געמאַכט אַזױ ביטערלעך נעשטימט קעגן אים? װאָס
מער מירקין האָט זיך פאַרלוירן און נישט געװווסט וי ארויסצוניין פון
דער לאַנע, װאָס בלייכער און אומבאַהאָלפענער ער אין געװאָרן, אלץ
מער האָט עס גערייצט דעם אָנפאַל-אַפּעטיט פון די פאַרזאַמלטע אויף
אים, |
--- יאַך װאָלט נאָר געװאָלט וויסן, װי עס האָבן אים געשמעקט די
קאָטלעטן היינט ביים מיטאָג-עסן? -- זאָגט אַ בלייכער יונגערמאַן און
ווייזט אַרױס זיינע ציין-פאַרלוירענע יאַסלעס אין געלעכטער.
--- גלייב מיר, װאָס דאָס אַכלט-אױף אויף איין מאָלצייט, װאָלט
פאַר אונדזערס איינעם נענוג געווען אויף דריי טעג.
--- מיטן ווייב און קינד צוגעליינט, --- זאָנט אַ האַלב-פאַרשלאָפע-
נער, נישט ראַזירטער סמיטלל-יעריקער אַרבעטער, מיט רױט באַפאַרבטע
הענט, אין אַ פלעגמאַטישן טאָן, פוילנדיק זיך אַפילו דערביי צו לאַכן,
8
וו 8 ר ש ע 131
--- הערט אויף, עט אין דאָך א רחמנות אױף אים. זעט, ער אין
אַזש בלייך געװאָרן, --- זאָגט אַ דערשלאָנן מייךפ,
--- װואָט ברענגען זיי צו אונדז אַועלכע יאָלדן?
שפּעטער, אַז מירקין איז אַהװײמגעגאַנגען מיטן ,זשאַכלינער" דורך
די באַשנייטע גאָסן אין נעלן ליכט, װאָס האָט אַרױסענעשײנט פון די
עלעקטרישע לאָמפּן פון די געוועלבלעך, האָט יי דער גושאַכלינער?
פֿאַרענטטערט; -
--- מענטשן זענען פאַרביטערט. שוין דעם צווייטן חודש, װי עס איז
קיין אַיבעט נישטאָ ביי דער לעדער-בראַנזשע, אין די טריקאָטן-שפּינע-
רייען, צוישן די שאַכט?-מאַכערס. מ'דאַרף נישט פֿאַראיב? האָבן -- זיי
זענען הונגעריק,
--- און אַז זיי זענען הונגעריק, װאָס בין איך שולדיק? -- פרעגט
דער ביטער געװאָרענער מירקין.
--- איר האָט אַמאָל געהוננערט, פּאַניע מירקין? -- פרעגט אים דער
,זשאַכלינער", אָפּשטעלנדיק זיך אין מיטן נאַננ.
מירקין איבערלייגט זיך, קלערט א וויילע און גיט צו מיט שעמעוו-
דיקייט:
--- ניין.
--- זעט איר, און זיי דערפילן דעם, װאָס האָט נישט נגעחונגערט.
--- צוליב דעם, װאָס זיי הונגערן, איז נאָך נישט בארעכטיקט זייער
האַנדלען קעגן מיר. איך ווייס נישט, װאָס עס װועט אַרויסקומען, ווען איך
וועל אויך הוננערן? נאָך אלעם בין איך דאָך נישט נעקומען צו זיי שלעכטם-
טון, אַז ס'סומט מיר דעריבער אַזא ברוך הבא.
--- פּאַניע מירקין, -- ענטפערט דערויף דער , זשאַכלינער", --- צװוו-
שן אונדז און אייך שטייט אַן אייזערנע װאַנט, איר װועט אונדז קיינמאָ
נישט קאָנען פאַרשטיין. וי אַזױ קאָנט איר אונדוז פי"ן, אַז איר האָט זיך
קיינמאָל נישט געפונען אין דער סיטואַציע פון אונדזערס איינעם? ואס
ס'זאָלן נישט זיין די מאָטיוון, װאָס האָבן אייך געבראַכט צו אונדז, --
זאָגט דער , זשאַכלינער", וועלכער האָט ליב געהאט צו רעדן און געװאַרט
נאָר אויף אַ געלעננהייט, --- און איך צוויים? נישט אין דער אויפריכטי-
קיים פון זיי, --- וועט איר קיינמאָל נישט פילן, נישט פאַרשטיין און נישט
באַגרייפן אונדז. ווייסט איר פאַרװאָס? טאַקע דערפאַר, וויי? איר האָט
132 ש לכו ם אַ ש
קיינמאָל נישט געהונגערט, ווייל איר האָט קיינמאָל נישט איבערגעלעבט
אָט דאָס, ווען איר שטייט איינער אַליין אין דער נאַס און פאַרמאָגט נאָר-
נישט, נאָר אייער נאַקעט לייב. האָט איר אַמאָל געקלערט ווענגן דעם, װו
איר וועט היינט אָװונט באַהאַלטן אייער קערפּער? האָט איר אַמאֶל געהאַט
דאָס נגעפי? צו ניין אין נאַס און צו זען הייזער און הייזער, באַלױכטענע
פענצטער אַרויסקוקן פון אומעטום, און נישט האָבן קיין איין טיר, װו
אַרײנצונײן? עס האָט שטענדיק ערנעץ-ווו געװאָרט א װאָרים בעט אויף
אייך. איר האָט קיינמאָל נישט קיין מינוט געלעבט אָן אַן אַדרעס. פאַר-
שטייט איר, װאָס ס'הייסט ארומצודרייען זיך אין די גאַסן, אָן אַן אַדרעם?...
איר האָט קיינמאָל נישט געטראַכט וועגן אייערע טאַנ-טעגלעכע נױיטן. אייך
קומט-פאָר, אַז דאָס פאַרזאָרגן מיט שפּייז פאַר אונדזער קערפּער, איז אַזאַ
נאטירלעכע זאַך, וי די זון, װי די לופט, װי דער הימל איבער אונדזער
קאָפּ. זאָל מען אייך אויף איין טאָג, אויף איין שעה אַריינזעצן אין אַ
לופט-עננן צימער, װועט איר פון גאָרנישט קלערן, נאָר וי אַזױ אויסצר
האַקן אַ לאָך אין דער װאַגט, כדי איר זאָלט באַקומען לופט. דאָס זענען
די געדאַנקען פון אַ הונגעריקן מענטש. ער קלערט וועגן גאָרנישט עפּעס
אַנדערש, נאָר פון עסן און ווו צו שלאָפן. דאָס איז די װאַנם, װאָס שטייט
צווישן אונדז און אייך.
--- אפשר טאַקע דערמאַר, װאָס איך האָב קיינמאָל נישט געהאט אָט
די טענלעכע זאָרגן, װאָס איר רופט-אָן דאָס זעטיקן מיינע פיזישע נױיטן,
איז מיין קומען צו אייך אַרױסנגערופן געװאָרן דורך אַ פיל העכערן אידעאַל,
וי די נויט, דורך אן אינערלעכן טרייב, -- זאָנט מירקין.
--- עס איז נישטאָ קיין מער אינערלעכער טרייב, קיין מער אידעאַלים-
מטישער און העכערער מאָטיוו, װוי די נאַקעטע נויט. דאָס איז דער פּאַם,
װאָס די מאַסן אַנערקענען --- צוצולאָזן צו זיך. און דאָס איז די איינ-
ציקע נאַראַנטיע, אַז דאָס קומען איז אַן אמתדיקס און אַ שטענדיקם, גע"
בונדן דורך איין נור? מיט אַלעמען. װאָרים נאָך אַלעמען, װאָס האַלט
אייך, אַז איר זאָלט אין אַ שיינעם טאָג נישט אַװעקניין פון אונדז, פּונקט
אַזױ װוי איר זענט נעקומען צו אונדז? אייער קומען איז נישט אַרױסגע-
רופן געװאָרן דורך אַ נויטווענדיקייט, נאָר דורך אַ קאַפּריז, זאָל זיין אַן
אידעאַלער קאַפּריז, און מאָרגן קאָנט איר האָבן אַן אַנדערן קאַפּרין. אַ
:0
װ אַ ר ש ע 158
טיר? שטייט שטענדיק אֶפן פאַר אייך, און ערגעץווו ווארט א װאַרימע
היים פֿאַר אייך.
--- אוז דאָט די סיבח פון אייער אומצוטרוי צו מיר, דאָס, װאָס איך
בין צופעליק פאַרזאָרגט מיט מיין חיונה? איך גנלויב נישט, אַז דאָס אין
אַ ריכטיקע מאָס צו מעסטן מענטשן, אויב זיי זענען הונגעריק אָדער זאַט.
הוננגעריק וי זאט זענען אויטערלעכע צושטאַנדן, און דער מענטש קאָן
זיין אין יעדן צושטאַנד גוט אָדער שלעכט, גערעכט אָדער אומגערעכט,
איבריקנס, אַז מ'זאָל משפּטן מענטשן דערפאַר, װאָס זיי זענען פאַרנומען
נאר מיט זייער חיונח, װאָלט מען באדארפט פאַרדאמען אלע גאָטט באַ-
שעפענישן, די נאַנצע נאָטס וועלט ווערט נעפירט אין אַ בורזשואַזער ארי
דענונג, אלע פייגל און אַלע חיות, אַלע בלומען און געװיקסן זענען גאַר
פאַרנומען מיט איין זאַך: זיי זאָרגן נאָר, וי אַזױ זיך צו באַשאַפן חיונה
און װוי אַזױ איבערצולאָזן דער שפּעטערדיקער וועלט זייער פאָרזעצונג.
--- אָבער גאָטס באַשעפענישן קלייבן נישט אן קיין ירושות, לעבן
נישט פון אָנגעקליבענע פאַרמעננס, װאָס זייערע עלטערן האָבן אֶנגע-
זאַמלט. זיי קעמפן-אויס זייערע ביטנס מיט די נעגל, קלייב-אָן חיונה,
איינצ? אָדער קאַלעקטיו, מיט אייגענע כוחות.
-- דאָס איז אונדזער עודה איבער דער בהמח און חיה. פאָרלױפּיק
האָבן מיד דעם אָנקלייב און דער ירושה צו פאַרדאַנקען אונדזער גאַנצע
ציוויליזאציע.
-- אַז איר רופט דאָס אָן , ציװויליזאַציע", ענטפערט דער ,זשאַב-
לינער" פאַרביטערט,
--- קיין אַנדערע האָט די מענטשחייט נאָך נישט אויסגעקלערט, אין
בל-זמן מיר האָבן נישט קיין אַנדערן אָנהאַלט, אין דאָס אונדזער ביסל
ארימקייט, אַז נישט, וועלן מיר נאָר פאַרװילדעװעט וערן.
--- איךף בין נישט אזױי געבילדעט װי איר, -- רופט זיך אָן צום
סוף דער , זשאכלינער", --- נאָר איינס ווייס איך, אַז טאַקע דאָס ,אָנ
קלייבעכץ" איז די װאַנט, װאָס שטייט צווישן אונדז און אייך, און דורף
דער ואַנט וועלן מיר נישט דורכשפּרייון.
זיי זענען זיך צעגאַנגען ברונזלעך.
134 של ו ם אַ ש
קאַפּיטל 14
איבערגעשניטן דעם נאָפּל
דערוויי? האָט זיך געמאַכט עפּעס אַ זאַך, וועלכע האָט פון אונטער
מירקינען אונטערגעשניטן די צוויינ, אויף וועלכער ער איז אַזױי זיכער
געזעסן, פיל פריער װוי ער האָט עס אַלֵיין גערעכנט. ער איז אַ סך פריער
אָנגעוויזן געװאָרן אויף זיך אַליין, איידער ער האָט נאָך צייט נעהאט זיך
צוצוגרייטן דערצו. ער איז געקומען אין קאַנטאָר אַריין פון זיין פאָטערס
אַנענט אין װאַרשע איינצואָרדענען מיט אים וענן די געלט-אַנגעלענג-
הייטן אין דער צוקונפט. דער אַנענט האָט אים איבערגענעבן א פאַר-
מאַכטן בריוו, װאָס איז אָנגעקומען פאַר אים,
--- שיר האָבן אייך אַרומנעזוכט און נישט געקאַנט געפינען. דער
בריוו לינט שוין פאַר אייך א געוויסע צייט. אין האָטעל, װאָס איר האָט
פאַרלאָזט, האָט איר נישט געלאָזט אייער אַדרעס.
מירקינען האָט דער בריוו אינטרינירט. ער האָט דערקענט דעם פאָ-
טערס האַנטשריפט אויפן קאָנוערט. זינט ער האָט פאַרלאָזט פּעטערבורנ,
איז עס געווען דער ערשטער צייכן פון יענעם לעבן, און דאָס האָט אין
אים אויפנעוועקט אַלטע דעראינערוננען. כדי אַן ענדע צו מאַכן, האָט ער
בדעה נגעהאַָט נישט צו עפענען דעם בריוו, אָפּצושיקן אים אומנעלייענט.
די נייגעריקייט האָט אָבער אין אים געזינט, ער האָט אים אויפנעעפנט
און נעפונען א קורצע ידיעה מיט זיין פאָטערס אייננהאנטיקער אייליקער
שריפט: | וּ
,איך האָב נגעפונען פאַר נייטיק צו פארריכטן דאָס שלעכטס, װאָס
דו האָסט אָננעמאַכט. לעצטן נאַוועמבער האָבן מיר זיך פֿאַרבונדן אין א
חתונה-באנד מיט נינאַ סאַלאַמאַנאָװנאַ",
דאָס בלוט האָט נענעבן א זעץ אין זיין פּנים. די הענט האָבן אים
אָנגעהויבן צו ציטערן. פאַר כעס האָט ער זיך שאַרף איינגעביסן די ליפּ.
ער האָט נעבעטן טינט און פעדער און אָנגעשריבן אויף זיין פאָטערס
אַדרעס די דאָזיקע וװוערטער:
, איר זענט אַ פּאָדליעץ, און איך יל נאָרנישט האָבן מיט אייך
װאָס צו טון".
וו אַ ר ש ע 138
פאַרמאנט דאָס שרייבן אוֹן געבעטן דעם אַנענט איבערצושיקן עס
דעם פאָטער זיינעם,
--- און װאָט טון מיט דעם נעלט פֿאַר אייך? דער פעטערבורנער
קאַנטאָר באַרעכטיקט אונדז אייך אױסצוצאָלן טויזנט רובל א מאָנאַט.
מיט די פריערדיקע נעלטער, וועלכע איר האָט נישט איננאַנצן אויסנע-
נוצט, האָט זיך אָנגעזאַמלט א היפשע סוטע.
--- טוט װאָס איר װוילט, פון מיינעטוועגן קאָנט איר זיי צוריקשיקן,
געוויס, שיקט זיי צוריק צווזאמען מיטן בריו.
דער דירעקטאָר פון דער טראַנספּאָרט-נעזעלשאַמט, װאָס אין געווען
אין װאַרשע דער קאָרעספּאַנדענט פון זיין פאָטערס קאנטאָר, האָט אים
אָנגעקוקט דורך זיינע פינקלדיקע ברילן, און דער איינגעליינטער שטי-
פער קאַלנער פון זיין געפּרעסט חעמד האָט זיך זייער געפינקלט. ער הא
מירקינען באַטראַכט סמיט איבערליינונג אוֹן אעועענטפערטי
--- יעדנפאַלס װעל איך האַלטן די נעלטער צו אייער דיספּאַזיציע.
מען קאָן נישט וויסן, אמפשר וועט איר זיי וועלן באַנוצן.
מירקין, נישט געפינענדיק זיך קיינמאָל אין נויט, האָט נישט מאַר-
שטאַנען די וויכטיקייט דערפון און דעם גרויסן חילוק, װאָס די פּֿאר
טױזגט רובל װועלן מאַכן פאַר אים, האָט ער אים אָפּנעענטפערט:
--- איך האָב אייך שוין געזאָנם -- טוט דערמיט, װאָס איר ווילט.
--- אייער אַדדעס בלייבט דאָך פאַרלויפיק דער זעלבער? -- פרענט
דער דירעקטאָר מים א כיטרען חינטער-נעדאנק.
--- צו װאָס באַדאַרפט איר דען וויסן?
--- איך מיין, עס קאָן זיך אַמאָל טרעפן. אפשר קאָן אַנקומען א
בריוו פאַר אייך פון פּעטערבורג.,
--- איך דערװאַרט נישט קיין בריוו פון פּעטערבורג, --- האָט מירקין
אָפּנעענטפערט און פאַרלאָזט דעם דירעקטאָר מיט אַ נויג.
--- יעדנפאַלס שטייען מיר שטענדיק גרייט צו דינען. מיר וועלן זיין
גליקלעך, --- האָט דער דירעקטאָר אפּנעענטפערט, באַנלײטנדיק אים צו
דער מיר.
מירקין האָט זיך געדרייט איבער די װאַרשעװער נאָסן אין פאַלנדיקן
שניי מיט אַן אַרופגעשטעלטן קאלנער פון זיין פּאַלטאָ און געפילט זיך
לייכטער װי פריער,
136
ש לו ם אבש
פאַרנאַכט השט ער זיך ווידער געפונען ביי פרוי חורוויץ. עס איך
געווען אַזא פאַרשטענדלעכע זאַך צו איר צו גיין, וי אַ קינד, װואָס גייט
אַהים. ער האָט זי געטראָפן אין קיך, ווו זי איזן געשטאַנען ביי דער
אויפנערוקטער פייערקע און האָט נעשאַרט מיט אַן אייזן צװוישן די פאַר-
ברענטע קוילן, כדי אויפצולעבן דאָס פייער פון קיך. פון די צעהיצטע
קוילן האָט נטזעצט א רויטלעכער שיין און באַנאָסן דאָס שטאַרקע פּנים
פון פרוי הורוויץ. זי האָט זיך אַביסל פאַרשעמט ביי זאַכאַריס אַרײנקו-
מען און איכערנגעװוישט זיך מיטן פאַרטוך דעם שווייס פון איר שטערן.
--- מאַדאַם חורוויץ, איצט, צי איך יל יאָ, צי איך וויל נישט, מון
איך מיר אַליין פארדינען מיין שטיקל ברויט, אַז נישט, װעט אויסקומען
צו הונגערן. .
--- געמיינט, כאָטש מיט איינעם בין איך אױסנעזאָרגט, -- זאָגט
מרוי הזרוויץ מיט א שמייכל, -- װאָס איז דאָס אַזױנס געשען?
מירקין האָט נישט נעענטפערט. אָנשטאָט אַן ענטפער, האָט ער
שפּעט געזוכט אין די טאַשן, צונויפגענומען דאָס גאַנצע געלט, װאָס ער
האָט געהאַט ביי זיך, סיי גרויס און סיי קליינס, און גענעבן אַ װאָרף-
אַריין אין פייער.
--- משוגע דארף מען נישט זיין, --- רופט אויס רחל-לאח, און פאַר-
נגעסנדיק זיך, גיט זי אים אַ פּאַטש מיט איר פינגער איבער זיינע הענם.
זי האָט זיך אַלֵיין דערשראָקן פאַר איר טאָט און אָנגערופן זיך מיט
אַ געלעכטער:
--- זייט מיר מוחל. איך האָב זיך פאַרגעסן. איך האָב נעמיינט, אַז
עמיצער פון מיינע קינדער טוט דאָס. --- און זי האָט זיך נאָך מער גע"
רויטלט איבער דעם װאָרט, וי איבער דעם פּעטשל, װאָס זי האָט אים
גענעבן.
מירקין האָט נישט געװאַגט צו קוקן איר אין פּנים אַריין, נאָר בויגנ-
דיק זיין בליק אין פייער, האָט ער געזאָגט װי צו זיך:
--- איך דאַנק אייך.
דעם אַוונט איז ביים לערער הורוויץ פאָרגעקומען אַ גרויסע דיסק
סיע וועגן דעם צי? פון לערנען און צוועק פון מענטשן, --- ווידער אַרױס-
גערופן דורך דעם בחור נאָטע-לײב. דער בחור איז געווען זייער אומגע-
דולדיק; ער האָט קוים געהאַלטן ביים אלף-בית פון זיין נייער תורה, און
וו א ר ש ע 157
שוין געװאָלט דערגיין דעם תכלית. דער תכלית האָט אַלץ דעם בחור
נישט געלאָוט איינרוען. ווען ער איז אַנטלאָפן פון דער גמרא אין דער
נייער װועכט אַריין, האָט ער געזוכט אין דער נייער תורה די צוועקלעב-
קייט און די זיכערקייט, װאָס די אַלְטע אמונה האָט אים געגעבן. ער
װהאָט עם אָבער נישט נעקאַנט זען, ער האָט נאָר געפילט א פּוסטקײט,
און ער האָט זיינע ספקות אויסגעדריקט פאַרן לערער דעם אֶװנט; ס'איז
אויך געווען דערביי דער זשאַכלינער",
--- דאָרט אין דער חיים, אין די אַלטע סמרים, האָט זיך אַמאָל אַנט-
פּלעקט װי א ליכט די אױפנאַבע פון מענטשן װאָס צו טון, כדי צו פילן
זיך אָנגעבונדן אין תכלית, אין אַ צוועק. מען איז געווען פאַרזיבערט. דאָ,
זאָנט ער, -- אין דער נייער אמונה, װאָס ער לערנט, אין מען אינ"
נאַנצן אָנגעוויזן אויף זיך אַליין. גוט, איך װע? שוין וויסן, אַז אַזױ פיל
און אַזױ פיל אינדזלען נעפינען זיך אויפן מיטללענדישן ים; איך װעל
קאַנען אויסרעכענען אַלַּע טייכן פון אַפּריקע, אָדער האָבן אַ ידיעה אין
דער נאַטור פון דעם בלימ? אָדער פון יענעם פליגעלע. דאָס איז דאָך
נאָר איין קליינער פּרט אין גרויסן כלל. עס נייט דאָך אַריין אין חשבון
מון , ששת ימי בראשית". עס זענען נאָר פּרטים. וו געפינט זיך אָבער
אין דעם נייעם לימוד דאָם גרויסע, װאָס שטייט אונטער דעם כלל+ --
דעם תכלית פון דעם אַלְעם? אָפּטמאָל נעמט מיך אַרום אַ שרעק. עם אין
אַזוי װי די ווייכער זאָגן: ,איך האָב געלאָזט פאַלן אַ דעק, און קלייב-
אויף די פעדערן". מען פילט זיך װי הפקר: מען נעמט דיך און מען שיקט
דיך איינעם אַלֵיין אַרױיס אין אַ ווייטן, אומענדלעכן וועג.
דער לערער חורוויץ האָט מיט אַ לערערשער געדולד אויסגעהערט
די תרעומות אויף זיין תורחה פונעם ני-אָנגעקומעגעם, געשלעפּט די ברילן
פון דער נאָז און שטאַרק זיי געריבן מיט דעם טיכל און אים אָפּגעענט-
מערט: דווקא דאָס, װאָס ער האָט געהאָט אין דער היים, אין געװען א
שפּי? אין אַ , בלינדע קו", אַ נלויבן אויפן װאָרט. דער גרויטער תכלית
לינט דא, --- ווייזט דער לערער אויף זיין ספרים-שראַנק. --- און װוילסטו
זיך אנבינדן אָן דעם גרויסן תכלית, קאַנסטו נאָר דורך דעם כוח פון זיי.
דער פרט קאָן זיך נאָר אויפהייבן צו יענער הויך פון נאַנצן כלל דורך דעם
כוח פון מענטשלעכן שכל. מיט דעם, װאָס מיר באַקענען זיך מיט אַזעל-
כע גייסטער וי ספּענטער, דאַרװוין און זייערס גלייבן, ווערן מיר אַ טייל
18 - ש לום אַשׁ
פון זיי, אונדזער איינענער שבל גייט-אַרױס פון זיינע ענגע ד' אמות און
שוועבט אַריין אין דעם ליכט פון וועלט-גייסט. מיר בינדן זיך דורך דעם
אָן אָן דעם איינציקן און אייביקן תכלית, װאָס איז דאָס דערקענען, דאָס
וויסן. צוליב דעם ווערן מיר שותפים פוֹן , ששת ימי בראשית". מיר זע-
נען נישט קיין קליינע בלינדע קגעכם, ואָס דינען אַ געוויסן ריטואָל, ---
דער אַזױ, און די אַנדערע -- אַנדערש, כדי דורך דעם צו געפעלן עפּעס
אַן אױסגעטראַכטן כוח, װאָס יעדער שבט האָט אים געכאַפּט אין אַרענ-
דע. דאָס אין געצנדינסט, דאָס אין נישט קיין תכלית. דער גרויסער
תכלית איז דער פון שפּינאָזאַ: ,ווען דו װוערסט אַליין אַ שותף אין ששת
ימי בראשית", און צו דעם תכלית קאַנסטו נאָר צוקומען דורך דעם, װאָס
דוֹ בינדסט דיך אָן אינעם גרויסן וועלט-שכל, װאָס האָט זיך אַנטפּלעלט
ביי די גרויסע גייסטער. ,גאָט", אָדער די ,נאַטור? אי בלינד. דער
מענטשלעכער שכל האָט אים אויגן גענעבן.
-- אָבער ווער האָט באַשאַפן דעם שכל? ער האָט באַשאַפן דעם
שכל? -- װווי? דער בחור נישט אָפּלאָזן,
רחל-לאה איז דערביי געזעסן ביים טיש. זי האָט פאַרצערעװועט א
זאָק ביים מילך-שיין פונעם לאָמפּ, ווען די מענער האָבן זיך געשפּאַרט.
אַז די ווערטער האָבן דערגרייכט אין די הויכע הימלען, האָט זי אויפנץ-
הערם צו צערעווען, אונטערנעלייגט איר שטאַרקע סין אונטער איר האנט
און צוגעהערט זיך צום געשפּרעך מיט אַן איינגעקנייטשטן שטערן. און
כאָטש זי האָט נישט פאַרשטאַנען וועגן װאָס עס האַנדלט זיך, האָט זי
אָבער אין איר גאַנצן אינערלעכן וועזן נעפילט אַ דערהויבנקייט. זי האָט
צונעשאַקלט מיטן קאָפּ אויף איר מאַנס רייד, וי זי װאָלט מסכים געווען
דאַרוף.
דער , זשאַכלינער? האָט אָבער געמיינט, אַז דאָס זענען אַלץ בור-
זשואַזע רייד,
--- װאָס הייסט, זיך צוֹ פאַרלאָזן אויפן איינענעם שכל? -- האָט
ער געפרענט. --- ווו קאָן דיך דער שכ? פאַרפירן? דער שכל שלעפּט
דאָרט, ווו דער מאָנן װויל. דער שכל? איז אויך נישט קיין אומאָפּהענגי-
קער נפש. ער איז אַ טייל פונעם נוף און ער באַדינט מיט איינפאַלן און
כיטרעקייט אויסצונעפינען די זאַכן, װאָס דער נוף װויל, ביי אַ טייל לינט
דער שכל אין מאָנן, אין טאַש, ביי אַנדערע ליגט דער שכל אין די הענט
0
װ 8 ר ש ע 139
פון א קאַפּרין, פון איינענע בייזע כוחות, ואָס לעבן אין מענטש. אַ
מענטש קאָן נאָר דענסטמאָל ווערן אויסנעלייזט, ווען ער לַייום זיך אויף
אלט יחיד און שפּאַנט זיך איין אַלס אַ קליינער טיי? פון אַ כלל. דו
ווייסט, אַז דו געהערסט צו אַ כוֹח, װאָט שלעמט דיך און ביסט נישט
הפקר, לויפסט נישט אַרום אַליין מיט דיין גאַקעטקײט,
מירקין האָט געמוזט שמייכלען ביי די קלאָרע און פעסטע אַנט-
וואָרטן, װאָס סיי דער לערער און סיי דער ,זשאַכלינער'" האָבן דעם
בחור אָפּגעענטפערט אויף זיין אייביקער פראַנע. קיין ספקות זענען טאַר
זיי נישט געווען, קיין נעפּל; זיי האָבן נעזען זייער ועג קלאָר און אויף
אים זענען זיי גענאננען.
ער האָט זיך געטראַכט:
--- ווען איך װאָלט געקאַנט אַזױי גלויבן װי זיי, װאָלט איך דאָך,
אייננטלעך, געווען אַ גליקלעכער מענטש. דאָס אין דאָך, אייננטלעך,
װאָס פעלט מיר; ,אַ רינג אין דער נאָז", ביי וװעלכן דער מענטש ואָל
געשלעפּט ווערן וי אן אָקס. אַלע טראָגן זיי אים -- דער לערער, דער
, זשאַכלינער", קענינשטיין דער ציוניסט. נָאֶר ער איז הפקר. אָבער ער
איז שוין מיד געװאָרן פון זיך אַלֵיין,. און אפשר איז דאָס דער דרך, דער
מענטש מוז נגעפירט ווערן וי דער אָקס ביים ריננ. װאָס איז דער חילוק
ווער עס טוט אים אָן, אַכי דער פירער פירט אױף אַ גלייכן װעג, אױף
אַוועלנן ס'איז וועג, אַבי נאָר פון דעם זיג-זאַנ אַרױס,
גערעדט אָבער האָט ער אַנדערש. ער האָט זיך געװאנט אנצורופן
מיט א שמייףל:
--- איר גיט דעם יונגנמאַן אַזעלכע קלאָרע אַנטװאָרטן אויף א פרא-
גע, װאָס איז אַזױ אַלט וי די וועלט און וועלכע קיינער האָט נאַך נישט
פארענטפערט. װי קאַנען מיר ענטפערן אויף געוויס, ווען מיר באַזיצן
נישט דעם ואַנצן סכום פון וויסן, װאָס זאָל אדיינדריננען אין אַלע פֿאַר-
באַרגענישן, כאָטש אין די, וועלכע מיר טאַפּןך-אָן אין דער פינצטער, אַדער
מיר דערפילן מיט אונדזערע אינסטינקטן, שוין אָפּנערעדט פון אַזעלכע,
פון וועלכע מיר ווייסן נישט, נאָר זיי לויערן אַרום אונחז אין דער שוואר-
צער נאַכט, אין וועלכער מיר באַװעגן זיך. װאָס אין ש2כ?? װאָס איז
אַמילו אינפטינקט, אַדער דער איידלסטער אינסטינקט, וועלכער דער
מענמט באזיצם, -- אינטושיציע? וי ווייט קאָן ער גאר דערניין? אין
140 ש 5 |ן ם *א שֹׁ
דרויסן לינן מיליאַנען װעלטן; אין דרויסן לינט דער , אין-סוף", װאָס דער
יונגערמאַן רופט-אָן (ווייזט ער אויף דעם בחור), וועלכער אין פאַרהוילן
פוֹן אונדז מיט דער אייביקער נאַכט. און װאָס איז עפּעס דרויסן? קענען
מיר זיך אַליין? ווייסט איר אַלע אייערע פאַרבאָרגענישן? און די, וועלכע
איר קענט, קענט איר זיי דערקלערן? ווייסט איר, װאָס איר װועט טון אַ
מינוט דערנאָך? דער ,זשאַכלינער" האָט עס זייער באַקװעם, --- שמייכלט
מירקין, --- ער װאַרפט די אחריות אויף אַנדערע, ער רעדט וועגן מבטל
זיין זיין ווילן און אָנשליסן זיך אָן כלל. -- דאָס איז זייער פּראַקטיש,
און איך װאָלט עס אויך געװאָלט טון. אָבער ווער איז דער בלל? ערשטנם,
זענען אין אונדזער לעבן דאָ פיל כללים, און ווער זאָגט מיר, אַז דער
2? האָט רעכט? דער 2ל? וערט דאָך אויך געפירט פון מענטשלעכן
שבל, פּונקט אַזױ וי דער פּרט. אָפּטמאָל איז דער כלל פיל מער אומגע-
דעכטעד װוי דער פּרט. קעגן דעם פּרט קאָן מען כאָטש נאָך אַמאָל מעיז-
פּנִים זיין, פּראָטעסטירן, רעװאָלוציעס מאַכן. קעגן דעם כלל קאָן מען
דאָך נאָרנישט טון. מ'טאָר דאָך נישט קעגן אים מעיד-זיין, מעג ער װי
אומנערעכט זיין.
די ווערטער האָבן געווירקט, וי א באָמנכע װאָלט געפּלאַצט. דער
לערער האָט אין זיי נעזען געפערלעכע אַנאַרכיסטישע געדאַנקען. דער
;זשאַכלינער?" האָט אָבער געמיינט, אַז דאָס איז אַ כאַראַקטעריסטישער,
וווייטעגלעכער בורזשואזער אינדיווידועלער פוילנצער-מיסטיציזם. אין
דרויסן ליגן זיך וועלטן -- זאָלן זיי זיך ליגן געזונטערהייט. װאָס גייען
זיי אונדז אֶן? מיר קענען נאָר דאָס לעבן און די וועלט, אין וועלכע מיר
געפינען זיך, און װאָס האָבן געקאָנט פאַרװאַנדלט װוערן אין אַ גרעדן,
ווען מענטשן װאָלטן נישט אַזעלכע ענאָאיסטן געווען און געקאָנט דער"
פילן דאָס גליק נישט נאָר בלויז פון אייגענעם , איך" אָדער משפּחח, נאַר
פון גאַנצן קאָלעקטיוו. דער כלל איז דער, װאָס טראָגט די זאָרגן פון
קאָלעקטיוו.
--- לֿאָזט איבער די אנדערע װעלטן פאַר די אַסטראַנאַמען, --
שרייט ער אויס. --- די אינערלעכע וועלטן פאַר די פּסיכאָלאָגן. איר דער-
פילט נאָר די וועלט און זאָרגט נאָר, אַז זי זאָל זיין אַ היים נישט נאָר
פאַר אייך בלויז, נישט נאָר פאַר אייער איינענער משפּחה, נאָר פֿאַר
װו א ר ש ע
אייער חבר אויך, דענסטמאָל װעט איר דערפילן דאָס גרויסע גליק, װאָס
די וועלט ניט אייך, מער פון אַלֶע אַנדערע וועלטן.
אל
:
שפּעטער, ווען מירקין האָט געטראָפן דעם ליטװאַק" אין אַ זייט,
האָט ער געזאָנט צו אים מיט אַ שמייב?:
--- מיינט נישט, אז איך בין אייך נישט מקנאן גליבט מיו, איך
װאָלט אויך געװאָלט אַזױ גיין אין שפּאַן. פאַר מידר איז דאָך דאָס, אייגנט-
לעך, דער איינציקער אויסוועג. אפשר װאָלט איר מיך אויך מיטגענומען?
--- אייך מיטנעמען? וווחין?
--- אין שפּאַן.
--- איד ויכט גיין אין שפּאַן? --- ווונדערט זיך דער , זשאַכלינער".
--- טיילמאָ? קלער איך דערמון. עס איז דאָך, אייגנטלעך, דער איינ-
ציקער אויסוועג פון זיך אַליין פּטור צו ווערן.
--- מיט דעם וועג װועט איר נישט ווייט דערגיין. עס גייען נאָר אין
שפּאַן די, װאָט מוזן, װאָס די נויט ברענגם זיי אין שפּאַן אַרײן.
-- עס האַנדלט זיך נישט ווענן מוזן, עס האַנדלט זיך וועגן קאָנען,
--- זאָנט מירקין.
--- די קאַנען, װאָס קאַנען זיך אַלין באַזיגן. דאָס איז דער ערשטער
געבאָט.
--- דאָס איז עס דאָך טאַלע, װאָס איך זוך, -- זאָנט זאַכאַרי, רויט
ווערנדיק, -- אויך בעט אייך, העלפט מיר דערין.
--- די טירן שטייען אָפן פאַר יעדן.
זיי האָבן זיך ביידע די הענט דערלאַנגט און זיך צענאַנגען.
שפּעמער, ווען מירסין איז געגאננען פאַרלאָון דעם לערערס שטות,
האָט אים פרוי חורוויץ געכאַפּט אין א ווינקל.
--- זאַנט נאָר, יוננערמאן, האָט איר נאָך א פאֶר גראָשן אויף א
טראפוויי? איר האָט אייער נאַנץ נעלט געװאָרפן אין פייער.
מירקין איז געווארן דערשטױינט פון דער פראַנע. וװעגן דעם האָט
ער גאָרנישט נעקלערט. עס אין אים עפּעס פאָרנעקומען אַזױ סאַָדנע צו
געמינען זיך אין אַזאַ לאַנע.
142 ש ל |ן ם אַ שׁ
--- קיין סך האָב איך נישט. נעמט דערויי? די פּאָר גילךן, ---
שטעקט זי אים אין האַנט אַריין זילבער-געלט.
--- אָבער פרוי חורוויץ, --- גיסט זיך מירקין אֶפּ מיט רויטלעכקייט
אונטער די אויערן.
--- נוֹ, אַז איר קווענסלט זיך, װעט איר גיין צופוס.
מירקין איז אַרױיס פוֹן איר קיך א צעטומלטער.
--- אָבער פֿאַרגעטט נישט מאָרגן אויף מיטאָג צו קומען, ועלן מיר
איבעררעדן מיטן מאַן, װאָס מ'קאָן טון פאַר אייך. איך האָב מורא, אַזֹ
איר װועט איצט דאַרפן אויך קנעלן וי די אַנדערע.
ווען מירקין האָט נעהאט פאַרלאָזט איר שטוב, האָט זי זיך גענומען
צוֹם ,זשאַכלינער". זי האָט שוין געװווסט, אַז דאָס איז זיין קאָפּ. מן-
חסתם האָט ער אין אים עפּעס אַרייננערעדט, צוליכב װאָס מירקין האָט
געטון אַ נאַרישקײט, און דעם יונגנמאַן װועט אויסקומען איצט צו הונ-
גערן, איז זי איצט אָנגעפאַלן אויף אים.
--- גיב נאָר אַ קוק, מיינע נאָטס סטראַפּטשעס! ער האָט עס נישט
געקאָנט צוזען, טאָמער האָט איינער װאָס צו עסן. װאָס, די וועלט װעט
שוין דערפון אויסנעלייזט ווערן, ווען ער וועט זיך פּייניקן וי אונדזערס
איינער? נאָך אַלעמען איז ער דאָך נישט געװוינט דערצו.
-- זאָל ער זיך צונעוווינען. פאַרװאָס איזן ער מער מורנו פאַר
אונדז? ווען ער וויל זיין מיט אונדז, זאָל ער פילן דאָס, װאָס מיר פילן.
-- עס איז דאָך זיין געלט; ער האָט עס דאָך געירשנט פון זיין
מוטער.
--- װאָס הייסט נגעירשנט? פאַרװאָס קומט אים דאָס צו ירשענען?
פאַר וועלכע מעשים טובים? און װאָס חייסט זיין נעלט? געגנבעט געלט
איז עס! געראַבעװעט געלט, גענזלט, פון בלוטיקן שווייס פון זיין פאָ-
טערס אַרבעטער. אַוװעקנעריסן ברויט פון קליינע קינדערס מיילער איז
עס! -- האָט זיך דער ,זשאַכלינער" צעקאַכט. -- װאָס חייסט זיין
;עלט? איר ווייסט וי אזוי מ'זאמלט אָן פארמעגנס? לייענט, לייענט און
איר װועט וויסן. אָפּנעשפּאָרטע שעהען פון מענטשנס לעבן, נישט דער-
שלאַפענע נעבט, נישט דערלעבטע טעג. אָנגעזאַמלט מענטשןך-בלוט, מענ-
טשן-שווייס, --- צעקאָכט זיך דער ,, זשאַכלינער".
-- הערט נאָר, הערט נאָר, װאָס מיינט איר, אַז איר רעדט פאַר ;
װ א ר ש ע 148
פארזאטלונג פון טרבעטער? איך ווייס שוין. פימקעווען קאַנט גאיר שוין
נוט. איך װאָלט נאָר געװאָלט זען אייך, אויב איר װאָלט זיך אויף אִפּ-
געזאָגט פון א ירושה, ווען עס װאָלט אויף אייך אָנגעפאלן
דער , זשאַכלינער" האָט זיך אַרױיסגערוקט פון אונטער אירע הענט.
קאַפּיטל 15
אַ הוגגעריקער ביים טיש
-- נאָך אַלעמען איז דער מענטש אַמנאָענטסטן צו זיין אייגן לייב,
--- האָט זיך מירקין געזאַנט. -- און אפשר האָט דער ,זשאַכלינער"
רעכט: דער איינציקער און אמתער פאַקטאָר אין לעבן איז די קאלטע
נויט, |
זינט ער האָט זיך געפילט אָפּנעשניטן פון נאָפּל, --- װי ער האָט
אויסגעדריקט זיין ענדגילטיק צערייסן מיט זיין פאָטער, -- און אין
געװאָרן אַנטקעגננעשטעלט זיינע באַדערפענישן צו דער נאָענטסטער צייט,
האָט ער פון קיין זאַך נישט געקאַנט קלערן, נאָר וי אַזױ זיך צו פֿאַר-
זארגן. די פראַנע פון מאָרנן, פון נאַכטלענער, פון מיטאָג עסן האָט אַועק-
געשטויסן אַלע איבעריקע פראַגעט. עס האָט אַפילן אױסנעלאָשן זיין
אויפרענונג קעגן דעם פאָטער, פאַרשטומט אַלץ, און זיין גאַנצער געדאַנק
איז געווען קאַנצענטרירט אויף איין זאַך: ווו צו נעמען אויפן נאָענטסטן
מיטאָג. אַלעס איבעריקס איז אָפּנעטראָטן און פאררוקט געװאָרן אָן אַ
זייט, ואַרטנדיק אויף אֵן אנדערע צייט.
ער האָט נאָך אַפילון געהאט ווו צו װווינען. פאַר דער דירה ביי דער
אַלמנה פון דאָקטאָר איז געווען באַצאָלט ביז ענדע חודש. דאָך האָט ער
זיך שוין געפונען װי אַרױסנעשטעלט אויף דער גאַס. נישט פיזיש, נאָר
גייסטיק געפילט א מינדערווערטיקייט אוֹן אַ געפאַלנקייט, פּונקט אַזױ וי
זיין לייב און לעבן װאָלטן מיט איינמאָל געפאַלן אין פּריין און קיינער
וויל זיי נישט קויפן, --- כאָטש זיין לאַגע איז גאָרנישט געווען אַזא פאַר-
צווייפלטע, וי ער האָט געמיינט. מענטשן, וועלכע זענען נישט געװווינט
צו זאָרגן וועגן זייערע טעגלעכע נויטן, ווערן ביי דעם פּלוצליננן געפינען
144
זיך מיטן פּנים צו דער נויט, אַזױ פאַרלוירן וי אומבאַהאָלפענע קינדער,
װאָס מ'שטעלט צום ערשטן מאָל אַװעק אין מיטן אַ טייך. פריער, אַז ער
האָט זיך נישט גענייטיקט, אין אים גאָרנישט אייננעפאַלן, אַז א מיטאָג
עסן איז אַזאַ וויכטיקע זאַך, אז מ'באַדאַרף זיך אויף דעם אָפּשטעלן. ווען
מ'האָט אים געבעטן מיטצועסן ביי די הורוויצעס, האָט ער עס גענומען
פאַר אַזאַ נישטיקיים װי אַ טרונק װאַסער. איצט אָבער האָט זיך אים
אױיפגעדאַכט, אַז עס שטייט ביי אים אויפן שטערן אָנגעשריבן, אַז ער
איז הונגעריק, און קוים װעט ער נאָר אַריינקומען צו דער פרוי חורוויץ
אין שטוב, וועלן אַלע שוין אַראָפּלייענען פון זיין פּנים, צו װאָס ער אין
געקומען. ער האָט זיך צוליב דעם ארומנעדרייט אין גאָס און אָפּנעװאַרט
ביז אים איז אויסנעקומען, אַז דאָרט ביי די הורוויצעס האָט מען שׁוין
לאַנג אָפּנענעסן. קוים אָבער האָט ער געעפנט די טיר, האָט אים אַנט-
קעננגעשלאַנן א ריח פון אַ בוריקע-באָרשטש, ואס האָט אים נעבראכט
דאָס װאַסער אין מויל אַרין. ער האָט געפונען די מאַמיליע אַרום טיש
ביי דעם אָנגעצונדענעם לאָמפּ. אַלֶע האָבן געגעסן מיטאָג. קיינמאָל האָט
פרוי חורוויצעס שטוב נישט ארויסנערופן ביי אים אַזאַ ואָרים געפיל
פון חיים און צונעחעריקייט, װוי איצט. די משפּחח זיצט אַרום דעם גע-
דעקטן טיש, ווו דער שיין פון מילך-לאָמפּ איז נעפאַלן איבער די פּנימער
און איבער די שיסלען מיט די עסנס, א פאַמיליענדיקע װאַרימקייט האָט
געהערשט ארום דעם טיש. פרוי הורוויץ מיט איר מוטערלעך אָפן פּנים,
װאָס ווייסט, דאַכט זיך, פון אַלצדינג שוין, אַז ער האָט היינט נישט גע-
האָט אין מויל, און אַז ער איז זייער הונגעריק, איז געזעסן א באַלעבטע
אַָרום איר גרויסן טעלער סיט קאַרטאָפל און קרויט און געטיילט פּאָרציעס
מיט אַ נאָפּל און אַ לעם?, װאָס זי האָט נעהאַלטן אין אירע ענערגישע
הענט. אַ געשמאק צוזאמען מיט א פּאַרע זענען אויפנעגאננען פון די
טעלער און צעליינט זיך איבער דעם טִיש, איבער דער שטוב. דער גע-
ישמאק פון רויטן באָרשטש און מיט פליישזאַפט און ציבעלע-אָנגעריי-
שעכטס באַנאָסענע קאַרטאַפלעס זענען אויך דערגאַנגען צו אים, און האָבן
אויפנעוועקט און אויפנעעפנט אַלַע זיינע אָדערן, און אַלע צעלן פון זיין
הויט האָבן געזוכט צו טרינקען דעם נעשמאַק און פּאַרע פון עסן, כאָטש
אַזױ אַרום זייער הונגער צו שטילן. זיין מויל איז פול געװאָרן מיט ואַ-
רימלעכן נאַװער;. זיינע נאָזלעכער האָבן זיך פאַרשפּרײט, און אַלע זיינע
וו אַ ר ש ע
חושים און געראַנקען זענען פאַרנומען געווען מיט 8 ווילדן פאַרלאַנג אויך
אַריינצושטעקן זיין נאָפּל אין דעם טעלער, פון װאַנען עט גיים אויף די
פּאַדע, און איינצובייסן. מירקין האָט זיך אַזש פאַרשעסמט פֿאַר זיך אַליין.
ער האָט קיינמאָל נאָרנישט געװוסט, או עסן איז אַזאַ וויכטיקער ענין,
װאָס קאָן דיך מאכן ווילד; אַז ברויט מיט קימל באַשאָטן, װאָס ער זעט
איצט פון טיש אראָפּ, איז אַזא טייערער ביסן, און אַז געפּיקלט פלייש
און קאַרטאָפל, אַפילון רעשטן בוריקע-באָרשטש אין אַ שיסל, זענען אַזעלי
כע נעשמאַקע זאַכן, אַז עס קאָן דיך אָן אַלצדינג מאַכן פאַרנעסן, און
אַפילן אַ מיאוקע זאך אֶפּצוטון, אבי זיי צו דערנרייכן.
-- גוט, װאָס איר זענט געקומען, מיר האָבן געװארט אױף אייך
מיט מיטאָג. נישט געקאַנט דערװאַרטן. קומט פלינקער אַהער צום טיש,
--- זאָגט פרוי חורוויץ, און מאַכט שוין גרייט פאַר אים אַ פּלאַץ, אויף
וועלכן זי שטעלט שוין אַועק אַ טעלער.
אין מירקינען האָט זיך גענעבן א ועק דער אַפּעטיס, װי ביי א
הונגעריקן הונט, װאָס דערזעט אַ ביין. ער האָט אַראָפּנעשלונגען דאָס
ואַסער פון מוי? און געזאָגט:
--- א שאָך, נישט געװווסט, אַז איר ואַרט. ערשט נאָר-װאָס אִמֹּ-
גענעסן אין דער היים.
--- װאָס דערצייפט איר פאַר אַ מעשיות? איר האָט דאָך אָפּנעזאַנט
אייערע מיטאָנן אין דער היים. קומט אַהער צום טיש.
מירקין איז רויט נעװאָרן. עס האָט זיך אים שוין איצט אויסנע-
וויזן, אַז זיין הוננער האָט אים פאַרראַטן פאַר אַלעמען אין די אויגן. ער
האָט װי אָנגעשרינן אויף זיינע אַפּעטיט-חושים און אָנגערופן זיך מיט אַ
זיכערן טאָן;
--- איך װאָלט זיך געווען נעשעמט ביי אייך צוֹ עסן, ווען איך
װואָלט הוננעריק געווען? -- האָט ער זיך באַמיט צו שמייכלען.
פרוי חורוויץ האָט אים אָנגעקוקט מיט איין אויג און געזאָגט צוֹ
אים מיט אַ גוטמוטיקן נעלעכטערל:
--- איז עס נאָר אמת?
--- מאַמע, --- האָט די עלטסטע טאָכטער געצויגן די מוטער ביי דער
שירץ,
146 ש לו ם אַ שׁ
מירקין האָט שוין באַהערשט זיינע אַפּעטיטן און געקוקט ערנסט
אויף זיינע שפּיץ פינגער,. - |
--- איך נלויב, אַז הער מירקין איז דערװאַקסן גענוג צו עסן, ווען
ער איז הונגעריק, --- קומט דער לערער אים צו הילף, -- נאָר ווייבער
זענען שוין אַזוי. זיי האָבן אַ טבע דיך צו קאָרמענען, צי דו ווילסט יאָ,
צי דו ווילסט נישט, --- זאָגט דער לערער, און כדי אַרויסצונעמען מיר-
קינען פון דער אומאננענעמער סיטואַציע און כדי אַרויפצופירן דעם גע-
שפּרעך אויף אַן אַנדערער טעמע, -- האָט ער זיך ווייטער געװוענדעט צן
מירקינען;
--- מיין ווייב האָט מיר געזאָנט, אַז איר וילט זיך ווידמען אונ-
דזער פּראָפעסיע.
--- יאָ, איך ווייס נישט, אויב ס'איז מיין באַרוף, נאָר איך מיין, אַז
איך װאָלט עס נערן געהאַט.
--- דאָס איז שוין פיל, נערן צו האָבן אַ זאַך. עס װועט נישט זיין
שווער. נאָך דערצו פאַר אייך, װאָס האָט געענדיקט אוניווערזיטעט. איר
וועט דארפן אָפּנעבן אַן עקזאַמען און ווערן באַשטעטיקט פונעם אינס-
פּעקטאָר, דערנאָך װעט איר קאָנען האָבן לעקציעס אין שולן.
--- ער װאָלט באַלד באַדאַרפט האָבן אַ פֹּאֶר שטונדן אין פּריוואַטע
הייזער אַלס קאָרעפּעטיטאָר. דאָס איז די ערשטע זאַך, -- זאָגט דאָס
ווייב. | { א 6
--- נן, עו, איך קאָן נאָך װאַרטן אַביסל.
ער האָט זיך נערויטלט ביי די װוערטער, װוי ער װאָלט זיך מודה
געווען אין עפּעס, װאָס איז נישט ריכטיק.
--- איך קאָן אויך פרעגן אין די הייזער, ווו איך קום. איך גלויב,
אַז עס װעט נישט זיין שווער צו געפינען שטונדן, -- זאָגט דער מאַן.
--- עס איז זײַער ליבנסווירדיק פון אייך. נאָר איך ווייס ווירקלעך
נישט, װאָס איר האָט זיך צו מיען; אַזױ שלעכט האַלט עס נאָך נישט
ביי מיר.
די ל?עצטע ווערטער זענען אַרױסנעזאָגט געװאָרן אין אַזאַ פאַרלױ-
רענעם טאָן, אַז עס האָט פאַרראַטן זיין גאַנצע סיטואַציע, און אַלע זענען
עפּעס מיט איינמאָל שטיל? געװאָרן ביים טיש.
אין אַ וויילע אַרום, אַז אַלע האָבן שוין נעשוויגן און געװאָלט שוין
װ אַ ר ש ע 147
איבערגיין אויף עפּעט אַנדערש, האָט זיך אנגערופן די ע;טסטע טאָכטער
העלענע:
--- פֿאַרװאָס זאָל הער מירקין נישט געבן ביי אונדז אין שולע קיין
לעקציעס פון רוסיש? אונדזער רוסיש-לערער איז אַן אומוויסנדער טשי-
נאָווניק. די קינדער מאַכן נישט קיין פּראָגרעם. איך מיין, אַן וװען מען
זאָל אָנוענדן פּראָטעקציע, כאָטש דורך דער דאָקטאַראָװע זילבערשטיין,
קאָן מען באַקומען די דערלויבעניש פון אינספּעקטאָר דאַרױף. מיר האָבן
שוין אַ פַּאֶר מאָל געהאט אַזעלבעם.
-- דעם רוסישן לערער האָט דער אינספּעקטאָר אַריינגעוזעצט נישט
פאַר לערנען, נאָר פאַר כשרקייט וועגן. איך גלויב נישט, אַז ער װעט צו"
לאָזן אַן אנדערן רוסישן לערער אין אונדזער שוכע.
--- מיד וועלן אים באַצאָלן זיין געהאַלט, און לעקציעס װעט געבן
הער מירקין. ער ווי? דאָך נישט מער סיי-ווי-סיי נאָר זיין געהאַלט, ---
זאָנט די יינגערע זאָשקע, װאָס איז שטענדיק געווען אין אַזעלכע זאַכן
דערפינדעריש, --- וועלן זיי דערפון כאָטש עפּעס האָבן, ווען מען מוז
שוין לערנען די רוסישע שפּראַך.
דער לערער האָט געשויגן. די טאָכטער האָט אָנגערירט אַ דעלי-
קאַטע פראַנע. די שולע האָט זיך קוים אוױיסגעהאַלטן, און שטענדיק האָט
מען געלעבט אין זאָרגן. נאָך נעמען אויף זיך אַן איבעריקע הוצאה, װאָלט
געווען אַ שווערע זאַך.
מירקין איז די נאַנצע צייט געזעסן, ווען דאָס געשפּרעך איז אָנגע-
גאַנגען וועגן אים, וי אויף שפילקעט. זיין גאַנץ פּנים האָט געפלאַמט.
מ'האָט אָנגעזען, אַז דער יונגערמאן קאָכט זיך אין זיין אייגן בלוט. אַלע.
האָבן דאָס געפילט. און דער לערער הורוויץ, כדי דערפון אַן ענדע צו
מאַכן, האָט אָנגעהויבן צו רעדן מיט זיין משפּחה וועגן הויזלעכע זאַכן,
די נאַנצע צייט, װאָס מירקין איז געזעסן און גערעדט מיט דער
מישפּחה, האָט ער דערמילט א פּאַר װאַרימע אוינן, װאָס רוען אויף אים.
ער איז נעזעסן אין געהאקטע צרות און פאָרנעװאָרפן זיך זיין קינדישע
שװואַכקייט און פארלוירנקייט. ער איז דערווידער פאָרגעקומען זיך אַלין:
--- טויזנטער און טויזנטער מענטשן געפינען זיך אין דער זעלבער סי-
טואַציע, װאָס איך, און קיינער קומט זיך נישט קלאָנן. ער האָט זיך גע
רויטלט אין זיין שװואַרצער באָרד אַדיין און געזוכט אַ וועג, וי פון דאַנען
148 של | ם אַ ש
אַרױסצוקריגן זיך מיט דעם געדאַנק, קײינמאָל נישט מער צוריקצוקומען,
צו באַשטראָפן זיך אַליין פאַר זיין אָנװאַרפן זיך אויףה פרעמדע מענטשן.
-- נאָך אַלעמען, װער איז דאָס מחויב אָנטיי? צו נעמען אין מיי-
נע צרות? און װאָס לויף איך דאָס אַרום און פּױיק זיי פאַר אַלעמען אויס?
ער איז זיך פאָרגעקומען נאָך ביליקער און נאָך מער געפאַלן ביי זיך,
וי ווען ער איז אַריינגעקומען, און נאָר געזוכט אַ געלעננהייט װי אויט-
צוהייבן זיך פונעם טיש און אַרױסצוקומען פון דאנען.
און דאָ איז נאָך צוגעקומען דער װאַרימער בליק אויף אים. ער האָט
דורך דער הויט פון זיין פּנים דערפילט אירע װאַרימע אוינן און דעם
רחמנותדיקן, כמעט וייטיקדיקן ברען פון אירע אױגן.
--- װאָס קוקט זי אַזױ? װאָס יל זי? -- האָט ער זיך געשאָלטן.
ער האָט אויפנעהויבן זיינע אוינן איר איינמאָל פאַר אַלעמאָל אִם-
צוענטפערן מיט געבייזער און שטאלצקייט. זיין בליק איז פאַרשטאַרט
געװאָרן. עס האָבן געקוקט אויף אים אַ פּאֶר קלאָרע, אָפענע, ברייטע בלויע
אוינן, װאָס האָבן זיך אָנגעהאָנגען אויף א בלייך מייךלש געזיכט. איר
בליק איז נישט נעווען קיין רחמנות-בליק, נאָר א סיף זוכנדיק, אַן
עקשנותדיק בליקן דערפאַר, וויי? זי װויל אַזױ. דערביי איז איר געזיכט
אַזױ ערנסט געווען. װאָס מער מירקין האָט זי געפּרוווט אָפּװענדן, אלץ
ערנסטער און טיפער האָט זי אים אַרינגעקוקט אין די אוינן אריין, אַזױ
דירעקט און אַזױ בכיוונדיק, אַז ער האָט זיך דערשראָלן, ס'זאָל נישט
אַרויסרופן קיין אויפמערקזאַמקײיט. ער האָט פלינק אועקגענומען זיינע
בליקן, כאָטש ער האָט נעמוזט שוין קוקן אין איר ריכטונג. זיין אוינ האָט
איצט דערנדייכט ביז צו איר האַלדזן און איז געפאַלן אויף אירע פלאכע
אָרים-מיידלשע בריסטן. אָנגעטון אין אַ שװאַרץ-ווייס געקעסטלט קליירל,
װאָס האָט זיך אים אויסנעוויזן אַזױ היימיש און באַקאַנט פון ערשטן
מאָל נאָך, ווען ער האָט געזען איר מיידלשע פינור, האָט זי געשניטן אַזאַ
אַרימע ליניע, אַז זי האָט דערװעקט רחמנות צו זיך װוי א טויב. אַלץ אין
איר פינור איז געווען מייד?-אָרים און נישט אָנרירעוודיק. דאָס געפיל
פון רחמנות האָט נגעװועקט די פלאַכקייט פון איר ברוסט און אירע אַראָפּ-
פאַלנדיקע אָרעמס. מירקינען האָט זיך נעדאַכט, אַז ער האַלט צווישן זיי-
נע פיננער א דין באַפעדערט העלדזל און מורא נגעהאַט, אַז ער זאָל נישט
וויי"טון. ער האָט מורא נעהאַט צוֹ קוקן אױף איר, אַפילו אױף איר
װו אַ ר ש ע 149
קאַפטאַנדל, אַז ער זאָל זי נישט צעקאַליעטשען מיט זיינע בליקן. ער האָט
זיך געמיט צו טראַכטן ועגן עפּעס אַנדערש, כאָטש װעגן עסן, װאָס
װאַלגערט זיך אַרום אויפן טיש. נאָר דער אַפּעטיט האָט זיך אַצינד וי
איינגעשטילט און ער האָט געקלערט:
--- פון װאַנען נעמט זיך אין אַזאַ מיידלשן שװאַכן קערפּער אַזט
שטאַרקייט אין בליק? -- און כדי אָפּצוהאַקן, האָט ער נאָר אָפּגעװאַרט
ביז דאָס מיטאָג װועט זיין פאַרביי און געקליבן זיך אַװעקצוגיין.
פרוי הורוויץ האָט אים פאַרחאַלטן ביי דער טיר.
--- איך װעל אייך זאָנן מיט אַן אמת, פּאַניע מירקין, אַז אַזאַ פירן
זיך האָט אפשר געפּאַסט אין יענע ערטער, פון װאַנען איר קומם, װו
מ'האט נישט געהאָט עפּעס כעסערס צו טון, נאָר צו שפּילן זיך אין צע"
רעמאַניעס. שיין װאָלטן מיר געווען אויסגעזען, ווען מיר װאָלטן זיך
איינער פארן אַנדערן ועשעמט מיט אַזעלכע זאַכן. וי אַזױ װאָלטן מיר
נטווען געלעבט? וי אַזױי וועלן מיר זיך קאָנען אַמאָל ווענדן צו אייך נאך
עפּעס, ווען מיר וועלן זיך געפינען אין אַ נויט, אַז איר רעכנט זיך מים
אַזעלכע ספֿײיניקײיטן וי א מיטאָג אָפּעסן? דאָס איז אפשר גום פאַר ריד
בע מענטשן, מיר קאָנען זיך נישט דערלויבן אַזעלכע זאַכן.
--- איר האָט רעכט, -- האָט זאַכאַרי זיך מודה געווען.
--- אַנומלט האָב איך געהאַט אַ פֹּאֶר גילדן, האָט איר נישט געוואלט
נעמען. היינט האָב איך נישט מער וי גראַשנס. נעמט עס און נייט אַרײן
אין אַ מילכיקן רעסטאָראַן און עסט אָפּ, --- זאָגט זי, אַרױסנעמענדיק
פון איר שערצן-טאַש קליינגעלט, און אים אַריינגעשטעקט. -- איר וענם
דאָך הונגעריק; איך ווייס דאָך.
מירקין האָט צונענומען די קופּערנע מטבעות, װאָס זי האָט אים
נעשטעקט אין האַנט אַרין.
--- אפשר דאַרפט איר עס פאַר אייך? איך על מיר קאָנען באָרגן
ווו עס איו.
--- ווו װעט איר זיך באָרגן? איך על זיך פלינקער אַן עצה געבן
פאַר אייך.
--- איך דאַנק אייך. :
-- שמירט אייך אויס די שיך. און נאָכאַמאָל, אַז מ'בעט צו מיטאָג
150 ש לום אַש
און מ'איז הונגעריק, עסט מען מיט. אַז נישט, לויפט מען אַרום מיט אַ
הונגעריקן מאָגן.
מירקין האָט געשוויגן.
--- װואַרט נאָר אַביסל. דעם עפּל קאַנט איר מיטנעמען אויפן ווענ,
--- זאָגט זי און דערלאַנגט אִים אַן עפּל, װאָס זי האָט ארויסגענומען פון
איר קיך-שענקל.
זאַכאַרי האָט געשמייכלט אין זיין בערד? אַריין, און דעם עפּל באַ-
האַלטן אין זיין טאַש.
קאַפּיטל 16
אַרױסגעטריבן דעם מפונס
ווען מירקין איז אַראָפּנעקומען פון פרוי הורוויצעס טרעפּ, האָט זיין
פּנים געברענט פאַר בושה. אין דער האַנט האָט ער געהאַלטן די פּאָר
האַרטע קופּערנע מטבעות, װאָס פרוי הורוויץ האָט אים אין דער הטנט
אַרײנגעשטופּט. אין דער טאַש --- דעם עפּל. ער איז זיך פאָרגעקומען וי
אַ בעטלער, װאָס גייט איבער די הייזער. זיין גאַנצער משפּחה-שטאלץ
האָט זיך אויפנעוװועקט אין אים, און ער איז זיך פאָרנעקומען וי ער
װאָלט באַנאַנגען אַ שענדלעכע זאַך, װאָס שטופּט אים אַרױס פון דער
דיי פון זיין משפּחה אויף אַלֶע צייטן.
ער איז בייז געווען אויף זיך פאַר די געמילן. -- װאָס פאַראַ מפונק
בין איך דאָס? װאָס פאַר אַן איידעלער יונגערמאנטשיק, -- האָט ער
זיך געזידלט. --- און װאָס פאַראַ שייכות האָב איך מיט דעם, װאָס איז
געווען אַמאָל?
ער האָס געװאָלט עפּעס טון אַ זאַך, װאָס עס זאָל אים איינמאָל
פאַר אַלעמאָל אָפּשנײידן פון זיין גאַנצער פאַרנאַנגענהייט. ער האָט גע-
פילט אַ באַדערפעניש זיך אַליין צו באַשטראַפן, אָפּצוטױטן אין זיך די
נאַרישע, אומבאַדערפטיקע געפילן פון משפּחה-שטאָלץ, פון אייגענעם
שטאָלץ. --- װאָס איז שטאָלצקײיט? -- האָט ער זיך געפרעגט. -- דאָס
איז דאָך אַן איבעריקער פּוסטער באַלאַסט, אייננעשאַפט זיך דורך װוויל-
װ אַ ר ש ע 151
טאָג. װאָס אין ערע? -- אַן אינסטינקט פון פּריװילענירטע. מיליאָנען
טענטשן, װאָס מוזן לעבן מיט קאַרג-נױטװענדיקס, קאָנען זיך נישט דער-
לויבן דאָס געפי? פון שטאָלצקייט און נישט דעם לוקסוס פון ערע. צו
װאָס דאַרף איך עס? פאַרװאָס קאָן איך נישט לעבן אָן זיי, ווען איך מוז?
ער האָט געזוכט אַ מיט? וי אַזױ זיך אַליין צו דערנידעריקן. ס'איז
ביי אים אויסנעקומען כאָטש צו גיין און אַװעקשטעלן זיך אין מיטן גאַס
און אויסצושטרעקן אַ האַנט און בעטן א נדבה. דער שכל האָט עס מחייב
געווען. מענטשן לעבן אין קאָלעקטיוו, װוי אין אַטמאָסטערע. איינצל, פאַר
זיך, קאָן דער מענטש נישט עקזיסטירן. דאָס גיט דעם יחיד דאָס רעכט
צו פאָדערן פון רבים. ס'זענען נאָר די רייכע, װאָס לעבן וי איינזאמע
חיות פון דעם אָנגעזאַמלטן נוטס. די אָרימע, װאָס די נויט ברענגט זי
צו זאָרגן טאָנ-טענלעך פון שעח צו שעה איבער זייער חיונה -- זיי לעבן
סיי-ווידסיי דורך דער קאַָלעקטיוער חילף, װאָס זיי ניבן איינער דעם
אַנדערן בתורת-הלוואה, אָדער גמילות-חסד, מיט דער האָפענונג, אַז אין
אַ שעה פון נויט װועט מען צוריקנעבן, אַזױ װוי פרוי הורוויץ האָט אים
היינט געזאַגט. ס'זענען נאָר די רייכע, װאָס שעמען זיך מיט זייערע גויטן
איינער פאַרן אַנדערן, וויי? ס'עקזיסטירט ביי זיי נישט דאָס נעפיל פון
קאַלעקטיוו. די אָרימע שעמען זיך נישט מיט זייערע גױיטן איינער פאַרן
אַנדערן, וויי? זיי לעבן, אומבאוווסט, אין אַ סאַציאַל-קאָלעקטיװו לעבן.
אויסשטרעקן די האַנט נאָך אַ נדבח -- װעט ער נישט. ער נייטיקט
זיך נישט. ער האָט די פּאַר קופּערנע מטבעות, װאָס פרוי הורוויץ האָט
אים געגעבן אויף אַ מאָלצייט. דער אַרימאַן דאַרף נישט מער זאָרגן װי
וועגן נעכסטן מאָלצײט. דאָס נעלט װעט אים גענונן אויף א מילכיק עסן
אין אַ מילכיקן רעסטאָראַן, ווו עד איז איצט אַהינגענאַנגען. אָבער טון
דאַרף ער עפּעס, כדי צו ברעכן זיין שטאָלץ, ניין, אַרױסצושלאָגן פון זיך
דעם מפונט -- צו באצוויננען זיך.
ער ווייסט, װאָס ער וועט טון. ער וװועט נגיין פאַרבײי דער ביליקער
קיך.
דאָס בלוט אין אים שטראַמט, באַװענט זיך האַסטיקער. ער פילט
װוי עפּעס אין אים װעט נישט צולאָזן, אַנטקעגנשטעלן זיך, --- װעט מען
דאַרפן זיך ראננלען.
אויפן װענ צום רעסטטראן געפינט זיך א שטאָטישע ביליקע קיך.
152 שלום אַשׁ
יעדעס מאָל, ווען מירקין האָט געזען די האַלב-נאַקעטע פאַרפוילטע
מענטשן, װי עס װאָלט אויף זיי שטיקער פלייש נעפוילט, וועלכע װאָרטן
אין זייערע רייען פאַר דער טיר פון דער ביליקער קיך, --- האָט ער נע-
מוזט שטענדיק אַריבערגיין אויף דער צווייטער זייט טראָטואַר, כדי ער
זאָל נישט דערפילן די שוויצנדיקע פּאַרע, װאָס שלאָנט פון דער קיך
אַרױס, אַזױ װי פון אַן איינגעפּאַרעטער באָד אַרױס. אין זיין מחשבה
האָט ער זיך קיינמאָל נישט געקאָנט פאָרשטעלן זיך אליין אַמאָל אין די
רייען פון די, װאָס װאַרטן אויף אַ ביליק מיטאָג. עס האָט זיך אים נע-
דאַכט, אַז ער װאָגט פריער געשטאָרבן, ווען עס װאָלט אויסגעקומען דאָס
צו טון. דאָס מאָל אָבער, פאַרבייגייענדיק די קיך, איז אים איינגעפאַלן
אַ קאַפּריז דווקא אַהין אַריינצוגיין, אַװעקשטעלן זיך מיט די בעטלער
און אָפּעסן אַ ביליק מיטאָג פאַר זעקס גראָשן. עס איז נישט געווען בלויז
דער הונגער, װאָס האָט אים געשלעפּט צוֹ דער קיך. דער הוננער אויך.
דער עפּל, וועלכן ער האָט שוין געהאט אויפגעגעסן אין מיטן גאַס, האָט
נאָר אויף אַ וויילע פאַרלאָשן דעם דאָרשט. אין זיין ליידיקן מאָגן האָט
ער אָבער געווירקט וי אָפּנעקאָכטער עסיג. נאָכן אויפעסן דעם עפּל האָט
ער נאָך מער איצט דערפילט די פּוסטקייט פון זיין מאָגן און אַ לערקייט
אין זיינע געדערים, וועלכע זענען זיך צונויפנעפאלן; דאָס מויל האָט
געװאַסערט, אַז ער האָט דערשמעקט דעם זיסלעכן שװייס-געשטאַנק, װאָס
שלאָנט פון דער ביליקער קיך. נאָר ער האָט זיך אייננערעדט, אַז עס
ווירקט נישט אַזױ אֶפּשטױסנד און דערווידער, וי אַן אנדערשמאָל. פאַר-
קערט, דער קיך-געשמאַק האָט גערייצט זיין הוננער. און ער האָט אָפּנע-
מאַכט ביי זיך, אַז דאָס דאַרף מען טון.
מיט שרעק האָבן זיך אַלע זיינע אינסטינקטן , צונעקוקט", וי מיר-
קין נייט-צו צו דער ביליקער קיך. ער שטופּט זיך צווישן די אָרימע. אַלצ-
דינג האָט אָנגעהויבן אין אים איצט צו שרייען און צו פּראָטעסטירן. די
נאָז האָט דערשמעקט די נעשמאַקן. דאָס ואַסער אין מוי? אין וואַרימ-
לעך געװאָרן. אַ שטיקנדיקע ענגע לופט האָט אָנגעפילט זיין האַלדז, אָכער
ער האָט אויף נאָרנישט געקוקט. עס איז געווען אַן אויספרווון זיך אליין,
אַ נויטן זיך אַלין, א שלעפּן זיך אַליין, א געראנג?ל מיט זיינע איינגע-
בוירענע נייגונגען און צונעװווינטער באַקװעמלעכקייט. מ'מוז זיי איינ-
מאָל פאַר אַלעמאָל פאַרניכטן, באַזינן און נויטן זיי צו דער דערנידערונג.
וו אַ ר ש ע 153
עס האָט זיך אים געדאַכט, אַז מיט דעם, װאָס ער װועט שטיין אין איין
ריי מיט בעט?ערס און גאט-מענטשן, װעט ער מיט איינמאָל אָפּשנידן
מיט זיין גאַנצער פאַרגאַנגענהײט. און אַזױ וי אַלע זיינע חושים האָבן
נאָך פּראָטעסטיריט קענן דעם אַטענטאַט אױף זייער וויל-געבוירנקייט,
װאָס ער גייט ברענגען אויף זיי, האָט ער זיי מיט גװאַלד אַריינגעשלעפּט
אין דער , ביליקער קיך". ער האָט באַצאָלט זיינע זעקסט גראָשן און גע"
נומען א צינענעם טעלער און אַן אָפּגעריבענעם, שװארץ-פאַרדעכטיקן
לעפל, װאָס ווער ווייסט, וװוער עס האָט פאַר אים מיט אים געגעסן, און
אַװועקגעשטעלט זיך אין דער רייע. פאַר אים זענען געשטאַנען בעטלער
מיט שטיקער לייבער, ואָס האָבן אַרױיסנגעקוקט פון זייערע שמוציקע וועש
אוֹן קליידער, באוואקסן מיט בלאָטע און אַנדערע מיאוסקייטן. הינטער
אִים זענען נעשטאַנען פאַרדעכטיקע פּאַרשױנען מיט פאַרטרוקנטע פּנ-
מער, אַרויסגעזעצטע אוינן, אנגעשװאָלענע נעזער, פון וועלכע עס האָט
זיך געטראָנן ריחות פון שנאַפּס און פאַרלענענעם קאָלבאַס. פוֹן דער קיך,
וו די קעסלען מיט עסנס האָבן זיך געקאָכט, האָט נגעזעצט א פּאַרע און
אַ געשטאנס, װי עס װאָלט זיך דאָרט נישט קיין געקעכטס געקאָכט, נאָר
שמוציקע וועש און צעלאָענע זייף. אין װאָלקן פון דרויך זענען געזעפן
אַרום אַ לאַנגן טיש, באַלױיכטן מיט אַ רויכערנדיקן לאָמפּ, ברואים, ואס
האָבן אויסגעזען וי דריי פערטל מענטשן, וי האַלבע מענטשן. די אֲנ-
דערע טיילן האַבן נעפעלט פון זיי... און מיט התמדה, ואָס האָט פאַר-
ראטן קרענקלעכקייט, האָבן זיי אויסגנעלעקט מיט די לעפ? די רעשטע
טראָפּנס נגעקעכטס פון זייערע שיסלען און אויפנעשניפּט מיט די נעזער
און מיילער יעדעס קרישל ברויט, װאָס איו אַראָפּנעפאַלן איבער זייערע
קליידער.
ווען זיי האָבן דערזען אַזט שיין אָנגעטוענעם פּריץ צווישן זיך אין
דער ריי, האָבן אויף מירקינס אדרעס אָנגעהויבן צו פאַלן פארשידענע
באַמערקוננען און געלעכטערס. מירקין האָט זיך נישט געמאַכט דערפון;
נעשטאַנען מיט זיין טעלער אין האַנט און צונערוקט זיך צו דער קיך. זיי-
נע שכנים האָבן אָבער געקאָנט מאַכן אַזעלכע געשיקטע מאנעוורעס, אַז
ער איז יעדעס מאָל אַרױסנעשלאַנן געװאָרן פון זיין פּלאַץ און פאַררוקט
געװאָרן אויף חינטן. מירקין האָט אלץ איבערנעקומען, נעשטופּט זיך לייב
14 ש ?וו ם אַש
און לייב מיט שמוציקע נופים, ביז ער האָט ענדלעך זיך דערשלאָגן צו
דער קיך, |
דער קוכער, אַ גוי סמיט פוילנדיקע װאָנצעס און קרענקלעך רויטע
באַקן, האָט אים אָנגעקוקט מיט באַזויפנדע אויגן און מיט זיין קאַרטאָפל-
נאָז, געשאַקלט דעם קאָפּ אויף אים, וי ער װאָלט עפּעס נעװאָלט זאָגן,
נאָר פאַרשווינן. |
ער האָט אים נגעגעבן א גרעסערע פּאָרציע זוֹפּ און אויסנעזוכט אין
קעס? אַ װאָגעדיקן ביין, נעזוכט אויך אַ גרעסער שטיק ברויט און דער.
לאַנגט אים. מירקין האָט זיך צוזאַמען מיט די אַנדערע, אַװעקגעזעצט
ביים טיש, גענומען עסן די זופּ מיט ברויט, כאָטש ס'איז נישט געקראָכן
אין מויל אַריין. ער האָט זיך גענויט צו קרינן אַפּעטיט צו זיי, צו װאָס
דער הוננער האָט אים אויך צונעהאָלפן; נעמאַכט זיך עסן מיט נעשמאַק
און זיך איינגערעדט, אַז ס'איז נאָרנישט אַזױ שלעכט. פאַרקערט, עס
האָט אים זייער נעשמעקט.
געשטילט זיין הונגער, איז ער געװאָרן צופרידן פון זיך וי אַ ייננפ,
װאָס האָט אױיסגעהאַלטן דעם עקזאַמען. ער האָט זיך געזאָנט: נאָך אַלעם,
איז עס נאָרנישט אַזאַ שווערע זאַך צו הונגערן. דאָס זאָל עס זיין אינ-
גאַנצן?
ער איז אַרױסגעקומען אין גאַס. דער פרישער, קילער וינט האָט
אים נוט נעטון. ער האָט געשמאַק נעאָטעמט די לופט. פּלוצים איז גע-
קומען עפּעס איבער אים פון אינעװייניק אַרױס, װאָס איז שטאַרקער גע-
ווען פון זיינע פילאָזאָפיעס, און מעכטיקער פון זיין קאָנטראָל, פאַר די
אויגן האָט אים אָנגעהויבן צוֹ שווינדלען, אין מויל אין אָננעקומען אַן
אָנגעװאַרימט שפּײיעכץ. ס'האָט אים אָנגעהויבן נישט גוט צו ווערן, און
וי אַן אומבאהאָלפן קינד, האָט ער צוריקנענעבן אין מיטן גאס אַלצדינג,
װאָס ער האָט גענאָסן אין דער ביליקער קיך..
מענטשן זענען פאַרבייגענאַנגען און אָפּנעטראָטן דעם וועג פוֹן אים,
געשאַקלט אויף אים מיטן קאָפ.
--- אַזאַ פיינער מענטש, אַזױ שיין אָננעטון און שעמט זיך נישט
צו שכורן, --- זאָנט אַ פאַרביינייענדיקע יידענע.
אַנדערע פאַרביינייער האָבן אים אויסנעמיטן אָפּטרייסלענדיק זיך.
155
וו אַ ד ש ע
מירקין האָט זיך פאַרשעמט, פלינק זיך געבראַכט אין אָרדענונג און
אַנטלאָפן פון דעם אָרט װי א גגנב.
--- װאָס פאַר אַ פאַרשאָלטענער מפונק איך בין דאָס? -- האָט ער
זיך געזידלט. -- אַ נדבח געמען געקאַנט, קחלשן אַנשטאַלט באַנוצן גע-
קאָנט, נאָר נישט אױיסגעהאַלטן,
אַ יאושדיק, אומבאהאַלפן געפיל האָט אים וידער אַרומגענומען.
--- װאָס קומט אונדז אַרויס פון אַלע אונדזערע טעאָריעס, װאָס מיר
מאַכן זיך, און פון אַלֶע אונדזערע באַשלוסן, װאָס מיר נעמען אָן, אַו
מיר זענען אנגעבונדן אין אונדזער חיונת, וי די קו צו דעם נראָז? אַ
ליאַדע װאָס --- און מיר מאַלן זי צום טויט-פאַראורטיילטע פלוגן, אַלע זע-
נען מיר אָנגעבונדן מיט אַ שטריק ערנעץ צו אַ דרענג?. מיר קאָנען פליען,
לויפן איין צאָל, צוויי צאָל --- אַזױ פאַנג, װי ס'איז אין אונד! דאָ דאָס
ביס? חיונה. באלד שלעפּט מען אונדז צוריק צו דעם דרעננל, צו וועלכן
סיר זענען צוגעבונדן דורך אונדזערע קהלשע שטריק..
פארשעמט זיך פאַר זיך אליין פאַר דער אומבאַהאָלפנקײט, װאָס אין
אים איבערפאַלן, האָט ער צוגעלייגט:
--- אויף אַלֶע אופנים וװעט מען דארמן דעם מפונק פון זיך אַרױיס-
שלאָגן, פיט אַ קלין אַרױיסשלאָנן, ווען עס װעט נישט ניין אַנדערש.
קאַפּיטל 17
איינגעקויפט זיך אין מילכיקן רעסטאַראַן
אינעם מילכיקן רעסטאָראַן האָט ער אָננעטראָפֿן זיינע באַקאַנטע. עם
איז געווען נאָך דער געווענלעכער עס-שעח, נאָך דער צייט, ווען דער
רעסטאָראַן איז באַזעצט מיט פרעמדע מענטשן.
עס איזן שוין געווען שפּעטלעך. אין רעסטאָראַן זענען געבליבן די
פּאַר אינטעליגענטן. האַלבע אָדֶער גאַנצע פּאַליטישע טוער, אַ פּאָר לע-
רער-עקסטערנעס, אָדער גלאַט אַזוֹי יונגעלייט, װאָס האָבן נישט געהאט
קיין וושרימע חיים, קיין איינגעחייצטע שטובן און קיין ליכטיקע טישן,
156 ש לו ם אַ ש
אַרום וועלכע זיי זאָלן זיך באַהאַלטן פון דערי נאַסנדיקער קעלט. זיי אלע
האָבן זיך באַנוצט מיט דער גאַסטפרײנטלעכקײיט פונעם באַלעבאָס פון
רעפטאָראַן, װאָס איז אַליין געווען אַן איינענער מענטש, אַן אינטעליגענם
און אַ שטיק? ליטעראט. אינעם רעסטאָראַן איז געווען האלב-טונקל. אַ
שאָד געווען ליכט אויסצוברענען פֿאַר די ווייניק פּרנסה-ברענגענדיקע
קונדן, האָט דער באַלעבאָס אויסנעלאָשן די אַלגעמײײנע ליכט און גע-
לאָזט נאָר ברענען די עלעקטריע אַרום טישל, װאָס איז נעווען באַזעצט
טיט מירקינס נייע באַקאַנטע.
דער באַלעבאָס, אַ שיינער ייד, מיט אַ ברייטער גראֶער באָרך, א
הדרת-פּנים פון א געלערנטן, אויף װאָס עס האָבן עדות געזאָנט זיין הוי-
כער גלאַנצנדיקער שטערן און זיינע ברילן אויף דער נאָז, אין געווען
פאַרנומען הינטערן קאַנטאָר, ביי זיין גרויס ווערק, אויף וועלכן ער האָט
געאַרבעט אַ העלפט פון זיין לעבן. אַ װערק, װאָס האָט געזאָלט פאַרשױי-
נען די מענטשהייט פון מלחמות. ער האָט יעדעס מאָל אויפגעהויבן זיין
בליק פון הינטער די ברייטע ברעמען, אַרױפנעשאַרט די ברילן אויפן
שטערן און אָנגעקוקט די קעזלעך, די טעלערלעך סמעטענע, רעטעך, הע-
רינג און אַנדערע עסנווארנ, װאָס זענען געשטאַנען פאַר אים אויפן קאַנֵ"
טאָר, װי ער װאָלט געװאָלט פון זיי אַרױסזױינן די אידעע, דעם געדאנק
פון אייביקן שלום, פאַר זיין ווערק. אַלץ איז שוין געװען ביי אים אין
בוך פיקס-און-פאַרטיק: דאָס ועלט-געריכט, ווו די מלוכות זאָלן זיך
קענען משפּטן, די אָרנאַניזאַציע פון דער װאָלונטיר-אַרמײ, װאָס זאֶל האָבן
די אויפגאַבע צו נויטן די מלוכות אויסצופירן דעם פּסק-דין פונעם פעל-
קער-משפּט (ער האָט שוין אַפילו אָנגעהויבן צו ווערבירן װאָלונטירן פאַר
דער אַרמײי צווישן די אינטעליגענטן, װאָס פאַרקערן אין זיין קאַפע). עס
האָט נאָר געפעלט אַ קפֿײיניקייט --- וי אַזױ צו נויטן די פעלקער און די
מלכים אָנצונעמען דעם יידנס שלום-פּראָיעקט, אַזױ װי ער האָט אים
אָנגעואָרפן אין זיין ספר. ער האָט אַרויפגערוקט זיינע ברילן איבער דעם
הויכן גלאַנצנדיקן שטערן און טיף און לאַנג זיך איינגעקוקט אין זיין
מילכיקס, װאָס איז נעשטאַנען פאַר אים, ביז ער האָט דערזען מירקינען
אַריינקומען, און גוטפריינטלעך צונעשמייכלט צו אים. מירקין, כאָטש
ער האָט זעלטן זיך באַוויזן אין רעסטאָראַן, איז שוין אָבער געווען גוט
באַקאַנט און גוט אָנגעזען צוליב זיין יחוס, װאָס אַלע האָבן שוין גע-
וי אַ ר שע 157
זווסט דערפון, און איבער דער געהיימניש פון זיין אויפטױיכן צװוישן די
קרייזן.
ביים טישל איז אָנגענאַנגען אַ הייסער וויכוח, ביי וועלכן דער באַ-
קעבטפטער אָנפידער אין געווען דער , פילאָזאָף?. דאָס איז געוען אַ
זעלטענער מענטש, װאָס האָט שוין לאַנג געהאט צונעצויגן מירקינס אויפ-
מערקזאַמקייט, ער פלעגט זיצן אינעם קאַפע-הױז און גערן האָבן צוצו-
הערן זיך צום , פילאָזאָפס? רייך. נישט שטענדיק אָבער פלעגט דער
, פּילאָזאָף? זיך אַרײנלאָזן אין געשפּרעכן אדֶער אנטיילנעמען אין דיס-
קוסיעס, װאָס פלעגן אָפּטמאָל אין די אָוונט-שעחען זייער הייס אויסדע"
באַטירט ווערן אינעם רעסטאָראַן, מיטן אָנטײי? פונעם באלעבאָס, מייסטנס
פלעגט ער זיצן, דער , פילאָזאָף", איינער אליין פאַר זיך ביי אַ טיש? ביי
זיין װאָרים נלעזל מילך מיט א קוכאַרקע און אַריינקוקן אין א ביכ? ביים
קאַרגן עלעקטרישן ליכט פון זיין טיש?, אָדער פאַרקלערן זיך, קוקנדיק
אויף איין פּונקט פונעם באַלקן שעהעךלאַנג. דער בייניקער יינגלשער
גוף פון דעם מיטליאָריקן מענטש האָט זיך אין זיך אַלײן אייננעקאר-
טשעט, וי ער װאָלט געװאָלט זיך אַליין ארומנעמען. פאַרלײנגט אַ פוס
אוֹיף אַ פוס, -- װאָס ער האָט זיי געקאָנט אַקראָבאַטיש צוזאמענפלעכטן
וי קיין אַנדערער נישט, -- אַזױ אויך אדוסמגעװויקלט זיינע דאַרע
שטעקלדיקע הענט אַרום זיין שמאָלן, כמעט קינדישן קערפּער, האָט ער
אַזױ געקאַנט אָפּזיצן שעהען-לאַנג, פאַרקוקט אין איין פּונקט וי אַן אין-
דישער פּרוֹש. דערביי פלענט אויף זיין אויסנעבלייכט פּנים אָפּשפּינלען
זיך אַ קינדישער גנוטער שמייכל, װאָס ער האָט אַרױסגעהױבן פון די
וועלטן, אין וועלכע ער האָט זיך איצט נעפונען.. אן אַנדערש מאָל
פלענט ער יאָ נעמען אַן אָנטיי? אין נעשפּרעך, אָבער שטענדיק מיט אַזאַ
פילאָזאָפישער רואיקייט, אַז עס האָט נישט הארמאַנירט מיט די באַ--
קעבטע חייסע דיסקוסיעס, װאָס האָבן זיך געפירט ארום אים, און עס
האָט דענערווירט מיט דער איינגעהקאלטנסייט און נעיסותקייט. קיינער
האָט נישט נעוווסט, פון װאָס עס לעבט דער , פילאָזאָף", ווו ער װווינט,
און פון װואָס פאַראַ פאַרהעלטענישן און אומשטענדן ער קומט אַרויס. ער
האָט קיינמאָל ביי קיינעם קיין קליינגעלט נישט געבאָרנט, כאָטש מ'האָט
געוווסט, אַז ער נייטיקט זיך אָפּט, און ער האָט קיינמאָל נישט אָפּנע-
זאָגט, ווען עס האָט זיך ווער געװוענדעט צוֹ אים וענן א נמילות-חסד,
158 ש 5 ו ם אַ ש
מ'האָט נישט געוווסט, פון װאַנען ער נעמט עס. מ'האָט זיך אָנגעשטױסן,
אַז ס'מוז ווער זאָרגן פאַר אים. װאָרום, װי קליין זיינע באַדערפענישן
זענען נישט געווען, האָט ער דאָך געהאָט די מענלעכקייט אױסצובאָרגן
קליינגעלט, ווען עס האָט זיך ווער געווענדעט צו אים, -- װאָס האָט באַ-
וויזן זיין אומאָפּהענגיקײיט. דאָס האָט אים נעמאַכט פאַר אַן אויסנאַם
אינעם קרייז, און מען מוז צוגעבן --- פּאַר נישט קיין זייער סימפּאַטישן
אויסנאַם,
דעם אָוונט האָט ער יאָ גערעדט. אין רעסטאָראַן, װי געזאָגט, אין
כמעט, אַ חוץ דער קליינער גרופּע, קיינער נישט געווען. אָנגעלענט אױף
אַ טישל אין אַ ווינקל, איז אַ קעלנערקע נעשלאָפן. די צווייטע אין גע-
שטאַנען, די הענט פאַרלײינט אין די טאַשן פון איר ווייסער שערץ און
זיך צוגעהערט צום געשפּרעך פונעם , פילאָזאָף" צוזאמען מיט דער גרופּע.
ביי מירקינס אַריינקומען האָט דער , פילאָזאָף" גערעדט ועגן האַר"
מאָניע פון נשמה און גוף; אז דער מענטש איז דער פאַרמיטלער צװישן
זיין נשמה און גוף, און ער דאַרף גויטן זיין נשמה, אַז זי זאָל זיך נישט
גרויסן קעגן זיין גום, נאָר לעבן אין האַרמאַניע מיט אים, אונטער װאָסערע
אומשטענדן דער מענטשלעכער חומר זאָל זיך נישט נעמפינען, ווי?
מיינסטנס איז דאָס די נשמה, װאָס בריקעוועט זיך און רייסט זיך. דער
גוף קאָן מי? מער איבערטראָגן, װי די נשמה --- סיי גוטט, סיי שלעבטם.
ער אַליין האָט שוין געמאַכט דעם גרויסן שלום אין זיך. דורך דעם האָט
ער געפונען די מנוחה און האַרמאָניע.
--- און װאָס טוט מען, ווען מ'הונגערט? -- האָט װער געפרעגט
אויפגערענט איבער דעם , פילאָזאָפס?" רואיסייט.
--- עס איז נישטאַ אזא זאַך וי חונגער, --- האָט דער , פילאָזאָף"
דערקלערט געלאַסן, איבערציענדיק מיט זיין דאַרער האַנט איבער זיינע
קאַרנע װאָנסעלעך. --- הוננער איז אַ צושטאַנד פּונקט אַזױ װי זאַטקײט,
און עס איז נישטאָ קיין צושטאַנד, װאָס דער מענטש זאָל נישט זיין
ביכולת צו נויטן זיין נשמה צוצוגעוווינען זיך צו אים. עס איז נישם
דער נוף, װאָס כיידט, עס איז די נשמה, -- און די נשמה קאָן מען אֶפּי
ווענדן פונעם צושטאַנד, אין וועלכן זי געפינט זיך אומבאַקװעם און זי
אַרײנאַרבעטן אין אַ העכערן צושטאנד. נעמט, למשל, הונגער. ווייסט
יט
איר, אַז הונגער האָט אַ מוזיק? יעדער צושטאַנד האָט א שאָטן, װאָס
וו אַ ד ש ע 159
באַנלייט אים, פּונקט אַזױי וי דער שאָטן -- דעם מענטש. איך װאָלט
עס אָנרוּפְן די פוזיק פון צושטאַנד. און פּונקט שװי וי אַריענטאַלישע
חכמים האָבן זיך באהאלטן פון דער זון אין שאָטן אַריין, כדי דאָרט
רואיקער צו קאַנען געפינען דעם צוזאמענהאנג סיט דער נשמח, אַזי
דאַרף דער מענטש אַנטליפן מוֹן דעם צושטאַנד, אין וועלכן ער געפינט
זיך --- אין זיין שאָטן אריין. װאָרום צושטאנד איז א קאַכעדיקע זאך, עס
ברענט, עס עסט דיך, עס ווארימט דיך, אָדעד קילט דיך. מים איין װאָרט
--- דערקוטשעט דיר. דער שאָטן פון צושטאנד אין שין אָפּגעקיפט.
דאָרטן, אין אִים, קאָנסטו מער אים תופס זיין און מער באהערשן די
חכמים געפינען זיך קיינמאָל נישט אין עצם צושטאַנד, נאָר שטענדיק
נעבן אים. דורך דעם באהערשן זיי די אומשטענדן, אונטער וועלכע זיי
זאָלן זיך נישט געפינען.
דער באלעבאָס, װאָס איז געזעסן הינטער דעם קאַנטאָר, האָט אַרױית-
גערוקט די ברילן איבערן שטערן, װאָט איז געווען א סיסן, אַז ער האָט
אויפנעהערט צו שרייבן אוֹן געװאָלט עפּעס פרעגן פון זיין אָרט אַרױס
דעם , פילאַזאָף". נאָר עס האָט אים ווער אױסנעכאַפּט צו-פרו;
--- איך בעט אייך איבער, װאָס איך על אייך עמפּעס פרעגן, --
האָט זיך דער ,זשאַכלינער" געװענדעט צום , פילאַָזאָף/. -- איר האָט
שוין ווען ס'איז אמאָל געהוננערט, אמת געהוננערט, נישט װאָלונטע-
ריש, נאָר דערפאַר ווייל איר האָט פּשוט נישט געהאט מיט װאָס אייער
הוננער צו שטילן, איר האָט זיך ארומנעדרייט אין נאָס און פּשוט נישט
געהאט אויף קיין זעמל?
--- איך קאָן אייך נישט ענטפערן אויף דער פראַנע, -- האָט דער
פילאָזאָה? אָפּנעענטפערט אויף זיין רואיקן שטייגער. -- איך ווייס
נישט װאָס עס הייסט זאַטקײט. וי איך האָב שוין דערקלערט, געפין איך
זיך קיינמאָל נישט אין עצם צושטאַנד, נאָר אַרום אים.
--- איך האָב פונקט אַזױ אַמאָל פילאַזאָפירט ווענן צושטאַנד, ווען
איך בין זאט נגעווען. היינט אָבער, וייס איך, אַז ס'זענען נישטאָ קיין
זייטיקע שאָטנט. ס'איז דאָ ,אמתער צושטאַנד" און דאָסי אין: , זאט אָדער
חונגער". און די וועלט איז צעטיילט צווישן אט די צוויי צושטאנדן.
מ'האָט זיך אומנעקוקט אויף דעם, װאָס האָט גערעדט די ווערטער.
160 ש לום אַש
מ'האָט זיך די איינענע אויגן נישט געװאָלט נליבן -- ס'איז געוען
מירקין, װאָס האָט עס געזאַנט.
נאָר מירקין האָט שוין איצט אַלעמענס בליקן איבערנעטראָגן. און
--- ווונדער איבער ווונדער: ער האָט זיך מער נישט גערויטלט װי א כלה-
מייד?ל. ס'האָט ביי אים גאָרנישט מער אױסנעמאַכט, װאָס מ'קוקט אויף
אים. ער האָט שוין געהאַט פאַרלױרן די בושה..
דער עולם האָט פאַרשטאַנען, אַז ס'איז עפּעסװאָס געשען מיטן
יונגנמאַן. מ'האָט זיך נגענומען רעדן ווענן אַנדערע טעמעס.
נאָכן נעשפּרעך מיטן , פילאָזאָף? --- האָט זיך צו מירקינען צונע-
שאַרט דער , זשאַכלינער". ער איז עפּעס געווען אויסערנעווענלעך פריינט-
לעך צו אים. ער האָט אים נעפרעגט:
--- װאָס הערט מען עפּעס ביי אייך, מירקין?
מירקין האָט אים אָנגעקוקט פאַרװונדערט.
--- גאָרנישט, קיין אויסטערלישעס, -- האָט ער אים אָפּנעענט-
פערט מיט א שמייבל.
--- טאַקע נישט? -- ווונדערט זיך עפּעס דער ,זשאַכלינער" און
פרענט מירקינען אין דער שטיל;'
--- זאָגט נאָר, מירקין, האָט איר שוין היינט געגעסן?
דאָס נאָך נישט צוגעװווינטע בלוט אין מירקינס אָדערן האָט זיך
ביי דער דאָזיקער פראַנע גענעבן א וועק-אויף פאַר אויפרענונג און גע-
קומען צולויפן מירקינען אין פּנים אַרין. אויך האָט נאָך זיין נישט גאַנץ
באַזינטער משפּחה-שטאַלץ נענעבן אַ פּראָטעסטיר אין אים. מירקין האָט
זיי אָבער באַלד באַרואיקט וי מען באַרואיקט נאַכגעגעבענע קינדער, און
ער האָט צו זיך אַליין נעזאָנט: װאָס איז דאָ געשען? און וי להכעיס זיי,
און וי זיי צו באַשטראָפן, צו צוגעוווינען זיי צו עפּעס, האָט ער דעם
, זשאַכלינער" אָפּנעענטפערט: יאָ, איך האָב געגעסן אין אַ שטאָטישן
אַנשטאַלט.
אַ נערוו האָט אַ ציטער גענעבן אין ,, זשאַכלינערס" אינערן: מירקין
אין אַ שטאָטישן אַנשטאַלט, מיט בעטלערס צוזאַמען! ער האָט גאָרנישט
געזאָגט, פארשטייט זיך, נאָר אָנגעקוקט אים פאַרוװונדערט און אַזױ יי
מירקין װאָכט פאַרשטאַנען זיין פרעגנדיקן בליק --- האָט ער געזאָגט צו
דעם , זשאַכלינער":
161
ואס ווונדערט איר זיך אַזױ? װאָס, דאָרט, מיינט איר, עסן
נישט קיין טע:טשן?
--- גיין, גיין. איך ווונדער זיך נישט, -- ענטפערט דער ,זשאַכלי-
גער". --- אוך הֹאם אייך נאָר געװאָלט פרענן; איר זענט שוין געװאָרן
מאָרגעשטעלט פאַרן באַלעבאָם פון דאַנען, פאַר דעם הער שניאורזאָן?
-- גיין, --- זאָגט מירקין.
--- קומט, וועל אוך אייך פאָרשטעלן פאַר אים. עס אין אַן אייגענער
מענטש. עס װעט אייך צונוץ קומען. טאָמער װועט איר אַמאָל נישט הװאָבן
קיין געלט, קאַנט איר נעמען אױיף באָרג. מיר אַלע טוען אַזױ. פּאַניעש.
שניאורזאן --- דאָ האָט איר נאך טע װאֶלונטיר פאַר אייער אַרמײי פון
שלום. איר קאַנט שוין אונדזער נייעם פריינט. דאָס אין מירקין, זאַכאַרי
מירקין.
--- אפשר פון די רייכע פּעטערבורנער מײרקינס? -- פרעגט דער
באַלעבאָס און גיט זיך מיט די פיננער א קעם דורך די לאַנגע שפּיצן פון
זיין באָרד. געווען דער באַלעבאָס א גרויפער קענער פון אַלע יידישע נבו-
רים פון רוטלאַנד.
--- גיין, --- שאַקלט זאכארי מיטן קאָפּ,
--- א, וי קוסט ער צו זיי? -- זאָנט דער ,זשאַכלינער?. -- אַן
אייגענער מענטש.
--- איך האָב גנאר געמיינט, -- זאָגט דער באַלעבאָס.
--- אוד פארשטייט דאך ווענן װאָס עס האַנדלט זיך, פּאַניע שניאור-
זאָן. הער מירקין זוכט באַשעפטיקונג. לעקציעס אודאי. ער װעט זי
קריגן היינט, פאָרנן. דערוויי?, איידער ווען און ואָס, נייטיקט ער זיך
אין אַביס? קרעדיט,
--- פולא, ואס פאָן מען פאכן? -- ניט דער באלעכאָס א טיפן
סרעכץ, לאָזט אַראָפּ די ברילן פון שטערן איבערן נאָז און נעמט זיך וי"
דער צו זיין ווערק וועגן , אייביקן שלום".
--- חכרטע מאניע, דערלאַנגט דאָ אהער א טעצל מיט קעז און סמע-
טענע. דער באלעבאָס ווייסט דערפון, --- רופט דער , זשאַכלינער" צוֹ דער
קעלנערקע.
--- גיין, א גלעז? טיי, --- זאָנט מירקין פאַרשעמט. -- איך האָב
אזא ביטערן מעם אין מויפ,
102 של ום אַש
-- דאָס קומט פון לאַנגן תענית. דאָס אין דער הונגער-נעשמאַק,
איך קאָן אים, -- זאָנט דער ,זשאַכלינער" אין געלעכטער,
אט
פון דענסטמאָל אָן האָט זיך זאַכאַרי איינגעקויפט אין חברח פון
,מילכיקן רעסטאָראַן". ער איז דורך דעם דער חברח אָן אַן ערך געפעלן
געװאָרן. ער איז אויס מיוחס געװאָרן. מ'האָט זיך אויפנעהערט מיט
אים צו אינטערעסירן און פאַררעכנט אים פֿאַר אַן אייגענעם,
קאַפּיטל 18
אין דער שולע
פרוי הורוויץ האָט שוין געהאט פאַר אַלצדינג געזאָרגט. צו אירע
טאָנ-טענלעכע נויטן איז נאָך צונעקומען נאָך אַ קלאָפּאָט -- דער ינ-
גערמאַן פון פּעטערבורנ (װוי זי האָט אים גערופן). עס איז איר נעלונגען
צו באַקומען פאַר אים ביי אַ בעסערן שניידער אַן אומזיסטע דירה אַלס
סובלאָקאַטאָר --- פאַר לעקציעס, װאָס ער האָט גענעבן זיינס אַ ייננל א
גימנאַזיסט (אַרויסהעלפנדיק אים אין רוסיש און אַריטמעטיק). מיטאָגן
האָט ער דערוויי? גענעסן ביי איר און פון איר האָט ער אויך פאָרלויפיק
באַקומען דאָס טאָנ-טעגלעכע קלייננעלט, װאָס ער האָט באַדאַרפט אויף
הוצאה, ביז די ערשטע באַצאָלוננען פאַר צוויי פּריואַט-ילעקציעס, װאָס
דער לערער הורוויץ האָט פאַרשאַפט, וועלן איינפליסן. דערפאַר האָט זאַ-
כארי מירקין אױיסנעפּרװװוט זיינע כוחות אלס לערער ביי הורװויצן אין
דער שולע. ער איז אויך צונוץ געקומען. די שולע האָט קיינמאָל נישט
געהאט גענונ לערער. די לערער, װאָס די שול-אינספּעקציע האָט באַ-
שטימט אָדער אַרײיננעזעצט, זענען געווען מער טשינאָווניקעס און שפּיאָ-
נען, וי לערער. אַזױ וי מירקין איז געווען א ,נעענדיקטער" מיט אן
אוניװוערזיטעט-דיפּלאָם, האָט אים דער אינספּעקטאָר גאַנץ לייכט באַ-
שטעטיקט מיטן תנאי. אַז דער אַלטער רוסישער לערער זאָל ווייטער
באקומען זיין נעהאַלט,
103 :
ער האָט געלערנט אַלצדינג: די רוסישע שפּראַך, פיזיק, מאַטעמאטיק
און נאַטור-װױסנשאַמט. דער לערער חורוויץ האָט אַפילו באמערקט, אַז
מירקינען װעט אין אָנהייב זיין שווער צו באַהערשן די קינדער פון זיין
שולע. ער האָט זיך נישט געהאַלטן גענונ חשוב פאַר די קינדער ביי די
לעקציעס און צופיל זיך אַרײינגעלאָזט מיט זיי אין דיספֿוטן. דורך דעם
האָט ער צעבראַכן די דיסציפּלין, װאָס דער לערער חורוויץ האָט אייננע-
פירט אין זיין שול. ער האָט זיך אָפּטמאָל פאַרלוירן, ווען דער כיטראַק,
משחלע ,לויז", א יינגל א קונדס, װאָס איז געווען באַקאַנט איבער זיינע
שטיקלעך, װאָס ער האָט אָננעטון די לערער, האָט אים אונטערגערוקט
כיטרע פראַגן. דער לערער חורוויץ האָט מירקינען אין אַן אֶוונט גענומען
אָן א זיים און אים גענעבן אַ לעקציע אין פּעדאנאַניק: אנדערש איז
אַ חברישער שמועס, װאָס מ'פירט מיט דערוואקקענע, און אַנדערש זע-
נען לעקציעס פֿאַר קינדער". דערביי האָט פאַר אים דער לערער הורוויץ
געהאַלטן אַ גאַנצן פאַרטראַג מכוח פּעדאנאָניק: טז אַ לערער מון שטענ-
דיק אין אַלע פאַלן אויסקוסן ביי די קינדער אלט אַן אױטאָריטעט. ער
טאָר קיינטאָל נישט לאָזן באַמערקן זיין שװאַכקייט. קינדער זענען טל
נע סיראַנען, װאָס װאַרטן נאָר אויף דער מינדסטער געלעננחייט, אַז זי
זאָלן קאָנען אָנפאַלן אויף דיר און דיך אַרויסשטעלן מאר א נאַר. צוליב
דעם דאַרף דער לערער, אין דער קעננװארט פון קינדער, שטענדיט זיין
אויף דער ואַך, שטענדיק זיין באַװאָפּנט. --- נרייט אויף אַ קענן-אַנגריף.
--- מירקין האָט אויסנגעהערט, גענומען זיך אין קאָפּ אַריין, אָפּנעמאַכט
ביי זיך אַזױ און אַזױ. אָבער שוין ביי דער ערשטער לעקציע, װאָס ער
האָט געגעבן אַלין פאַר די קינדער, האָט ער אייננעזען, אַז ער װעט זי
נישט קאָנען באַהערשן און האָט זיך געשראָקן, אַז ער װעט זיך דערפאַד
אָפּזאָגן פון זיין נייעם באַרוף און זוכן עפּעס אַנדערש.
די קינדער פון לערער הורוויצעס שולע זענען באַשטאַנען פון די
אָרימסטע שיכטן פון דער אַרימסטער יידישער געגנט. א סך פון זיי זע-
נען געװאָרן --- צוליב די אָרימע אומשטענדן, אין וועלכע זיי האָבן זיף
געפונען -- באַפּרייט פון שכר-לימוד. פאַר זיי האָט באַצאָלט אַ קאָמו-
טעט, וועלכער האָט אין נעחיים פונעם אינספּעקטאָר אונטערנעשטיצט
די שולע, װאָס האָט געהאָט דעם צוועק צו פאַרשפּרײיטן בילדונג צווישן
די אַרימע יידישע שיכטן. מיםט די קינדער אין נאָך געװוען א האַלבע
104 ש ל ון ם אַ ש
צרה: נידערגעשלאָגן פון אַרימקייט, שטענדיק החונגעריקע, פרירנדיקע אין
די קאַלטע היימען, האָבן זיי באַטראַכט די שול װי א נדעדן, און דער
לערער הורוויץ איז פאַר זיי געווען א נאָט. זיי איז געווען גרינג צו באַ-
הערשן, שווער איז אָנגעקומען מיט די האַלב-פאַרמענלעכע. דאָס זענען
געווען אומדערצוינגענע קינדער פון גראָבע עלטערן, פון פיש-הענדלער
און קצבים, מאַרק-זיצערינס און אַנדערע קרעמער. דאָס שכר-לימוד אין
געווען זייער שווער פון זיי אַרױסצוקרינן און עס אין אָנגעקומען רחל-
לאהן מיט ביטערער נויט אָפּצונעמען דאָס שכר לימוד אין נאַטור: מיט
פיש אויף שבת, מיט פלייש און מיט גרינװאַרג. די עלטערן פון די קינ-
דער האָבן געמיינט, אַז נישט דער לערער זיי, נאָר זיי דעם לערער טוען
אַ גרויסע טובח, װאָס זיי לאָזן זייערע קינדער גיין אין שולע, און מען
דאַרף זיי דערפאר נאָך צוצאָלן. און די קינדער, דערפאַר װאָס זייערע
עלטערן באַצאָלן שכר-לימוד פאַר זיי, האָבן זיך געהאַלטן פאַר פּריװי-
כענירטער פון די אַנדערע קינדער און דערלויבט זיך פרייהייטן. עס אין
נאָר אַ דאַנק דער געניטקייט און דער אומדערהערטער געדולד פון לע-
רער הורוויץ, װאָס ער האָט געקאַנט צווישן זיי אַריינברענגען װי עס אין
דיפציפּלין און ארדענונג.
די ערשטע 5עקציעס, װאָס מירקין האָט נגענעבן אין שול, זענען
מער אָדער ווייניקער דורכגענאַנגען רואיק און נאָרמאַל, די קינדער האָט
נאָך גערייצט די נייגעריקייט צו באַקענען זיך מיט דעם נייעם לערער.
כאָטש דאָ און דאָרט האָט די דיסציפּלין זיך שוין באַשײנפּערלעד גע-
בּראָכן דורך די כיטרע שטיקלעך פון משהלע , לוין" און פון חיימל
, מאָנדראק", װאָס זענען געווען די ראשי-בריונים אין דער שול. זיי
האָבן אונטערגעשטעלט חזירישע פיסלעך און פאַרשידענע שטיקלעך מיר-
קינען, --- װאָס ער האָט נאָך נישט באַמערקט. די קינדער האָבן געלאַכט.
ער האָט געוווסט, אַז דאָס לאַכט מען איבער אים און נישט געוווסט װי
אַזױ דאָס צו פֿאַרמיידן. |
מירקין האָט זיין פּראָפּעסיע גענומען זייער ערנסט. קודם-כל איז
ער געווען אַן ענטוזיאַסט. איבערנייענדיק מיט די קינדער דאָס עלע-
מענטאַרע וויסן ווענן פיזיק און נאַטור-פאָרשונג, האָט ער זיך נאָך אַמאָל
באַגײיסטערט און איצט דערינען דערזען די דערהויבנקייט און די װוונדער
פון דער נאטור פיל מער, װוי ווען ער האָט עס געלערנט אַלײן. ער האָט
וו אַ ר ש ע 105
נאָך אַמאָל איבערגעלעבט זיינע קינדערשע יאָרן, ביי די לעקציעס איבער
הימל-קענטשאטט האָט ער זיך אַזױ באַגייפטערט, אַז ער האָט פאַרגעסן,
אַז ער האָט צו טון מיט שול?-קינדער, וועלכע װאַרטן נאָר אויף אַ געלעננ-
הייט אוועקצושטעלן זייער לערער אין אַ קאָמישער לאַגע און דורך דעם
זיך אויסצוברעכן פון זיין דיסציפּלין און אַרדענונג. די קינדער האָבן
גערופן דעם נייעם לערער מיט אַ צונאָמען: ,די טשערעפּאַכע", דערפאַר
וויי? מירקין האָט ליב געהאָט פאַר די קינדער צו דערקלערן נאַטור-דער-
שיינונגען מיט גרוים באַגייסטערונג און אַריינגעלאָזט זיך אין ענטוזיאַזם.
ביי יעדער געלעגנהייט האָבן זיי אים עפּעס נגעפרעגט וענן אַ ,טשערע-
פאַכע?, אין מיטן דער לעקציע וועגן דער צוציאונגס-קראַפט פון דער
ערד, ווען ער האָט געהאַלטן אין מיטן בעסטן דערקלערן וועגן ניוטאַנס
עקטפּערימענטן, הויכט זיך אויף משהלע און שטעלט אַרױס צוויי פיננער
פון דער װאַנט, אַז ער האָט עפּעס צוֹ פרעגן.
-- װאָס האָסטו צוֹ פרעגן?
--- פּאַניע לערער, וויפי? פיס האָט אַ טשערעפּאַכע?
זאכארי איז בלייך געװאָרן פאַר כעס, די פראַנע איז געװאָרן נע=
שטעלט אַזוי אומשולדיק,. משהלע האָט דערביי אַרױסנעשטאַרצט זיינע
תמעװואַטע שװאַרצע איינעלעך, אז מ'האָט אייננטלעך גאָרנישט געקאַנט
האָבן קעגן אים. נאָר דער נאַנצער ענטויאום איבער די װונדערלעכע
דערשיינוננען פון דער צוציאוננס-קראפט פון דער ערד, ועגן די אַלע
פֿאַרבאָרגענע כוחות פון דער נאַטור, אַלע אויסטערלישע וועלט-דערשיי-
נונגען -- אלץ האָט געפּלאַצט מיט איינטאָל און עס אין געבליבן קיגן
אויפן טיש -- אַ טשערעפּאַכע.
--- וי קומט דאָ אַהער אַ טשערעפּאַכע אין מיטן דערינען? -- פרעגט
זאַכאַרי בייז.
--- איך האָב זיך געשפּאַרט מיט חיימען וועגן דעם,. איך האָב גע-
זאָגט, אַז א טשערעפּאַכע האָט פערצן פּאַר פיס און ער זאָנט נאָר אַכט
פּאַָר -- האָב איך געמיינט, אַז אַמבעסטן -- איך על דעם לערער
פרענן. |
מירקין האָט פאַרביסן די ליפּן און ווייטער זיך געלאָזט אַריין אין
זיינע באשרייבונגען וועגן די שטערן, כאָטש דער ענטװיאַזם און די נאַנ-
צע פּאָעזיע זענען שוין פאַרשווונדן.
106
-- פּאַניע לערער, אַ , כראַבאַנזש? האָט איין קאָפּ צי צוויי קעפּ?
-- האָט איצט געפרענט חיימל, וועמענס ריי עס איז געווען, לוט דער
אָפּנעמאַכטער זאַך צווישן זיך, כדי דעם לערער צו דערקוטשען.
דאָס איז שוין געווען צו פיל, מירקין האָט זיך פאַרלוירן, אין צו-
געלאָפן מיט דער נאַקעטער האַנט צום יונג. דער יונג איז אַרױסנעשפּרונ-
גען פון דער באַנק. אין א מינוט אַרום האָבן זיך שוין לערער און שילער
צוזאַמעננעפלאָכטן אין איין קנויל, און דער גאַנצער קלאָס איז געגאַננען
כאַדאָראָם.
אין צווייטן צימער, ביי די מיידלעך, האָט גענעבן פּוילישע לעקציעס
די עלטערע טאַכטער העלענקע. דערהערט אַ גערודער אין דעם קלאַס פון
די עלטערע יינגלעך (דער פאָטער איז נישט געווען), האָט זי פאַרשטאַ:
נען, אַז עס איז עפּעס געשען מיטן נייעם לערער. נאָך א קליינעם ישוב-
הדעת מיט זיך אליין האָט זי איבערגעלאָזט איר קלאס אונטער דער אוים-
זיכט פון אַן עלטסטער און איז אַריין אין קלאַס פאַר יינגלעך געװויר
ווערן װאָס עס האָט געטראָפן.
פון דער גאַנצעד וועלט איז זי געווען די יעניקע, פֿאַר וועלכע מיר-
קין זאָל אַמװינציקסטן װועלן זיך נאַקעט-שטעלן אין זיין גאַנצער אומבאַ-
האָלפנקײיט. ווען אַ נרוב װאָלט אָפּן געווען פאַר אים, װאָלט ער געוויס
אַרינגעשפּרונגען. ס'האָבן זיך אים געשטעלט טרערן אין די אויגן, װאָס
ער האָט זיי קוים באַהערשט. ער אין געבליבן שטיין בלייך, אומבאַ-
האָלפן, און נאָך אַ פיל מער דערשראָקענער, וי די קינדער ארום אים,
--- אַנטשולדיקט, --- האָט מירקין געשטאַמלט בלייך.
-- פּאַני לערערין, פּאַני לערערין, דער נייער לערער האָט אונדו
געשלאָנן און דער פּאַן דירעקטאָר האָט פאַרװערט אונדז צו שלאגן, -
האָבן די יוננען געשריגן.
--- אויף די ערטער, די מינוט אויף די ערטער, -- האָט זי קאָמאַן-
דעוועט. און אַ ווונדער: די ייננלעך האָבן וי געצוימטע לייבלעך צונע-
הערט זיך צו איר באַפעל און צעזעצט זיך צוריק אויף די ערטער.
זי האָט זיך געווענדעט צו דעם בלייבן, פאַרלױרענעם מירקינען מיט
אַ באַרואיקנדיקן שמייכ? און צונעװאָרפן אים א װאָרט.
--- דאָס טרעפט זיך.
--- איך בין שולדיק, --- זאָנט מירקין פאַרלוירן.
=
מֶם
יט
ז אַ ר שע
זי האָט גענעבן אים א געהיימען וונק, אַז די קינדער זאָלן נישט
זען, אַז ער זאָל נישט רעדן. דערנאָך האָט זי זיך געווענדעט צו די קינ-
דער מיט אַן אוױיטאָריטעטן-באַפע?, װאָס מירקין האָט זיך געװונדערט,
מון װאַנען עס נעמט זיך צו איר,
--- דער גאנצער קלאָס דאַרף דעם לערער איבערבעטן. אויפנע-
שטעלט זאָל ווערן! -- האָט זי געגעבן א קאָמאַנדע,
די יינגלעך האָבן זיך אויפנעשטעלט אין איין רייע.
-- דעם לערער איבערבעט -- האָט זי װידער געגעבן אַ קאָ-
די יינגלעך האָבן געבויגן די קעפּ צו דער ערדך, און אַלֶע אין איין
-- מיר בעטן איבער דעם לערער מירקין,
--- און מאַר א שטראָף ווערט היינט מער נישט געלערנט. די בו-
קער פֿאַקן און אַחיים!
--- פּאַני לערערין, מיר זענען נישט שולדיק. דאָס האָבן משהלע און
חיימל נעטון, נישט מיר, -- האָבן זיך אַ טיי? אָנגעהויבן צו בעטן. --
מיר ווילן ווייטער זיך לערנען. דער לערער האָט אַזעלכע שיינע מעשיות
דערציילט ווענן דער ערד און שטערן.
--- נישט גערעדט זאָל ווערן, אַחיים די מינוט, -- האָט זי געהייסן,
די קינדער האָבן מים אראָפּגעלאָזטע קעפ די ביכער אייננעפאקט
און װי קליינע ננכימלעך אַרױסגעננבעט זיך פון שופ.
מירקין איז נאָך אַלץ געשטאַנען נידערנעשלאָגן און נישט געװוסט
װאָס צו טון. ענדלעך, ווען זיי זענען געבליבן אַלֵיין, איז זי צוגעגאנגען
צו אים און האָט אָנגעהוֹיבן צו קוקן אין זיינע אויגן מיט ערנסטקייט,
אַזױ װוי זי האָט עס נגעטון ביים טיש.
--- עס איז מיין שולד. איך האָב מורא, אַז איך בין נישט פעאיק
צו דער פּראָפעסיע. איך על פוזן אייער מאָטער זאָנן.
-- דעם פאָטער זאָנט נישט.
--- פֿאַרװאָט?
--- מ'דאַרף נישט. איך װועל שוין זאָנן.
--- איך האָב מורא, אַז איךף על קיינמאָל נישט קאָנען מיט קינדער
108 ש 7 | ם אַ ש
--- איר וועט קאָנען, -- זאָגט זי און שטרעקט-אויס צו אים איר
האַנט און ציט אים נאָך זיך, --- קומט אַריין מיט מיר אין מיין קלאס.
איר װועט זען, װוי אַזױ איך טו עס.
אָנגענומען אים ביי דער האַנט, האָט זי אים אַרײננעברענגט אין
איר קלאַס און פאָרגעשטעלט אים פאַר די קינדער.
--- קינדער, דאָס איז אונדזער נייער לערער, הער סירקין. הויבט
אייך אויף, קינדער!
די מיידלעך האָבן זיך אַלע אויפגעהויבן מיט איינמאָל און באַ-
גריסט זאַכאַרין. ,
זי האָט אים אַװעקנעזעצט נעבן איר לערער-טיש און גענומען זיך
ווייטער צו איר איבערנעריפענער פּוילישער לעקציע. י
מירקין האָט נאָך אַלץ נישט געקאָנט קומען צו זיך פון דער פריער-
דיקער געשעעניש. ער האָט זיך נעטראכט:
--- װואָס פאַראַ שלים-מזל בין איך! און פאַרגעװאָרפן זיך, אַז ער
טויג איבערהויפּט צו קיין זאַך נישט. -- פאַרפאַלן, אויפנעצוינן א ,בא-
רין? צו זיין. --- דערביי אָבער האָט ער זיך נישט נעקאַנט באפרייען פון
אַן אַנדערן איינדרוק, װאָפ ער האָט ערשט נאָר װאָס איבערנעלעבט. עס
איז געווען דער איינדרוק פון דעם מיידלס האַנט. ער פילט נאָך איצט
די קאַלטקײט און די גלאַטיקײט, אַזױ וי זיין האַנט װאָלט זיך געוען
געוואַשן אין שניי, אין פריען ערשטן שניי.
נאָר באַלד האָט ער אָן אַלעם פאַרנעסן. פון אַלע ווינקלען האָבן צו
אים אָננעהויבן צו קוקן קינדערשע אויגן. קיין נאָטס באַשעפעניש קאָן
נישט אַזױ טרויעריק, אַזױ אָן האָפּענונג פאַרלױירן קוקן, װוי קינדער. עס
זענען געווען מיידלעך פון די אַרימסטע יידישע שכנים, ווו הורוויצעס
שולע האָט זיך געפונען --- מיידלעך צווישן אַכט ביז צוועלף, ביז פערצן
יאָר. אָבער ווער האָט נעקאַנט ציילן יאָרן אין זיי? פאַרלירענע אייבי-
קייטן האָבן אַרױסנעקוקט פון זייערע שװאַכע צעקאַליעטשעטע אוגן,
װאָס זענען אייננעפאַסט אין שאַרפע קינדערשע באַק-ביינער... וי זיי
װואלטן געטראַנן אין זייער בליק די נאַנצע אומנוצלעכקייט און אוּמבאַ-
דערפעניש פון זייער נגעבוירן-ווערן. נאָך װאָס האָט מען זיי אַרוסנערופן
פון דעם אייביקן שווייגנדיקן נישט-זיין אין דעם ליידיקן לעבן אַריןטש
אָבער ניין, זייער בליק האָט נישט געפרענט. זיי האָבן געקוקט רעזיגנירט
וו אַ ר ש ע 109
און גלייכנילטיק. נישט זייערע פאָטערס אייביק מאַטערן זיך, נישט די
מוטערס איוביקע פֿאַרזאָרגטע פּנימער, נישט קיין קאַלטע היימען, נישט
קיין הונגעריקע טיש און בענק, נישט קיין צרות פון קראַנק זיין, אָרים זיין
און פאַרלאָון, האָבן געקאָנט אַרױסברענגען די טרויעריקייטן פון די קינ"
דישע בליקן. עס איז נגעווען אַ טיפע, אַן אייביקע, אַן אָן-סיבהדיקע טרויע-
ריקייט, אַזוי װי אויף די ראַנדן פון זייערע אויגן װאָלט נאך געוועו גע-
האָנגען די שרעק פאַר דער אייביקער נאַכט, װאָס זיי האָבן מיטגעבראַכט
מיט זיך פון אַן אַנדערער וועלט, פון וועלכער זיי זענען ערשט נישט קאַנג
נעקומען...
אָננעטון אין טאַטע-מאַמעס איבערנעמאַכטע קליידער, טייל מיט
מאַרבונדענע אויערן, געשװאָלענע הענטלעך, אַנדערע מיט קינדערשע
לייבלעך, אַרױסלאַכנדיקע פון אומנעלומפּערטע, קאָמיש-צוזאמענגעשטעל-
טע סקליידלעך. מיט שפּילציינ-פיסלעך, אומבאַהאָלפענע פוינלדיקע קעפּ-
לעך, רחמנות דערוועקנדיקע טויבןדהעלדזלעך, ווי דאָס װאָלט זיך נעבכע-
טי; ,ווערג מיך נישט". פּנימלעך פאַרשװינדן, קינדערשע לייבלעך אין
טאַטע-מאַמעס איבערנעמאַכטע קליידלעך פליען-אַװעק -- און עס בלייבן
זיצן ארום די לערן-בענק נאָר אוינן און איינעלעך...
און צווישן די אויגן שטייט זי, די לערערין. זי איז פאַרװאַנדלט נעס
װאָרן אין איינע פון זיי. דאָס שװאַרץיווייס-געקעסטלטע קלייך?, אין
וועלכן עס איז אַריינגענאָסן איר דינער קערפּער, זעט אויך אויס וי פון
טאטע-מאמעס אַן איבערנעמאַכט מלבוש. און פּונקט אַזױ װי איבער די
קינדער, אַזױ לפינט אויך איכער איר נאַנצן קערפּער, פון שייטל-קאָפּ ביז
צו די פיס, --- די צוויי נלייך-האלטנדיקע פים, -- אַ פריש-מאָרגנדיקער
טוי, װי איבער א פלוים, װאָס לאָזט זיך נישט אָנרירן, איר קעפּל אויף
איר דינעם האַלדז בויגט זיך אויך אַזױ הילפלאָז און מאַכטלאָז איין אֶן
אַ זייט,
זי הייבט אָן אַרומצושפּרינגען פון איין אָרט צום אַנדערן, רופטאָן
יעדעס מאָל אַן אַנדער מייד? ביים נאָמען. ער הערט איר היימישע לאַכן-
דיק-פליסענדיקע שטימע וי אויס אַ פרישן, אומבאַריטן קװאָל. און מיר-
קין באַמערקט שוין וי איינציקווייז פאַרשװוינדט און פאַרגייט די טרויע-
ריקייט פון די קינדערס אוינן און אָנשטאָט דעם הייבן זיך אָן אָנצוצינדן
לאַכנדיקע פייערלעך אין זיי. די פּנימלעך וװוערן באַלעבט, רויטלעכער,
= 10
ש 2 | םה 8 שּׁ
פרישער, זי הייבן שוין אָן אויסצוזען שטיפערישער, מונטערער. די גום-
לעך באַװענן זיך שנעלער, קינדישער, און אפילו די טאַטע-מאַמעס אומנע-
לומפּערטע קליידער אויף זיי נעמען"אָן אַ קינדישן חן, וי אַ צויבער װאָלט
אַריינגעקומען צװוישן זיי. דאַ און דאָרט הייבט אַן צו מורמלען אַ שטראמל
ואסער צווישן פאַרשטעלטע צווייגלעך און באוואקסן גראָז. דאָס לאַכט
אַ קינדישע וויינענדיקע שטימע: קינדישע הענטלעך הייב-אָן אויפצו-
פלאַמען וי ליכטלעך, צעפלעכטן זיך וי יונגע באַבלומטע צווייגן. דער
גאַנצער קלאָס ווערט מיט איינמאָל אָנגעפּילט מיט קינדישער פרייד און
מיט קינדישן שפּיל...
--- וי אַזױ מאַכט זי דאָס? -- טראַכט ער זיך, און ער זעט נישט
און באַמערקט נישט וי אין דעם כשוף-קלאַנג פון קינדישע שטימען איז
ער אַליין אַרינגעכאַפּט געװאָרן, און ער אַליין לאַכט-מיט אינעם כאָר,
און פאַרשפּילט זיך וי אַ קינד. אלע זאָרגן ווערן אױסגעלאָשן. דאָט גאַנ-
צע דערװואַקסענע לעבן פאַרשװוינדט ערגעץ אין אַ כפ-חקלע. אויך ער
זיצט אויף דער לערן-באַנק.
--- וי אַזױ מאַכט איר דאָם? ער באַמערקט נישט, וי אָן זשענירן
כאַפּט ער זִי אָן ביי איר קליינער האַנט, ווען זי דרייט זיך אויט צו אים.
--- װאָס מיינט איר?
--- איר לאַכט, איר שפּילט, איר טאַנצט --- און זיי לאַכן מיט.
--- דאָס זענען מיינע פריינט, --- זאָנט די לערערין ערנסט. -- גי-
טעלע און מרים, --- ווייזט זי אויף קינדישע קעפּלעך. -- חוהלע טויבענ-
שלאַג און מאַטעלע פּאַמעראַנץ, -- מיר קאַנען זיך שוין פון לאַנג, --- זאָגט
זי נישט אָן שטאָלץ, -- פון ערשטן טאָג אֶן, ווען זיי זענען אין שולע
געקומען, זענען מיר באַלד נוטע פריינט געװאָרן. מיר האָבן איינע פאַר
די אַנדערע קיין סודות נישט. --- נישט וװאָר, חוהלע? --- ווינקט זי צו א
מיידל.
אַ קינדיש קעפּל פון הינטער א באַנק שאַקלט מיטן קאָפּ אױיף יא.
-- אָבער וי אַזױ מאַכט איר דאָס? |
--- דאָס קומט שוין אַליין פון זיך. קינדער דערפילן באלד, ווער עס
וויל זיין מיט זיי גוט-חבר און זיי שליסן באַלד פריינטשאַפט. אָט האָב
איך דאָ אַ פריינדין, מירעלע, אַ מייד? פון אַכט יאָר. ווען זי איז געקומען
אין שולע אַריין, האָט זי פאַר אַלעמען מורא געהאַט. מ'האָט זי געשלאָגן
זו ט ר 'ע ע 171
אינדערחיים, פאר יעדער קלייניקייט האָט מען זי געשלאָגן: דער טאטע,
די מאַמע, די ברידער, די שוועסטער, און זי האָט זיך געהאַלטן שטענדיק
אין איין באַשיצן מיטן הענטל פון קלעפּ. זי האָט געמיינט, אַז יעדער
איינער וויל איר וויי טון. עס האָט מיר לאַנג גענומען, ביז איך האָב זי
איבערצייגט, אַז איך װוי? איר נישט קיין שלעכטם טון, אַז זי דאַרף זיך
גישט פאַר מיר באַשיצן. זי האָט מיר אלץ נישט געװאָלט גלויבן, ביז איינ-
מאָל האָב איך גערעדט צוֹ איר און געקוקט איר אין פּנימל אַרין און
געזאָנט צו איר: מורעלע, איך װעל דיך נישט שלאָנן, קיינמאָל נישט, סיינ-
מאָל נישט, קיינמאָל נישט. זי האָט מיר געקוקט אין פּנים אַריין און נע-
גלויבט מיר, און פון דענסטמאָל אָן האָב איך זי אָפּגעװױנט פון באַשיצן
זיך פֿאַר מיר. אור װוילט זי זען? מירעלע, מירעלע, קום נאָר אַהער! --
רופט זי צווישן די שפּילנדיקע, רוישנדיקע סינדער.
מון ט קנויל קינדער שיילט זיך אַרויס איינס מיט שווערע שיך אויף
דינע שטעקן-טיסקעך, גייט-צו צו דער לערערין. זי איז אָננעטון אין א
קאפטנדל, װאָס אין איבערנעטאכט פון אן אַלט קלייד, װאָס פאַרקליירט
זי וי אַ פאַרשטעלטע יידענע. צוערשט איו זי געגאננען פריילעך, נאָר
קומענדיק נענטער צו דער לערערין, האָט זי דערזען דעם טרעמדן. האָט
זי זיך אָפּנעשטעלט אין פּאַמעלעכן נאַנג, װי זי װאָלט מאַר וועמען מורא
געהאָט און אױיסנעשטאַרצט אירע שרעקנדיקע גרויסע אוינן פון דעם די-
נעם שװאַרץ-באַשאַטענעם פּנימל, אַזױ שאַרף, אז עס האָט זיך נעדאכט,
זיי בלוטיקן זיך אין זייער קוס.
--- מירעלע, האָב נישט קיין מורא, קום צו מיר גענטער.
מירעלע האָט אַלץ געהאלטן אין איין קוקן פיט אומצוטרוי אויף
זאַכאַָדין און זיך צוגעגרייט זיך צו באַשיצן מיט איר הענט? פאר א קלאם.
דערביי האָט זי אַזױ געלענקט אירע טריט, אז זי זאָל שטענדיק זיין נענ-
טער צוֹ דער לערערין. מירעלע אין נעשטאנען ביי איר לערערינס קני
נאַטירלעך וי יעדעס אנדערע קינד, מיט די הענטלעך אַראָפּ, נאָר קוים
האָט זי די לערערין געהייסן זיך באַנריסן מיט זאַכאַרין, צונעשטופּט זי
גענטער צו אים, האָט סירעלע אויפנעהויבן דאָס אָרעמ? און פאַרשטעכט
זיך מיטן הענט? איר באַק. אירע שװאַרצע גרויסע אייגעלעך האָבן אום-
דואיק אָנגעהויבן זיך צו ואַרפן, יעדן אויגנבליק געשלאָסן די הייטלעך
איכער זיי, וי זי װאָלט זיך געריכט אויף עפּעס בייז.
172 ש ל |ן ם אַ ש
--- מירעלע, דאָס איז אונדזער נייער לערער, און ער איז אַ גנוטער
מענטש. ער וװעט דיך נישט שלאָגן, מירעלע. קיינמאָל נישט, קיינמאָלֿ
נישט. נעם-אַראָפּ, דאָס הענטעלע פון באַק.
מירעלע האָט געקוקט אויף מירקינען מיט אומצוטרוי און נישט גע-
טרויט זיך צו דערנענטערן זיך צו אים מיט דער אומבאשיצטער באַק.
--- מירעלע, אַז דו האָסט מיך ליב, נעם-אַראָפּ דאָס הענטעלע פון
באַק, אַז נישט װע? איך זיין ברוגז מיט דיר, -- זאָגט די לערערין צום
קינר. ,
מ'זעט, אַז דעם קינד קאָסט אָנשטרעננונג, צו געהאָרכן איר לערע-
רין. זי פּרװווט צו אַנטבלױזן איר בעקל. אָבער זי האַלט איר הענטל גריים
אוה אַלֶע אופנים, 1
זאַכאַרי נעמט דאָס קינד אויף זיינע קני. דאָס קינד קוקט אים אין
די אוינן אַריין, װויל אױיספאָרשן זיינע אַבזיכטן, און האַלט שוין ווידער
דאָס הענט? נעבן איר בעקל,
--- מירעלע, דאָס איז אַ נוטער מענטש. איך האָב דיר געזאָגט, אַז
ער װועט דיך קיינמאָל נישט שלאָגן, קײינמאָל נישט, קיינמאָל נישט.
גלויבסטו מיר נישט?
מירעלע איז געשטאנען ביי זיינע קני און געקוקסט דער לערערין
אין פּנים אַריין. זי האָט גענגלויבט איר לערערין און אַראָפּנענומען דאָס
הענט? פון איר בעקל.
--- וי אַזױ טוט איר דאָס? -- רופט אויס מירקין גערירט.
-- עס איז נאָרנישט אַזוי שווער. מען דאַרף זיי נאָר ליב האָבן.
--- איך פאַרשטײ אייך; איך װעל עס קיינמאָל נישט קאָנען.
--- אָ, אָ, איר װעט עס קאָנען, איר קאָנט עס שוין. האָט איר זיי
דען נישט ליב אַזױ װוי איך, אַזױ וי מיר אַלע? -- קוקט זי אים אין די
אוינן אַריין.
--- געוויס, װאָס דען אַנדערש האָב איך אין מיין לעבן?
העלענקע קוקט אים וידער אָן אַ לאַנגע וויילע מיט איר עקשנות-
דיקן בליק. דאָס מאָל אַזױ וי עס װאָלט גענאַנגען אין אַ געװעט, צי
האַכט ער אויס איר בליק.
--- וער זענט איר דאָס אַזעלכעס? -- פרענט זי אים פּלוצים.
מירקין איז פאַרווונדערט געװאָרן פון דער פראַגע.
װ אַ רשע 178
--- אור זעט נישט, א מענטש! וען מען קאָן אַזעלכן אָנרוֹפן, --
שמייבלט ער,
--- עס אין עפּעם אַזאַ געחיימניש אַדום אייך, -- זאָגט דאָט מייךל.
--- וי מיינט איר דאָס?
--- עס קוקט עפּעט אַזעלכעס פון אייערע אױנן אַרױס, וי איר
װואָט קיינעם נישט געחאָט אין דער וועלט, נאָר זיך בלויז אַלײן.
ער איזן דערשטוינט נגעװאָרן פון אירע רייד. ער האָט זיך געװאָלט
אויפהויבן און פאַרלאָזן זי. עס איז זיך נישט געווען װאָס צו בייזערן, זי
האָט עם געזאָגט מיט אַזױ פי? אָנטיי?, מיט אַזױ פיל ליבע, אַז ער האָט
זיך נישט געקאַנט העלפן. ער האָט געפילט וי ער ווערט מיט איר אַרײנ-
געוועבט.
--- פאַרװאָס קוקט איר מוך אַזױ אָן? -- פרעגט ער זי, ווען זי האָט
נישט אװעקנענומען דעט בליק פון אים,
זי האָט אים דערויף נישט אָפּגעענטפערט. אָנשטאָט דעם, האָט זי
געזאַנט צו אים;
--- קומט מיט מיר שטעטער אין נאָרטן אַרײן; איך ניי דאָרט דורך
אויף מיין לעקצוע, יאָ?
קאַפּישל 19
ייגגליש און מיירליש
מען קאָן נישט זאָנן, אַז מירקין האָט ביז איצט געשאָנקען זייער פיל
אויפמערקזאמקייט די טעכטער פון דעם לערער. האָט ער דאָס געטון אין
אַ געוויסער סאָס, וויפיל זיין צוריקנעהאלטענע נאטור האָט אים דער
לויבט, -- האט ער עס געטון בנונע צן דער ייננערער, צו זאַשקען. זאָשקע
איז געווען מיט א פַּאֶר יאָר ייננער פון איר שוועסטער, דאָך האָט דאָס
ווייב שוין אַרױסגעקװאָלן פון איר קערנדיקן, אין מילך דורכגעקנעטע-
נעם קערפער. פאַר מירקינען האָט זי באַזיצן נאָר אַ באזונדערן רייץ. זי
האָט דערמאַנט אין איר מוטער. שוין די הויט פון איר לייב, וי זי האָט
זיך נאָר באוויזן, חאָט געשימערט פון העלקייט -- װי איר מוטערס, דער"
4 ,.
1 ש 5 ו ם אַ ש
ביי אַזױ יוננ, און נאָך איינגעהילט אין זיין מיידלשן חלום. ווו איר האלדז
האָט נישט געשטעקט -- האָט ער דאָך באַזיצן יענע אויסנעכעטענע קילע
ווייכקייט, אין וועלכן עס נלוסט זיך דאָס פּנים איינצונאָרען. זי אין נגע-
ווען נאָך אירע יאָרן אויסערגעווענלעך אַנטװיקלט נישט נאָר אין איר מוט
און כאַראַקטער, נאָר אויך ריין קערפּערלעך. די ברוסט -- שטראַמף און
מעכטיק, אירע הענט האָבן געלאָזט פילן זייער מוסקולירטע קראַפט ביי
יעדער באַװעגונג. און נישט איינמאָל ווען מירקין האָט זי געטראָפן מיט
באָרװועטע פים װאַשן מיט נאַקעטע אַרױפּנעשאַרטע אָרעמס די פּאָדלאָנע
פון שטוב --- האָט אים אַ שטראָם בלוט געשלאָגן אין פּנים, --- װאָס
דאָס אויטערגעווענלעכע העלקייט פון די אַנטפּלעקטע טיילן פון איר נאַ-
קעט לייב האָבן אויפנעװועקט אין אים...
די קליינע זאָשקע האָט, איבריקנס, נישט נאָר בלויז מיט איר אױי-
סערלעכקייט דערמאַנט אין איר מוטער. זי האָט פאַרמאָגט יענעם באַ-
פעלנדן טאָן -- װאָס מ'האָרכט פון איר מוטער. זי האָט קיינמאָל נישט
געבעטן --- נאָר געהייטן. באַפױלן, --- נישט נאָר אירס גלייכע, נאָר על-
טערע פון איר. די מוטער איז נישט איינמאָל אויסגעקומען איר צו וויסן
לאָזן, אַז הערשן קומט איר גיכער. דערפאַר אָבער האָט זי איננאַנצן באַ-
הערשט די עלטערע שוועסטער.
זי האָט די עלטערע שוועסטער געמאַכט אַרבעטן פאַר איר, --- צו-
גרייטן איר די אויפגאַבן פון דער שול, אויסנענוצט די שוועסטערס נאָב-
גיביקייט און צוגענומען איר די קליידלעך, אַן איבריק שטיקל בענדעלע,
אָדער די בעסערע פּאֶר שיך, ואָס איז געקומען לויט די יאָרן -- דער
עלטערער צו טראָגן.
פאַרשטייט זיך, װי אויף יעדן שװאַכן כאראַקטער, האָט די יינגערע
שוין מיט איר ענערניע און לעבנס-קראַפט געצוינן זאַכאַריס אויפמערק-
זאַמקײט. פאַרקערט, די עלטערע, העלענקע -- האָט ער גאָרנישט באַ-
מערקט,
איבערהויפּט איז העלענקע געווען פון יענע נאטורן, וועלכע קאָנען
אַדורכגיין דורך דעם לעבן אומבאַמערקט. עס זענען דאָ פּערזענלעכקייטן,
וועלכע קאָנען זייער עקזיסטענץ פאַרװאַנדלען אין לופט. זיי זענען מיט
אונדז --- און דאך קאָנען זיי זיך באַהאַלטן פון אונדזערע אויגן. זיי הילן
זיך איין אין אַ שאָטן, װאָס באַנלײט זייערע פּערזענלעכקייטן -- און
=
175
יו א ר ציב 64 ר .
וו *, =
גייען-אַדורך פֿאַר אונד! אומבאמערקט, אָבער טאָמער אַנטדעקט מען אַזאַ
פּערזאָן און מען ווייסט אים וי אַרױסצולאָזן פון זיין באהעלטעניש, ווונ"
דשרט עס אונדז -- וי אַזױ איז עס נעוען, אז מיר האָבן נישט באַ-
מערקט די פּערזענלעכקייט ביז איצט?
העלענקע האָט זיך געקאַנט באהאלטן. באַהאלטן זיך -- א געפונע-
נע. פֿאַרהוילן זיך -- א געזעענע. ערשטנס, האָט זי זיך מיט קיין וְאַך
נישט אויסנענומען. זי האָט געקאַנט שטיל זיין, או עס איז מענלעך נע-
ווען אין איר קעגנווארט צו פילן זיך אַליין, אַלעט, האָט זיך געדאַכט, אין
איר שלאָפט. דער שלאָף האָט געוועבט א הילע אֲרוֹם איר יוננן אומרייפן
מיידלשן קערפּער, איר שמאָלער פוינלדיקער פּנים קאָמ אין געשלאָפן
צווישן אירע רונדיקע פּלייצעם, נאָר אַממערסטן, האָט זיך געדאַכט, שלאָפן
אירע פּלייצעס, -- מען האָט געקאַנט אָנרירן דעם שלאָף, װאָס לינט אוים-
געשפּרייט אוֹיף זיי. דער שלאָף לינט אויף איר שייט? האָר. אירע הענט
האָט זי געהאַלטן נעבן זיך --- איינגעוויקלט ארום זיך --- וי אַן עמבריאָן
אין דער מוטערט נויך -- זי האָט זיי מורא געהאט ארויסצושטעלן פאר
זיך. דער שלאָף איז געלענן איבער איר דינעם בויך -- איבער אירע אומ-
אַנטװיקלטע, כמעט ייננלישע ברוסט -- זי איז געגאַננען, זי האָט זיך
באשוווינן אין א שלאָף...
זי האָט גאַרנישט געהאט אַזעלכעס, מיט װאָס ארויסצורופן זאכאַ-
ריס אויפמערקזאַמקייט אָדער וועמען עס איז אַנדערנס. דאָך קאָן פען
נישט זאָגן, אַז זאַכאַרי האָט זי נישט באַמערקט --- ער האָט זי, אייננט-
לעך, יא דערזען, אָבער מען קאָן נישט זאָנן, אז איר דערשיינונג האָט
אַרױיסנגערופן ביי אים עפּעט חשקדיקם און דערפרייענדיקס, ניכער מורא.
ער האָט אַננסט געהאַט פאַר איר. און דאָס איז געווען דורך דעם, װאָס
העלענקע האָט אים אין אַ געוויסער הינזיכט דערמאַנט אין זיין מוטער.
ער האָט זיך פאַרנעשטעלט אין זיין פאַנטאזיע, אַז זיין מוטער האָט גע-
מוזט מיידלווייז אַזױ אויסזען, פארהוילן זיין אין אַ שלאָף-װאָלקן. דאָס
איז אים, עפּעס צוליב נישט קיין אויפנעקלערטער אורזאַך, פאָרגעקומען
אומאַנגענעם. ער האָםט נישט נערן געהאט, ער האָט פיינט געהאַט אַלצ-
דינג װאָס האָט אים דערמאַנט אין זיין מוטער. די דעראינערונג אין זיין
מוטער -- האָט זיך איצט פאַרװאַנדלט ביי אים אין עפּעס אומאַננענע-
מעם. ער קאָן עס זיך נישט קלאָר דערקלערן, פאַרװאָס דאָס אין אַזו. ---
216 ש ל? ו ם אש
נאָר אַזױ איז עס געווען. זיין פוטערס וועזן, װאָס האָט אין זיינע קינדישע
יאָרן באַהערשט זיין לעבן -- האָט אַרױסנערופן אין די איצטיקע יאָרן ביי
אים פאַרדריסלעכקייט און ווידערווילן --- ער האָט עס געמוזט מודה זיין,
אַז עס איז אַזוֹי... עס האָט זיך אים אויסנעויזן, אז אין זיין גורל אין
שולדיק זיין מוטער. איר נאָר אַלֵיין האָט ער צו פאַרדאַנקען דעם שוואכן
כאַראַקטער זיינעם און די אומזיכערקייט זיינע. און אַזױ װוי ער האָט זיין
איינענעם כאַראַקטער געהאַסט, אַזױ האָט ער געהאַסט זיין מוטערס וועזן
איצט, און אַלעס װאָס דערמאַנט אים אין איר,
8 א
עט
קיין נרויטן חשק צו באַנלײיטן העלענקען דורך דעם גאָרטן אויף איר
כעקציע, --- װוי זי האָט אים נעבעטן צו טון -- האָט זאַכאַרי נישט נע-
האַט. אין אַ געוויסן זין איז עס אים געווען אויך דערװידער; דאָך אין
ער געגאַננען, געצוווננען דורך אַן אומטארשטענדלעכן און מעכטיקערן כוח
וי ער איז, װוי ער װאָלט באפוילן געװאָרן דורך זיין גורל אומבאַוווסט
האָט ער געהאָט אַן אַנונג -- ווען עס װעט אים באַשערט זיין צו טיילן
מיט וועמען זיין לעבן, װעט עס נישט זיין פון די פּערזענלעכקייטן, נאָך
וועלכע ער בענקט -- ענלעך עפּעס צו פרוי הורוויץ, --- אונטער וועמענס
כוח ער זאָל אויפגיין, נאָר דווקא פון יענע נאַטורן, װאָס טראָגן אין זיך
אונטערטעניקייט און שוואכקייט, וי עֹר איז אַליין -- וי זיין מוטער
איז געווען, ער האָט זיך אויסנעהיטן און מורא געהאָט דערפאַר.
און דאָך איז ער גענאַנגען. ער האָט זיך, פאַרשטענדלעך, נישט אַזױ
ווייט די זאך פאַרגעשטעלט, ער האָט זיך גאָרנישט פון דעם אומשולדיקן
שפּאַצירנאַנג פאַרשפּראַכן, נאָר דאָס קוקן אין די אויגן אַריין, די נגעהיימע
בליקן --- און די פּאַסירונג היינט פאַר מיטאָנ ביי דער לעקציע אין שׁוֹל
--- זענען גענוג געווען, אַז ער זאָל זיך פאַר עפּעס שרעקן. וי יעדע שװאַכע
נאַטור, האָט ער דעם שאָטן אָנגענומען פארן קעננשטאַנד, פיל פאַרגרע-
סערט די געפאַר, -- און אייננטלעך, װאָס װאָלט געווען איינפאַכער און
לייכטער, וי פּשוט נישט אויסצופירן דעם פאַרלאַנג, װאָס אַ שװאַך
מייד? האָט אים נעבעטן טון? נאָר דאָך מיט פּראָטעסט און געבייזער אויף
זיך אַליין --- האָט ער דאָך אויסגעפירט דאָס, װאָס זי האָט אים געבעטן.
9 אי אס
4
זי אַ ר ש ע 101
ווען העלענקע איז אַראָפּנעקומען פון שטוב, נאָכן עסן, צו גיין אויף
אירע נאָכמיטאָנדיקע שטונדן, האָט זי שוין מירקינען אָנגעטראָפן אויפן
גאָס. זי איז געווען אָנגעטון אין איר געווענלעכן טאָנ-טעגלעכן מאַנטס,
װאָס האָט פאַרלוירן דעם קאָלִיר צוליב אַלטקײט, מיטן אױיסגעקראָכענעם
געלן פוקסענעם קאָלנער, אין אַ טוכענעם, ברייטראַנדיקן אַראָפּפאַלנדיקן
הוט, װאָס זי האָט זיך אַליין אױיסקאַמבינירט פון אַן אַלטן מענערשן טן-
כענעם קאמעליוש., מירסין האָט זי אַזױ נעזען טאָנדטעגלעך. די האָר פאַר-
דעקן די אויערן, די באַלעבכטע, שאַרף-אונטערגעצייכנטע ברעמען, דאָס
שאַרף-אַרויסשניידנדיקע נעז? און די צוויי אַרױסשטאַרצנדיקע קין באקן
--- נאָר מיידליש און שוואַך. יעדן טאָג האָט ער זי נעזען אַוױ. אָבער
היינט אין אים דער נרויער, האַרישטעכיקער מאַנט? פאָרגעקומען אַזױ
וי ער װאָלט אים צום ערשטן מאָל געזען. דער מאַנט? האָט געלעבט. ער
האָט אין זיך געהאט אָפּנענאָסן אַלע באַװענוננען פון איר מיידלשן קער-
פּער, די ואַנצע פמיידלשע נשמח. דער איבערגעמאַכטער מענערשער קאַ-
פּעליוש אין אים פֿאָרנעקומען אַריגינעל. אַ מיידלשע קאָקעטישקייט, ואָס
ער האָט נאָך קיינמאָל נישט געזען. אפילו' די װאָלענע געשטריקטע
הענטשקעס אויף די הענט, מיט וועלכע זי האָט געהאַלטן אַ פּאַק ביכער
אונטערן אָרעם, האָבן נעהאָט דעם מיידלשן אֶנבליק פון איר. ער האָט
געװאָכט עפּעם זאָנן. זי האָט אים שטיל געמאַנכט מיט אַן אויסטערלישן
גליקלעכן בליק און א פטליסטער אין אַן אויער.
--- נישט אויף דער נאָס, קומט אין נאָרטן. איך װאָב אַ האַלבע שעח
צייט.
דער ווינטער האָט זיך שוין נגעהאָט געשטעלט. די פרעסט האָבן צו-
געפרוירן די כלאָטעס אויף די טראַטואָרן און ברוקן. עס איז נגעווען שליט-
ווענט, ווינטער פאַרנאַכטלעך. פון די געוועלבער האָבן ארויסנעשיינט די
עלעקטרישע לאָמפּן און פֿאַרװאַנדלט די שניי-באַהויכטע לופט א א
נעלן װאָלקן, אין וועלכן אַלֵץ האָט זיך באַװווינן און נעפינקלט...
ווען זיי זענען ארייננעקומען אין נאָרטן, האָט זיך אויפנעעפנט א
נייע וועלט פאַר זיי. דאָ איז דער שניי געלענן איבער די ביימער און
אָפּנעצאַמטע פעלדער-בייטן, כמעט אומבאַרירט, אָפּגעטאָקט, אָנגעשאָטן,
גאָרנישט האָט נעפעלט פון זיין װאָג און מאָס, אַזױ װי נאָט האָט אים
גענעבן. אין דער פאַרנאַכטלעכער, שימערירנדיקער לופט האָט אַלץ אויס-
178
געקוקט וואָר און נישט-װאָר, די עלעקטרישע לאָמפּן, באַלױכטנדיק דעם
ווייסן שניי, האָבן נאָך מער צונענעבן אַ פאַנטאַסטיש אויסזען דער וועלט
אין נאָרטן. אַ קאַלטער ווינט האָט אויפנעהויבן דעם שניי-פּוך פון דער
אויבערפלאַך און צעטראָגן צעפּלאַשעטע שניי-שפּרינקעלעך פאַרביי די
עלעקטרישע ליכטער, אין וועמענס שיין זיי זענען פאַרװואנדלט געװאָרן
אין צעשאָטענע, פליענדיקע בריליאַנט-נעצן. די לופט איז געװען 8מו?
אָנגעזאַפּט מיט עלעקטרישע שטראָמען, אין וועמענס געווירב? עס האָבן
זיך אָנגעצונדן און אױסגעלאָשן מיליאָנען קרישטאַלענע פּינטעלעך, וי
גאַנצע װאָלקנס פון גלי-ווערים װאָלטן זיך געטראָגן אין דער לופטן..
היימישע שטימען האָבן פריילעך אָפּנעקלוננען פון ווינטערלופט, באַלעב-
טע מענטשן אין פאַרנעפּלטע אַלעען. קיין זאַך און מענטש האָט מען אָבער
נישט געזען בולט. פאָרמען זענען פאַרװוישט געװאָרן, נאָר טונקעלע סיל-
וװועטן. מען האָט נאָר געהערט שטימען, מ'האָט נאָר געפילט אין דער
לופט זייער באַװענוננ. בוים און מענטש זענען געווען פאַרטראָנן אין שי-
מערירנדיקע װינטער-נעפּלען..
ער האָט דערפילט איר קאַלטע מיידלשע האַנט אין זיינער, ואָס
עס האָט אים געװאַריסט. נישט קיין װאָרט אויסצורעדן, האָט זי אים
פאַרפירט אין אַן אָפּנעלענענע קליינע אַלעע, װו זי האָט זיך אַוועקגעזעצט
מיט אים אויף אַ באַנק.
עס האָט זיך אויפנעעפנט פֿאַר זיי, פון דעם אָרט, ווו זיי זענען גע-
זעסן, אַ הערלעכע פּאַנאָראַמע אויפן נליטש, וועלכער איז איצט באלױכטן
געווען, און עס האָבן זיך פון אים געטראַנן פריילעכע שטימען פון מענ-
טשן, װאָס האָבן זיך נענליטשט אויף אים. ווייטע אויסגייענדיקע פרייד-
נעשדייען, ווייט פאַרפלאָכטענע ליכט, װאָס נייט:-דורך דורך זיפּן פון
נאַקעטע צווייגן. די באלייכטוננ פון דעם נליטש האָט זיי גענעבן די מעג-
לעכקייט צו זען די רויטע קרוינען-באַשיינטע צװויינןדביימער, װאָס האָבן
פון דעם שימערירנדיקן פאַרנאכטלעכן װאָלקן-ליכט ארױיסנעקוקט וי
פאַנטאַסטישע פאַרזילבערטע חלומות-נעשטאַלטן. זיי זענען געזעסן זייט
ביי זייט, נעקילט צוזאמען פון איין ווינט, באַהױכט צוזאַמען פון איין
הויך: זיי האָבן זיך דורך דעם נעפילט וי זיי װאָלטן ביידע פון איין דעק
געװאָרן צונעדעקט. ער איז שוין צוריק אַ קינד געװאָרן וי זי. פאַרנעסן
וועגן אַלעם און דווקא געװאָלט וויסן, װאָס זי האָט געפונען אין זיינע
ײ אַ רש ע 179
אויגן אַזעלכעס, ואָס זי האַלט אין איין זוכן מיט איר בליק. דערפאַר,
ווייל ער איז אַזױ נייגעריק נעװוען צו ויסן ווענן זיינע אױגן, האָט זי
נישט געװאָלט דערפון רעדן. זי האָט געװאָלט רעדן ווענן די ביימער,
-- זי האָט ליבער די ביימער, -- זאָנט זי, -- אין ווינטער פיל
מער, װוי אין זומער. אין וומער פאַרשטעלן זיי זיך, באַבלימען זיי זיף
און ווייזן נישט אַרויס זייערע פּנימער... אין ווינטער שטייען זיי נאַקע-
טע. עס דאַכט זיך, אַז ביימער זענען פאַרװואַנדלטע מענטשן, וועלכע מען
האָט צונעבונדן, צונעשמידט צו זייערע ערטער אויף שטענדיק און שטענ-
דיק. זיי שטעקן-אַרױס צום חימ? זייערע פיננער. -- זעט, וויפיל פינגער
זיי האָבן, --- ווייזט זי אים אויף די נאַקעטע צוייגן.
ער האָט געפילט איר נאקעטע נאַענטקײיט דורך דעם, װאָס ער האָט
זיך צוגערירט פיט זיין נאַקעטער האַנט צו איר קאַלט-האָריק מאַנטעלע.
--- צי ער ווייסט נישט, װאָס ביימער טוען ביײינאַכט, וען קיינער
זעט זיי נישט? -- פרענט זי אים מפּלוצים.
--- גיין, ער ווייסט נישט, -- שמייכלט ער.
--- דער טאַטע זאָגט, אין די פרומע יידישע ספרים שטייט נעשריבן,
אַז ביימער דאַוונען ביינאַכט, ווען קיינער זעט זיי נישט. נאָר איר דאַכט
זיך, אַז זיי רייסן זיך דענסטמאָל אַרױס פון זייערע צונעשמידטע פּלע-
צער, גייען איינער צום אנדערן סיט אַ ויזיט, -- לאַכט זי אים דערביי
אין פּנים אַרין, --- יעדער צוֹ זיין כאַשערטער און רעדן וועגן דעם לעבן,
װאָס זיי האָבן געפירט אַמאָל, --- מיינט ער נישט אזוי?
--- ער האָט קיינמאָל נישט געקלערט וענן דעם. װאָס גייען אים
ביימער אֶן? דאָס איינציקע, װאָס ער וויל וויסן, איז, פֿאַרװאָס זי קוקט
אים אַזױױ טיף אין די אוינן אריין? ואָס וי? זי דאָס דערניין?
--- זי האָט זיך ליב אַריינצוֹקוקן אין זיינע אויגן. וויי? זיי זענען
קינדיש.
זאַכאַרי קאָן עס נישט פארשטיין און פרענט אַ נאַרישע פראַנע:
--- קינדיש? -- פרענט ער איבער.
--- איך האָב געמיינט, אַז איר זענט אַזױ זיכער אין זיך, אַזױי וי
אייך קאָן גאָרנישט געשען. נאָר אַנומלט האָב איך גענעבן א קוק אױף
אייך, דאָס איז געווען דענסטמאָל, ווען איר זענט אַרייננעקומען צוֹ אונדז,
ווען מיר האָבן נענעסן מיטאָנ. אייערע אוינן האָבן נעציטערט ביי אייף
180 של וו ם 8 ש
אַזױ שוואַך, װוי ביי אַ קליין קינד, און אייערע ליפּן האָבן געציטערט, עס
האָט זיך מיר געדאַכט, אַז איר זענט נאָך גאָר אַ קליין קינד. װאָס האָט
זיך פאַרבלאַנדזשעט...
ער האָט געמוזט שמייכלען אין זיין בערד? אַרײן ביים װאָרט
,קינד". װאָס איז דאָס אין אים אַזױנס קינדיש, אַז אלע פילן עס אַרױס
פון אים?
--- אוּן איר זענט שוין אַ דערוואַקסענע? --- פרענט ער זי און נעמט
איר האַנט אין זיינע.
זי קוקט אים אָן פאַרווונדערט.
--- װאָס דען בין איך, אַ קינד? איך האָב דאָך שוין אֵן אייגענעם
קלאַס, 1
--- פאַרװאָס האַלט איר מיך דאָס פאַר אַ קינד? איך בין דאָך עלטער
פון אייך, און מער נעלעבט פון אייך,
--- איך ווייס נישט פֿאַרװאָס, --- זאָגט זי, --- נאָר אַז מ'קוקט אויף
אייך, דאַכט זיך, אַז איר זעט-אויס וי אַ פאַרלױרן יינג?, װוי איינע פון
מיינע מיידלעך, װאָס קומען צום ערשטן מאָל אין שולע אַרײן, אפילו מיט
אייער בערדעלע.
--- זעט זיך אויס, אַז עס מוז זיין זייער פיל נאַרישעס אין מיר,
אַז אַלֶע דערזעען אין מיר נאָר דאָס ,קינד".
--- קינדער זענען נישט נאַריש, --- זאָנט זי ערנסט. קינדער זענען
די קלינסטע נאָטס באַשעפענישן. ווען קינדער ווילן עפּעס -- װועלן זיי
שטענדיק באַקומען.
--- איר זענט עס, --- און זי נעמט איר האַנט אַרױס פון זיינע און
חייכט אים אָן צו נלעטן איבער זיין פּנים,
זאכאָרי ווערט בלייך. ער כאַפּט-אָן איר האַנט און פרענט אין דער
שטיל:
--- װאָס טוט איר?
--- איך ווייס נישט װאָס איך טו.
דערויף ווערן זיי ביידע שטיל.
--- קינדער זענען שטאַרק, --- זאָנט זי וי פאַר זיך.
--- דאָס שוין נישט, --- זאָגט זאַכאַרי.
--- אַ, יאָ, איך ווייס עס, זענט איר נישט שטאַרק?
װואַ ר ש ע 181
זאַכאַרי שמייכלט. -- איך?
--- איך ווייס אַלץ ווענן אייך. איר האָט דאָך מיט אַלעמען אָפּנע-
שניטן, און אָנגעהויבן פון זיך אַליין.
דאָס איז געווען אן אַנטדעקונג פאַר אים,
--- פון מיר אַליין, זאָנט איר?
--- געוויס, איר האָט אַלצדינג איבערנעלאָזט נאָך זיך, און וענט
אַוועק אנצוחייבן פון זיך אַלֵיין. פיל װאָלטן עס געטון אויף אייער אָרט?
--- איך ווייס נאָרנישט, אויב דאָס איז געווען אזא ווינטיקייט. מענ-
טשן טוען נישט זאַכן, וויי? זיי זענען גוט אָדער שלעכט. מענטשן טוען
דאָס, װאָס די אומשטענדן, די נויט צווינגט זיי צוֹ טון.
--- מאַדוערט איר דאָט, װאָס איר האָט נעטון? -- פועגט זי אים.
--- איך באדויער נישט, נאָר איך זע נישט די וויכטיקייט דערפון,
אטשר אויך נישט דעם ציל,
ער האָט אָפּגעהאַקט אין מיטן,
זי האָט איצט גענומען זיין האַנט אין אירער.
--- טארװאָס מיינט איר אַזױ?
--- איר זאָגט, איך בין אין אֶנחייב, און סיר דאַכט זיך, איך בין
אין ענד. אָנהייבער ווייסן װאָס זיי ווילן און גייען דירעקט צו זייער ציל,
זיי האָבן קיין ספקות נישט, זיי זעען קיין שאָטן נישט. אייער פאָטער
אין אין אָנחייב. זיין פריינט, דער ציוניסט, דער ,זשאַכלינער", אייער
מוטער --- געוויס. זיי זעען אַזױי קלאָר און דייטלעך זייערע וועגן פאַר
זיך. אנדערש איז עס מיט מיר. קוים שליס איך זיך אָן צו איין זאַך, זע
איך באלד דעם שאָטן דערפון. און איך הייב אָן צו צווייפלען. מיר דאַכט
זיך שטענדיק: אפשר האָט דער צוייטער אויך רעכט? ביי אייך זענען
אַלֶע אַזױ זיכער אין דעם, װאָס זיי זאָנן. איך בין קיינמאָל נישט זיכער.
--- וואָסם איז דאָ שלעכטס? -- פארקערט,
--- דאָס איז אפשר גוט פֿאַר אזעלכע, װאָס ווילן שטיין אָן אַ זייט,
אָבער נישט פאַר די, װאָס ווילן זיך איינוועבן אין לעבן, װאָס ווילן נוצן
ברענגען,
--- און פאַרװאָס קאָנט איר נישט ניין אייער וועג איינער אַלֵיין
אַזױ, װי איר זעט אים?
--- דאָט איז נוט פֿאַר שטאַרקע. שוואכליננען מוזן האָבן א רינג אין
182
ש לו|ן ם אַ שש
דער נאָז און אַ קאַנטשיק איבערן לייב, אַז נישט ווערן זיי פאַרשלעפּט פון
זייערע אייגענע רוחות רעות, די גוטע יאָרן ווייסן וווהין.
עס איז מער געווען דער ווייטיק אין דעם טאָן פון זיין שטימע, װי
די ווערטער אַליין, װאָס האָט איר האַרץ אַ טרייס? געגעבן. זי האָט דער-
פילט דעם אומדערקלערלעכן צער, װאָס האָט זיך אַרױסגעריסן פון אים.
זי האָט אָנגענומען זיין האַנט, צוגעטוליעט זיך צו אים מיט איר גאַנצן
קערפּער און נעקוקט אים אין פּנים אַריין און נעפרענט מיט בעטנדיקע
אויגן.
--- װאָס איז אייך? פאַרװאָס רעדט איר אַזױ?
--- װאָס זאָל מיר זיין? גאָרנישט איז מיר,
--- גיין,, אייך איז עפּעס, פון אייך רייסט זיך אַרױס אַזא צער.
אָפּטמאָל דערהער איך פון אייך אַזאַ וייטיקדיקע מעלאָדיע. װאָס אין
אייך? זאָנט מיר!
--- אפשר זיצט אין מ"ר אַן אַרקעסטער, װאָס שפּילט, נאָר איך
ווייס נישט דערפון? --- לאַכט זאַכאַרי.
--- רעדט נישט אַזױ, איך בעט אייך, רעדט נישט אַזױ. איר ליידט!
--- עס איז זייער פיין פון אייך, נאָר איך פאַרזיכער אייך, אַז מיין
לייד איז נישט ווערט אייער מיטלייד, |
--- פֿאַרװאָס רעדט איר אַזױ? פאַרװאָס רעדט איר אַזױ? -- און
זי האָט פּלוצים צונעבויגן איר קאַלט פּנים צו זיינעם, און זאַכאַרי האָט
דערפילט אויף זיין מויל, אין זיינע אוינן דעם טוי פון איר אָטעם, װאָס
האָט זיך געטראָנן פון איר אָפן װאָרים מויל,
-- פאַרװאָס טוט איר דאָס? -- פרעגט זאַכאַרי דערשראָקן.
--- איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, -- זאָגט דאָס מייר? מיט
פֿאַרמאַכטע אוינן, טוליענדיק זיך צו אים און אויסשטרעקנדיק אירע
פאַרחלשטע ליפּן צו זיין פּנים.
--- טוט דאָס נישט, טוט דאָס נישט.
--- איך וויל,,. איך וויל... -- האָט זי געשעפּטשעט און אלץ נע-
האַלטן אויסגעבוינן אירע אָפענע פאַרחלשטע ליפּן צו זיין פּנים.
--- טוט דאָס נישט,
--- איך וויל!...
זאַכארי האָט נעפילט די פּאַסן האָר, װאָס האָבן זיך אַרױיסגעריסן פון
בי
װ א ר ש ע 160
איר מענערשן הוט איבער אירע אויגן; ער האָט געזען דעם נאַקעטן קאַרק,
װאָס האָט זיך אונטערגעהויבן פון איר פאַלנדיקן קאָפּ. ער האָט אויפגע-
הויבן זיין האַנט און ארויפגעליינט אויף איר דינעם אקסל.
אַ פּאַר אויפנעריפענע אוינן, אַזױ פריש און פייכט, װי מען װאָלט
זיי געווען אויטפגעשניטן צום ערשטן מאָל, האָבן אים געקוקט מיט ווייטיק-
דיקער פאַרציקטקייט אין פּנים אַרין...
קאַפּיטל 20.
מיטן קאנטשיק אויפן לייב
ווילן, צי נישט ווילן -- שרעק און גלוסטוננ האָט זיך אויסנעמישט
צוזאַמען.
זיי האָבן זיך אָננעהוֹיבן אַרומשלעפּן און אַרומװאַלנערן איבער
בלאָטיקע נאַסן, זיצן אין גאָרטן ביי פראָסטיקע װוינטן און האַלטן זיך
ביי די הענט, וי א יינג? מיט א מייד?. מירקין איז, נישט נאָר יונג גע-
װאָרן; מירקין איז, וי יעדער פֿאַרליבטער, נאַריש געװאָרן. אַז זי אין
גענאַנגען אױף די לעקציעס, האָט ער זיך נאָכגעשלעפּט, אַבי צו האָבן
די געלעגנחיים צו זיין נעבן איר. אויף דער נאקעטער נאָס אָפּנעשטאַ-
נען אַ שעה אַ לאַנגע אין אַ טויער קעגנאיבער דעם הויז, וו זי איז פאַר-
שווונדן, כדי אָפּצוװואַרטן ביז זי װועט צוריק ארויסקומען. עס האָט נישט
געהאָלפן קיין וואָרעניש פֿאַר פאַרקילן זיך. דאָס זיין נעבן איר, זען אירע
קאַלטע באַקן אַרױיסקוקן פונעם פוקסענעם קאָלנער מיט דעם וייסן מע-
נערשן הוט, וואָס האָבן פאַרטרונקען איר פּנִים, איז געווען אַזא הויכער,
וויכטיקער ציל, אַז ער האָט פאַר דעם פאַרנאַכלעסיקט אפילו זיין באַשעם-
טיקונג. דאָס באַרירן איר האָריק-שטעכיקן, ווינט-אויסנעשאַרטן מאַנטל
--- האָט געהאט דעם רייץ פון גלאַטיקן נאַקעטן לייב... דאָס רוען פונעם
בליק אויף איר שייט? נלאַטיקן קאָפּ --- דאָס נליק פון דער דערהויבנס-
טער שלימותדיקער האַרמאָניע...
עס איז טאַקע ביים טיש אָנגענאַנגען אַן איבערקוקן זיך, איצט נישט
אַזױ דרייסט אָטן, נאָר באַהאַלטן, גנביש. נאָכן רענע?: , אויפן ננב ברענט
184 ש לום אַש
דער הוט? -- האָבן זיי געמיינט, אַז אַלע באַמערקן, ווייסן און קאָנען
לעזן זייערע געדאַנקען. איז דאָס קוקן אָנגענאַנגען מיט הפססות, מיט
מורא; כאָטש דאָס האָט אַרױיסגערופן מער חשד וי פריער, און דער טאַ-
טע איז שוין טאַקע אַמאָל אין אַ פרייטיק-צוינאַכטס, ביי אַ פאָרלעזן, אויפ-
מערקזאָם נגעװאָרן אויף דעם אָנקוקן זיך און גענומען דערנאָך די טאָכטער
אויף אַ פאַרהער. רחל-לאה מיט איר קלונן קאָפּ האָט אַרױפנעראַטעװעט
פון דער סיטואַציע; זי איז אָנגעפאַלן אויפן מאַן -- , װאָס טשעפּעט ער
זיך צום קינד, װאָס ווייסט נישט פון קיין שום שלעכטס, און צו אן אָנ-
שטענדיקן יונננמאשן, װאָס ווייסט נישט פון װאָס צו זאָגן?",
--- װאָס ווילסטו, װאָס? אַ בחור מיט אַ מייךל, זיי האָבן אויגן
--- קוקן זיי. דו האָסט אויך געקוקט, ווען דו ביסט נעווען א יוננערמאַן,
--- האָט זי נעמאַכט פון דער נאַנצער מעשה אַ חוזק און אויסנעלאַכט דעם
מאַן.
ער װאָלט שוין לענגסט געווען אונטערגענומען דעם נויטיקן שריט,
װאָס זיין ווילן און געוויסן האָבן אים דיקטירט צו טון און דערקלערן זיך
פאַר אירע עלטערן, ווען זיין נוט-בירנערלעכע דערצויגנקייט װאָלט אים
נישט געווען אונטערגעזאַנט, אַז ער האָט נישט קיין רעכט דאָס צו טון.
זיין נוט-בירנערלעכע דערצויננקייט האָט אים געלערנט, אַז א מענטש
קאַן נישט נעמען אויף זיך קיין התחייבותן, סיידן ער קאָן זיי באַצאָלן,
זי, די נוט-בירגערלעכע דערצויגנקייט, װאָס האָט זיך אים נאַכגעשלעפּט
ביז צו די טרעפּ פון די הורוויצעס הויז, און װאָס אפילן זיין , ביליקע-
קיך"-מיטאָג האָט נישט געקאָנט אַרױסשלאָנן פון אים, האָט אים גע-
פרענט; װאָס פאַראַ רעכט האָט ער צו קלערן פון נעמען א וייב, ווען
ער קאָן זי נישט באַזאָרנן מיט אַלעם נויטיקן? װאָס פאַראַ רעכט האָט
ער צו קלערן ווענן גליק, ווען ער האָט נישט קיין אייגענע שטוב, וו
אַריינצוברעננען זיין נליק? קיין קאָלדרע זיין גליק צוצודעקן, און אויף
קיין פּוד לוילן נישט זיין נליק אָנצוװואַרימען? זיין גוט-בירגערלעכע דער-
צויננקייט האָט נאָך נישט געוווסט, אַז נליק איז אָפּטמאָל היימלאָז און
געפרוירן, כאָטש זאכאָרי אַליין האָט שוין געהאָט נעמאַכט די אַנטדע-
קונג...
עס איז אים שפּעטער געקומען אויפן געדאַנק, אונטערנעזאנט פון
זיין ענאאיזם, אַז ער זאָל צוריקפאָדערן דאָס, װאָס ער האָט זיך אַזױ
ט
װו אַ ר ש ע 185
כייכט אָפּנעזאָנט -- פון זיין מוטערס ירושה. דער געדאַנק איז נאָך נישט
געווען גענוג רייף, אַז ער זאָל ארויסרופן די טאט. ער איז נאָר געווען אויף
אַזױ פיל רייף, װאָס ער האָט אייננעזען, אַז זיין שריט אַזױ ווויל-יונגע-
ריש אָפּצושיקן זיין פאָטער דאָס געלט, װאָס באַלאַנגט צו אים, אין גע"
ווען איכערגעאיילט און ארויסגערופן פון ערשטן אימפולס: ,יעדנפאַלם
איז אים, דעם טאַטן, פאַר דער מעשה, װאָס ער האָט חתונה געהאַט, נישט
געקומען מיין מאַמעס זאַק געלט אין קאָפּ אַריין", -- האָט ער זיך גע"
זאָגט. , רעאַגירן דערויף האָב איך באַדאַרפט, נאָר אויף אַן אנדערן אופן?",
נאָר באַלד האָט זיך אין אים זיין כעס אָנגעצונדן. ער איז בייז גע"
װאָרן אויף זיך, װאָס ער האָט געקאָנט וועגן דעם גאָר קלערן. אַן עקל און
אַ דערווידער האָט אים אָנגענומען פאַר אַלץ, װאָס שטינקט מיט פּעטער-
בורג, מיט דעם הויז, פון װאַנען ער קומט, מיט זיין גאַנצער דערציאונג,
מיט זיין נאַנצן פריערדיקן לעבן.
--- נאָר נישט דאָס, נאָר נישט דאָס! -- האָט ער זיך דערפון אָפּנע-
שאַקלט מיט עקל, וי ער װאָלט זיך געהאַט אָנגערירט אָן עפּעס נישט-
אננענעמס,
נאָר איינמאָל איז נעשען אַ זאַך, װאָס האָט אים געמאַכט אַנדערש
קלערן.
זייער ביזדאיצטיק נאענט באַגענענען זיך איז שטענדיק פאָרגעקומען
אויף דער נאָס, אין נאָרטן, אין קאַלטן ווינט. ער איז נישט נענטער גע-
קומען צו איר, וי צום האָריק-שטעכנדיקן מאַנטל, װאָס כאָטש ער האָט
זיך זאַכאַרין אויסגעוויזן, אַז ער טראָנט אין זיך אַלע חױגריבעלעך און
מיידל-קנייטשעלעך און לייב-נעשמאַק פון העלענקעס פינוֹר -- האָט ער
אָבער אויך איינצייטיק געטראָגן אין זיך די װוינטן און די קעלט פון דער
לאָס... דער אָפּנעטראַנענער, אויסנגעפליקטער געלער פוקס איז שוין גענ-
טער געווען. ער האָט אין זיינע צעקנייטשטע האר געטראָגן די ואַרים"
קייט פון איר מייד?-האלדז. נאָך נענטער איז געווען דאָס מענערשע ווייכע
קאַפּעליושל, עס האָט געהאַט אין זיך , אוינישעס" פון איר אויג און , האָ-
ריקעס" פון אירע האָר. אָבער אַלץ איז געווען גאַסיש און קאַלט.
ער האָט שוין געהאַט נעוװוינט אין זיין נייער ווינונג, אין אַ קליין
אַלקער?, פון וועלכן אַ פענצטער איז אַרױסגענאַננען אויף אַ באַלױכטע-
נעם הויף, און װאָס ער האָט געהאט באַקומען פאַר די לעקציעם, געגעבן
180 ש לום אַש
צו אַ גימנאַזיסט, אַ יינגל פון אַ רייכן פּריװאַט-שנײדער. זיין שטיב? אין
געווען קליין, נאָר גענוג זויבער און סטודענטיש געהאַלטן. זי איז נאָך
קיינמאָל נישט געווען ביי אים. זיין גוט-בירגערלעכע דערצויגנקייט האָט
אים פאַרװערט אפילן צוֹ טראַכטן וועגן דעם,..
אין אַ פאַרנאַכט, ווען ער איז געזעסן ביים לאָמפּ-יבאַלױכטענעם טיש
איבער אַ בוך, הערט ער, װי עס פרעגט זיך ווער אױף אים אין קאָרי-
דאָר. איידער ער האָם נאָך צייט געהאַט זיך אויפצוהויבן, באַוייזט זי
זיך, אָן אַ קלאַפּ אין דער טיר,
זי איז געווען אָנגעטון, וי שטענדיק, אין איר האָריק-שטעכעדיק
מאַנטעלע, אינעם פוקסענעם קאָלנער און אין מענערשן הוט. אונטער איין
אָרעם האַלט זי די פּאָר העפטן און לערן-ביכלעך פון דער לעקציע, אין אַ
צווייטער האַנט -- אַ קליין בינטל פיילכן, פון וועלכן עס שטאַרט אויך
אַרױס אַ שטיקעלע געלע מימאָזע,
--- איך האָב געװאָלט זען אייער צימער, װי איר װווינט, --- פאַר-
ענטפערט זי זיך מיט אַ שולדיק-מודהדיקן טאָן אויף זיין פריילעך-איבער-
ראַשנדיקן בליק,
ער נעמט די ביכער און די העפטן פון איר אָרעם, די טיילכן מיט
דעם שטיקעלע מימאָזע-צווייגל האַלט זי נאָך אין דער האַנט און ווייסט
נישט װאָס צו טון דערמיט. ענדלעך מאַכט זי זיך מוט און לייגט עס
אַרױף אויפן אָפּענעם בוך, װאָס לינט פאַרן לאָמפּ,
קיין סך בענקלעך זענען נישטאָ אין דעם שטיבל, בלויז דאָס איינע,
פון וועלכן ער האָט זיך אויפנעשטעלט. דערפאַר שטייט אַ בעט, איבער-
געדעקט מיט אַ װאָלענער געקעסטלטער דעקע, װאָס ער האָט זיך מיטנע-
בראַכט פון דער היים --- דער איינציקער אנדענק פון זיין רייכן הויז.
ער זעצט זיך אויפן בעט און רוקט-צו דאָס בענק? פאַר איר; צי זי
קאָן נישט אויף אַ מינוט אויסטון דעם מאַנטל? זי וועט זיך צוקילן,
אין שטיב? איז וֹאָרים, און עס באַהאַלט זיך אין װאַרימען פּאַר-
מעט-שאָטן פון דעם גרינעם אַבאַזשור פונעם טיש-לאָמפּ.
--- צי ער קאָן נישט אַריינברענגען אַ גלאָז אָדער א טעפעלע מיט
װאַסער פאַר דעם בינט? פיילכן? זיי װועלן פאַרטריקנט ווערן.
ער נייט אין קיך אַריין בעטן דאָס נלאָז װאסער. אז ער קומט צו-
ריק, געפינט ער זי שוין אינעם שװאַרץ-ווייס נעקעסטלטן קליידל, אין
וו א ר ש ע ז18
נאַקעטן קאָפּ, מיט די צעפּ האָר פאַרלײגט איבער די אויערן, און --
אָנשטאָט אויפן הארטן בענק?, זיצט זי אויפן בעט ביי אַ ווינקל און האַלט
זיך צו מיט ביידע הענט ביי דעם בעט-לייסטל.
ער רוקט צו דאָס בענק? צו איר, האַרט ביז צו אירע קינדערשע קני.
א יינגל-מייד? --- קוקן זיך אין די אויגן.
אָנשטאָט דאָם נאָסןךמאַנטעלע -- דאָס שטוב-קליירל; אָנשטאָט דאָס
דרויסנדיקע מענערשע קאַפּעליוש? -- דער נאַקעטער קאָפּ מיטן גאַנצן
אויפנעדעקטן פּנים, מיט די אויפגעשניטענע וייטיק-קוקנדיקע אוגן,
בלאַע קאָכנדיקע פּינטלען באָדן זיך און שווימען אַרום אין בלוט-אָדערן
באַצוינענע אױנדאַפּלען,. קאַלטע פרישע כלהדיקע באַקן, אַן אויפנעשניטן
פאַרחלשט מויל, װאָס זוכט עפּעס, און א דינער מיידלשער האַלדז, װאָס
ציט זיך א נאַקעטער אַרױס פונעם קליידל און בעט זיך צו האַלדון.
אַ שטום ייננל-מיידליש שפּילן זיך מיט הענט, מיט פינגער, אַ שטום
יינגל?-מיידליש קוקן זיך אין די אוינן.
באַלד זוכן זיך די ליפּן און טרינקען איינס דאָס אַנדערע.
אין האַלדזן דערפילט ער איךר קיילעכדיק-קנאקנדיקן קערפּער און-
טער דעם קליידל. ער האָט נישט געװווסט, אַן אַ מיידליש לייב קאָן זיין
אַזױ האַרט קיילעכדיק. ער האָט נאָרנישט געוװוופט, אַז אַזעלכע דינע
מיידלשע גלידער קאָנען אַזױ בחוריש מעכטיק קלאַמערן. דאָס גאַנצע אָנ-
געצוינענע מיידלשע לייב שפּראָצט-אַרויס זיין גלוסטונג דורכן שװאַרץ-
ווייס געקעסטלטן קליירל...
מיטן האַלדזן זיך רוקט זיך אַראָפּ דער אויסשניט פון איר קלייךל.
עס אַנטבלױיזט זיך אַ רונדיק-מיידלשע פּלייצע ווייס, טויאיק, נישט אָנ-
צורירן. עס אַנטפּלעקט זיך אַן אויסנעהעפט שטיק? העמד, װאָס זוימט-
אפ אַ מיידליש בריסטן-ברעטל, פון דעם שטיק? אָפּנעזומטן העמד אַנט-
פלעקן זיך אָן אַ שיעור מיידלשע סודות.
זאַכאַרי ווערט שכור און טרינקט דעם מיידל-קערפּער מיט מוי? און
אויג,
עס געדויערט א מינוט -- אייביקייט. און לייב באַרירט פייב.
באַלד רייסן זיך פון ווילן אָנגעגאָסענע הענט. מיט שמערץ און פּיין
צעשיידט זיך לייב פון לייב. און אַ פֹּאַר רויטע אױינן, אין שרעק נע-
פּלאַנט, קוקן אויף איר; . י
: 188
--- העלענקע, קום אין נאָס ארויס,
אירע אוינן ווערן גרויס. איר פּנים בלייך. אין דער לופטן בלייבן
הענגען די מיט קראַפט אָנגענאָסענע אָרעמס,
--- פאַרװאָס, זאַכאַרי?
דאָך טוט זי אָן געהאָרכזאַם דאָס האָרינ מאַנטעלע, וועלכעס ער
האַלט פאַר איר.
קאַפּיטל 21
אַ ווארשעווער פאבריקאנט
אין שכנות, אויפן זעלבן הויף, װוו עס האָט געוװוינט פרוי הורוויץ,
האָט זיך געפונען אַ טריקאָט-פאַבריקל, מיט ועלכע עס ווימלען איע
הויפן אין װאַרשע. דאָס פאַבריקל איז געווען אַ חסידיש, דאָס הייסט, אַז
לע פּערזאָנען, װאָס האָבן דאָרט געאַרבעט, זענען געווען פרומע יידן,
דאָט פאבריק? האָט באַלאַנגט צו אַ באַלעבאָס, וועמען מ'האָט נגערופן אין
הוֹיף , בער? פאַבריקאנט". די נעשיכטע פון , בער? פאַבריקאַנט? איז גע-
ווען פאַלננדיקע:
אַמאָל איז בער? געווען א חסידישער יוננערמאַן, געטראָגן א גע-
האקטע ואַרשעווער קאַפּאָטע און א ואַרשעווער קליין היטעלע מיט אַ
קליינטשיק, קליינטשיק דעניקל און דאַשיקל, װאָס די פירמע ,בריפטרע-
גער? פון די נאַלעװוקעס אַרבעט-אויס פאַר די װאַרשעװער פראַנטן. דע-
מאָלט איז בערל נאָך געווען אַ חסידישער בחור, געקאָנט אַביסל? לערנען,
און צוליב דעם פאָטערס שלעכטע נגעשעפטן איז ער געצווונגען געווען צו
ווערן אַ בעל-מלאכה. אַ בעל-מלאכה נישט, נאָר זיך אויסגעלערנט שטרי-
קן אויף א מאַשין טריקאָטן, --- װאָס עס איז דעמאָלט געווען זייער , מאָ-
דערן" פאַר חפידישע בחורים, װאָס ווילן זיך נישט אראָפּלאָזן און ווערן
פּראָסטע , שניידערס און שוסטערס"... בערל האָט געאַרבעט ביי א ייד,
װאָס האָט געהאַט אינגאַנצן צוויי מאַשינען. אויף איינער האָט ער גע-
שטריקט, און ביי דער צווייטער איז געווען פאַרנומען דעם יירס אַ טאָכ-
טער, אַ בונרתדיק מיידל, װאָס האָט גענאַרט, וי איר פאָטער, אַ שידוך צו
וו אַ ר ש ע 189
טון. זי האָט זיך טאַקע אָנגעזאַמלט נדן דערמיט, װאָס זי האָט אויסנע-
צאָלט די מאַשין, אויף וועלכער זי האָט געאַרבעט, און אַ האַלב ,פאב-
ריק?" איז געווען אירס. בערל, װאָס האָט זיך ביי דעם ייד (אנב אויך א
חסיד, --- שמואל פּינטשעװער, האָט געדאַװונט מיט זיין פאָטער אין
איין שטיב?) אויסגעלערנט די מלאכה, אין באַלד געװאָרן דער אַרבע-
טער און דער פירער פונעם פאַבריקל. בערל האָט נישט נאָר געקאַנט
גוט די מלאכה; בער? האָט געװוסט װי אַזױ צונויפצושטעלן קאָלירן,
אַז זיי זאָלן נעפעלן די ווייבער...
בער? האָט באַלד איינגעשלוננען דאָס פאַבדיק? און איז געװאָרן דער
פירער דעדפון, אויף דער טאָסטער פון דעם , פאַבריקאַנט" האָט ער נע-
מאַכט א גרויסן איינדרוק פונעם ערשטן אויננבליק אָן. זי איז געװען אַ
פליישיקע בלאַנדינקע מיט א רייפן פולן האלדז, װאָס האָט פון איר רייפן,
ווייסן לייב ארויסנגעשריגן דעם באַנער נאָך א מאַן (און, אנב, איז שוין
ציים נעווען אויך...). עס האָט זיך איר אויפן פּנים, פון אױפנעקאַכטן,
אױיפנעװאַכטן בלוט, ארויפנעזעצט פּרישצעס און נגעשווירלעך.
די יוננע מענטשן האָבן זיךף שוין לאננ געהאט דורכגעהונקען, און
איידער דעם ערשטן שדכן איז איינגעפאַלן וועגן דעם שידוך, האָבן זיי
שוין אין די שבתדיקע פֿאַרנאכטן שפּאַצירט אינער די וואַרשעווער נאַסן:
ער אין, צוליב דער פאַנגנער קאַפּאָטע, געגאַננען פאָראויט און זי נאָך
אים, ביז זיי זענען פרויסנעקומען אויף די פעלדער ביים יידישן שפּ-
טאָל, פאַרקראָכן אין די ראָוון און אָפּנעטון אַנדערע זאַכן אויך..
אַז דער שדכן אין אונטערגעקומען (װאָס, אנב, בערל אוֹן דאָס
ימוידל האָבן אונטערנעשיקט צו זייערע עלטערן) רעדן וװעגן שידוך,
האָבן בערלט עלטערן נישט אַנדערש געװאָלט, נאָר די צוויי מאַשינען
פון פאַבדיק? אין נדן, אי דער טאָכטערס (די נדן-אױיפנעצאָלטע), אי דעם
טאטנס --- אַזױ איז דאָס טאַקע פון חתן-כלה אָפּגערעדט געװאָרן אויף
זייערע געהיימע שפּאַצירן. בחנם האָט דער טאַטע זיך געצאַפּלט אונטער
בערלם הענט: , און װאָס זאָל איך טון? איך דאַרף דאָך אויך עסן", בערפ
האָט געהויבן מיט די אַקסלען, די כלה האָט זיך נעמאכט תמעואטע.
דער פוף אין געווען, אַז די פרומע טאַטע-מאַמע, ואָס זייער איינציקער
זוונטש אין לעבן איז געווען זייער טאָכטער צו זען אונטער דער חופּה,
האָבן געמוזט נאַכנעבן (אנב, האָט אים די טאָכטער אָנגעװויינט דעם קאָפּ
190 ש לום אַש
אויך גענוג) -- בערל האָט געקראָגן אין נדן ביידע מאַשינען -- אי דער
כלהס און אי דעם טאַטנס, -- און דער טאַטע, דער , פאַבריקאַנט", האָט
זיך אַועקגעשטעלט נאָך דער חתונה אַרבעטן אַלֵיין ביים איידעם אויף
װאָבן-געלט.,,
נאָך דער חתונה האָט זיך בערל גענומען , מעלקן" זיינע מאשינען.
ער האָט אַריינגענומען נאָך אַ לערן-, יינג?ל? -- א דערוואַקסענעם ייד מיט
אַ בערד?, וועלכער האָט שוין געהאַט אַ ווייב מיט אַ קינד, און װאָס האָט
זיך געװאָלט אויסלערנען די מלאכה. צונענומען אַ פּאֶר יינגלעך, װאָס
האָבן געװויקלט אין די האַלבע נעכט אַריין די ואָל אױיף די שפּולערס,
בערל איז געווען אַ מזיק. ער האָט געקאָנט צוזאַמענשטעלן מוסטערן וי
קיינער נישט, געװװווסט װאָס פאַראַ קאָלירן עס זענען מאָדערן. בעזש מיט
אַראַנזש -- פאַר יונגע, און דאָס ערנסטע נראָע מיט שוושרץ נגעװאָרפן ---
פאַר עלטערע. געוווסט אױיסצוטראַכטן פארשידענע חנעוודיקע קעלנערלעך,
פּאַסיקלעך, אָפּצוזײמען מיט אַנדערע פאַרבן די קאַנטן, אנצופלעכטן
פראַנזן, װאָס זענען ווייכער זייער געמעלן. די סחורה האָט מען ביי אים
געריסן פון די הענט און באַװאָרפן אים מיט וועקסעלעך, װאָס ער האָט
פאַר א גרויסן פּראַצענט איינקאַסירט אין אַ קליין חסידיש בענק?.
אין אנהייב האָט ער נאָך אַליין געאַרבעט, אָנגעטריבן מיט זיין
ענערגיע און אַרבעטזאַמקײט דעם אַלטן שווער, װאָס איז איצט נעשטאַ-
נען אייננעשפּאַנט צו איין מאַשין; דעם יונננמאַן, דעם חסיד, ואָס ער
האָט אַרײנגענומען אויף די לער, און די לערךייננלעך, װאָס האָבן נגעאר-
בעט ביי די שפּולערס. ער האָט פאַר זיי געהויבן די אויגן", מיט אַן
אומדערהערטער געשיקטקייט נעשפּאַנט די פעדים, צונעװאָרפן די שפּאַ-
לטערס פאַרשידנפארביקע װאָלן, װאָס זיי האָבן באַדאַרפט דורכשיסן דורכן
,פאַך" מיט פאַרשידענע פֿאַנטאַזיעס, אַבי עס זאָל זיי נאָר פלינקער
נעמען. באַלד אָבער האָט ער אַרייננעשטעלט נאָך אַ פֹּאֶָר מאַשינען אינעם
קליינעם שטיבל, װאָס ער האָט איבערגענומען פונעם שווער, און צוגענו-
מען נאָך אַ פּאֶר חסידישע יונגעלייט אויף דער לער. ער האָט געהאַט אַ
גוטן שם אין נאַס. זיין סחורה האָבן די אַגענטן, װאָס זענען געקומען
איינקויפן פאַר דער פּראַװוינץ, געריסן פון די הענט -- האָט ער געקראָנן
קרעדיט ביים מאַשינעך-אַגענט, ביי די װאָל-סוחרים און אין קליינעם חסי-
דישן בענק? פאַרן , אייזערנעם טויער". ער האָט שוין אויפגעהערט אַלײין
זו עַ ר 72 ע 191
צו אַרבעטן און ער האָט נאָר אַכטונג גענעבן און צונעיאַנט זיינע לערן-
יידן. ער האָט נאָר אָנגעװיון מיט װאָס פאַראַ קאָלירן צו מאַכן, װאָס
פאַראַ פאַנטאַזיעס צו באַנוצן. אַזױ האָט זיך בערל איצט נאָר אָפּנענעבן
מיטן נעשעפט, סיט די וועקסעלעך, װאָס ער האָט שוין איצט אָנגערופן
מעשה גרויס-סוחר: , מיין פּאָרטפע?". ער האָט אָנגעהויבן ביסלעכוייז
שניידן די קאַפּאַטע און צו טראַנן געפּרעסטע קאָלנערס און אַביסל פאַר-
גלייכן דאָס בערדל. חיינט גייט ער שוין אינגאַנצן קורץ געקליידעט, מיט
אַן אויפנעשטעלטן קאָלנער און א קאַפּעליוש?, דאָס בערד? געשוירן מיט אַ
שפּיצל , אַלאַ נאַפּאָלעאָן דער דריטער", מיט אַ פּאַר אַנגעדדייטע וואנצע-
לעך. דאָס ווייב האָט זיך באַלד נאָך דער חתונה אנגעהױבן צוֹ פאַך"
שפּרייטן אין דער דיק. איר ווייס, פליישיק לייב, װואָס האָט ביז צו דער
חתונה זיך נאָך געהאַלטן אין מיידלשע ראַמען, האָט באַלד נאַכדעם וי
זי האָט געקראָגן אַ מאַן, װוי עס װאָלט איר איצט שוין דערלויבט נעווען,
אָנגעהויבן אַרױיסצוייערן מיט דער נאַנצער פרייחייט פון איר מיידלשן
צוים... און צום מייסטן --- פונעם האלדז און פונעם ברוסטן-ברעט.,.. פאַר
יוצא-ווענן טראַנט זי נאָך א שייט, אָבער עס וערט װאָס אמאל מער
קלענער און פאַרטרונקען אין די איינענע האָר, וועלכע זי ווייסט אַזױ גע"
שיקט ארויפצוקעמען אויפן שייטל, אַז מען זעט עס נאָרנישט אָן. טראַנט
טריקאַטאַזשן פון דער איינענער , פאַבריק', סיט פאנטאזיעס, און סי
זומער, סיי ווינטער --- מעשח ננידיתטע פֿאַר קרעדיט ווענן --- א ברייטן
קאראַקולענעם מאַנטל..,
דאָס פאבריק? האָט אין דער חסידישער וועלט געהאט אַ שם פאַר
אַ פרומס נאָך פון שווערס צי"טן אָן. קיין ווייכער האָבן דאָרט נישט נע-
אַרבעט, נאָר בלויז מאַנספּערשױנען, און דער באַלעבאָס האָט געלאָוט
דאוונען מנחה אין די זומער-טעג און מנחח-מעריב אין די ווינטער-טענ.
זענען דערפאר פרומע חסידישע מענטשן, װאָס די נויט האָט געבראכט
צוֹ דער שוועל פון א מלאכה, נערן דאָרט אַהין גענאַנגען אויף דער לער,
אויף די אַרבעטס-בירזשעס זענען די חסידישע יידן נישט גענאננען,
מאַרקס האט נאָך נישט עקזיסטירט פֿאַר דעם , פאַבריק?" און די , חברה
אחדות", די יונגען מיט די מוידן, װאָס בונטעווען זיך קעגן קייסער, האָבן
דאָרט קיין צוטריט נישט געהאַט. מען האָט געארבעט אָן אַ צייט-רעכע*
גונג, וי לאנג מען האָט געװאָלט, מ'איז אַנידערגעפאַלן אויף דער מאַשין,
192 של ו ם אַ ש
אַ דרימל? געכאַפּט און ווידער זיך אויפגעכאַפּט און געקלאַפּט מיט דער
, קאָלבע",
היינט איז עס שוין טאַקע אַ גרויסע פאַבריק. מ'וווינט נאָך אַלץ אין
שווערס דירה, צוליב מזל ברכח. ווייל דאָס געשעפט איז גוט געגאַנגען,
האָט מען מורא צו בייטן די ווינונג (פאַר אן ,עין הרע"). מ'האָט צו-
גענומען דאָס קיכל -- דעם שווער אַרױפנעזעצט אויף א בוידעם-שטיבפ
--- און עס פֿאַרװאַנדלט אין אַ , פאַבריקל".
צוועלף מאַשינען שטייען אָנגעשטעלט איינע אױיף די אַנדערע, אַז
עס איז זיך נישט אַ ריר צוֹ געבן. צופוסנס די מאַשינען שטייען די
שפּאָל-רעדלעך, ביי וועלכע עס זיצן אונטער די יידנס קאַפּאָטעס לערן-
ייננלעך און שפּאָלןדאָן די װאָל אין דער פינצטער, באַנוצנדיק דערביי די
אוינן אי פאַר זען, אי פאַר באַלײיכטונג... צוועלף יידן אין לאַננע קאַפּאָ-
טעס מיט פאַרפעדערטע בערד, שטייען וי צונעקייטלט צו די שטריק-
מאַשינען און בויגן זייערע הויכע שטעקענע קערפּערס איבער די אויגן-
אויפכאַפּערס". מ'זעט קיין פּנימער נישט, נאָר שװאַרצע פּלייצעס און
שװואַרצע היטעלעך וי שװואַרצע שאָטנס. פון ביידע זייטן רוסט זיך ארויס
אַ לאַנגער אייזערנער שטאנג מיט העקעלעך, אַז עס דאַכט זיך, אַז דער
אייזערנער שטאַנג איז אַ טייל פון דעם מענטש. האַלב מענטש, האַלב
אייזערנע מאַשין --- אַזױ זענען מענטשן-קערפּער און מאַשין-קערפּער צו-
זאַמענגעפלאַכטן, צוזאַמעננעשמידט. פון הינטער דעם מענטשלעכן קער-
פּער הערט זיך אַ ווייכער אייל-באשמירטער מאַשיך-גערויש פון צאַפּלדי-
קע העקעלעך אַריפשפּריננען, אַראָפּשפּריננען. אַ פלעמל קאָלירטע ואַ-
לענע שנור שיסט א סעקונדע דורך וי א פלינק מייז?, אויפכאפּנדיק די
אוינןדהעקעלעך. מענטש און מאַשין זענען אין דער טונקלקייט פון קאַפּאָ-
| טע און שטוב אַזױ צוזאַמענגענאָסן, אַז עס דאַכט זיך, אַז דער אייל-.
באַשמירטער מאַשין-נערויש איז זיין אָטעם און די הונדערטער אױינן-
העקעלעך, װאָס שפּרינגען אַרויף-און-אַראָפּ, זענען אומגעציילטע נעגל פון
פינגער, אָבער אָפטמאָל ווערט אין דער טונקלקייט איננאַנצן פאַרלוירן די
מאַשין הינטער די שװאַרצע געבוינענע רוקנס. עס דאַכט זיך, אַז יידן
שטייען אייננעהויקערט איבער גמרא-מאַשינען און שאָקלען זיך וי זיי
װאָלטן געשטאַנען און געדאַװונט טעג און נעכט, אָן אַן אויפהער, אָן אַן
ענד...
װו אַ ר ש ע 193
דאָס פאַבריקל אין איינצייטיק אויך דער סקלאַד פאר די סחורות
און דער קאַנטאָר, איבער דעם האַלבן באַלקן פאַרהאַקט, איבער די אוי-
בערשטע פענצמער געשטעלט, ווו נאָר א ווינקל, ווו נאָר אַן עק, ווו נאָר אַ
שפּאַרע, שטאַרצן-אַרױס פֿאַרשטױבטע װאָלענע סחורות אין פּאַפּירן גע-
פּאַקט, אויף פּאָליצעס פאַרשטעקט און הינטער די פאָרהעננלעך גערוקט,
פון מאַשינען און שפּאָלערם טראָנן זיך װאָלענע פעדים, באַפעצט מיט
אייל-שמירעכץ, אין דער ל?ופטן; זעצן זיך אויף פענטשישע פּנימער,
פלעכטן זיך איין אין בערך, פאַרקנוילן זיך אין װאָל-באַלעמס און מאַר-
קלעבן דעם באַלקן, די פענצטער, דאָס עלעקסטרישע ליכט, יעדע שפּאַרע,
יעדעס ווינק?, יעדן געזימס --- פילן-אָן דעם גאַנצן חלל. אַז דו אָטעמסט,
אָטעמסטו מיט ואָל-מעדים, און אַז דו עסט, עסטו די װאָל-פעדים, און
אַז דו רערסט, רעדסטו מיט ואל-פעדים... די נאַנצע וועלט לעבט אין
וואל-פעדים.
אין דעם װאָל-ישנײ שטיים בערל הינטער דעם ,קאַנטאָר.. דער
קאַנטאָר? איז אַ קונציקער אויפטו; אַװעקנערויבט א שטיקל פּלאַץ פון
דער טיר-עפענונג און דעם איבריקן פּלאַץ גענומען פון א מששיןבא-
שטאנד, -- אַזוי, אַז דו סומסט אַריין אין פאַבריק?, פאַלסטו נלייך אַרױף
אויפן , קאַנטאָר"-טיש. חינטער דעם טיש, װאָס איז אַזױ קונציק געװאָרן
ארייננעקנייטשט אין דער טיר-עפענונג, שטייט בערל מיט דעם שפּיציקן
לערד? אַלא נאַפּאָלעאָן דער דריטער", אינעם שטייפן קאָלנער מיט די
אָפּנעבױנענע שפּיצ!, צווישן וועלכע זַיין דין העלדו? פּייניקט זיך, און
האנדלט-אונטער מיט די קונים פון דער פּראָװווינץ, װאָס געפינען זיך אויף
יענער זייט טיר אין קאָרידאָר. (צוליב דעם קומט-פאָר אַ שטענדיקע מח-
לוקת מיטן אויפזעער פונעם הויז. דער אויפזעער פונעם הויז טענחט, אַז
בער? האָט נישט קיין רעכט צום קאָרידאָר, און בער? זאָנט: װאָס אַרט
עס אים, אַז די פוחרים שטייען אין קאָרידאָר? עס קאָסט אים טייערער?)
ביז איצט איז דאָס נעשעפט גענאַנגען נלענצנד,. בערל איז געווען אַ
קנאַקער אויף האַלב װאַרשע. גרעסערע פון אים האָט ער צוערשט געזאנט
גוט-מאָרנן", קלענערע פון אים האָבן צוערשט אים געזאַנט , גוט-מאָרגן".
בער? האָט געפירט אַ גרויס נעשעפט. מ'האָט אים טיטולירט ,פּאַניע
פאַבריקאַנט". אַרומנעטראָגן ביי זיך אַ פולן טייסטער מיט וועקסלען,
ש ל ו ם אַ שׁ
ואס ער האָט אָנגערופן , פּאָרטפעל?, און אַזױ איז עס שון געווען און
אַנדערש האָט עס גאָרנישט געקאָנט זיין.
קומט איינמאָל בער? ברייט, אין פוטערנעם פּעלצל, אינעם חסידישן
בענק? פאַרן , אייזערנעם טויער", מיט ועלכן ער האָט געמאַכט גע-
שעפטן, אָפּנעבן זיין , פּאָרטפע?? וועקסלען און נעמען געלט, װאָס ער
האָט באַדאַרפט אויף אױיסצוצאָלן זיינע אַרבעטער, האָט אים הער גריצ-
הענדלער, דער באַנקיר, אין דער געשניטענער באַלעבאַטישער קאַפּאָטע,
מיט דער שווארצער נעקעמטער באָרד, צוריק אָפּנענעבן דעם , פּאָרטפעל"
און ער האָט זיך געזאָגט מיט א ננידיש-גלייכגילטיק נעימותדיקער מינע,
זיך נישט שטערנדיק ווייטער צו רויכערן זיין אינלענדישן פינף-קאָפּיקן
צינאַר; |
--- פּאַניע קאָרננאָלד (בערל האָט געהייסן קאָרנגאָלד), מיר וועלן עס
נישט מאַכן, |
--- פאַרװאָס? --- ווונדערט זיך בערל באַליידיקט. --- בלויז קונדישע
וועקסלען און , פּרימאַ".
--- אפילו פּאָזנאַנסקיס, --- ענטפערט דער באַנקיר און מאַכטאַפֿ,
מעשה נגיד, מיט דער האַנט די אֵש, װאָס איז געפאַלן אויף זיין ברייטער
באָרך,
--- װאָס? נאָך אַ האַלבן פּראָצענט? עס װעט נישט גיין, פּאַניע
גריצהענדלער, איך קאָן נישט, בנאמנות, --- זאָנט, מעשה סוחר, בערל,
--- אפילו פאַר צוויי נישט, -- זאָגט יענער און שאָקלט ווידער מיט
די פיננער איבער דער באָרדך און אויף די ברייטע ברוסט-קלאַפּעס,
ווערט דאָך בער? אומרואיק.
--- װאָס איז געשען?
-- אַ קריזיס, נישטאָ קיין געלט.
--- אָבער, פּאַניע נריצהענדלער, איך דאַרף דאָך מיינע אַרבעטער
שכירות צאָלן.
-- יונגערמאַן, איר זעט דאָך, אַז איך האָב קיין צייט נישט, --
זאנט שוין פּאַניע גריצהענדלער אומגעדולדיק און וװוערט פאַרפאַלן צװוי-
שן די שווערע טויערן פון זיין אייזערגער קאַסע.
לויפט בער? אין אן אַנדערער באַנק, אין אַ דריטער, באָט אָן איין
פּראַצענט אַ חודש, צוויי, פינף -- אומעטום דער זעלבער ענטפער:
195
-- אַ קריזיט,
בערל ווונדערס זיך: װאָס הייסט אַ קריזיס? ביי אים אַרבעט מען,
גאָט צוֹ דאַנקען. אַ פולער לאַנער מיט פחורה, סוחרים פון דער פּראַװוינץ
רייפן די טירן, שטופּן וועקסלען אין האַנט אַריין ער פארשטייט נישט
דעם טעם,
--- װאָס איז דאָ געשען אַזעלכעס? ווער האָט עס געמאכט?
אויף דער ,שװאַרצער בערזע", װו ער באָט אָן צען פּראָצענט און
אויף משכנות, כדו זיך נאָר צו ראַטעװען פונעם חלף, װאָס לינט אויפן
האַלדז (וועקסעלעך פעליק פאַר רו-מאַטעריאָ?), דערקלערט מען אים:
--- פֿאַרשטייסט, די גרויסע בענק האָבן צוריקנעצוינגן דעם קרעדיט
פוֹן די קליינע, און אַז די גרויסע גיבן נישט, פון װאַנען האָכן די קליינע?
בערל קאָן נאָך באין אופן נישט פאַרשטיין די , עקאָנאָמיקע"
-- בין יאך, בערל, שוין צוליב דעם גאַרנִישט ווערט? מיינע וועקס-
לען זענען קיין וועקסלען גישט? מיין סחורה קיין סחורח נישט? מיינע
מאששינען זענען קיין מאַשינען נישט? װאָס איז דא געשען אַזעלכעס, צו
אַלדי גוטע יאָר? --- ציט זיך בערפ ביים , נאַפּאָלעאָנישן" בערד? און קאָן
בשום אופן נישט פאַרשטיין די , עקאָנאמיסע".
בערל איז אַהיימגעקומען פון די ,בענק" -- װי עס האָט שטענדיט
געהייסן פאַר די קונים, ווען בערפ איז גענאַנגען אין גאַס אריין (, מיין
מאַן איז אין די בענק", האָט דאָס ווייב יעדעס מאָל גענעבן אַן ענטפער,
ווען מ'האָט געפרענט אויף בערלען; עס האָט געטוינט צום געשעפט). דעם
טאָג אין בערל אַהיימנעקומען פון די בענק וי אַן אָפּגעפליקט הינד
שוין נישטאַ די רויטע כעקעלעך, די געדרייטע װאַנצעלעך אַראָפּנעלאָזט,
דאָס קאַפּעליושפֿ, װאָס איז שטענדיק נעזעסן אויפן קעפּל, אָן א קנייטש5
(אַ גרויסער עלעגאַנט געווען, בערל), איינגעקנייטשט. ער פאָכעט שוין
נישט מיטן שטעקעלע, גנבעט זיך אַריין אין זיין אייגן פאַבריק? און זאָגט
צו זיינע מענטשן, צוערשט אביסל פארשעמט, מיט שולדיקייט, דערנאָך
דרייסטער;
--- ווֹאֶס קאָן יאַך מאַכן, אַז די בענק געבן קיין געלט נישט? יאַך
קאָן נישט צאָלן קיין שכירות די ואָך.
--- וי הייסט? און װאָס וועלן מיר עסן? -- פרעגט אַ חסידישע
שטימע מיט 8 גמרא-ננון פון חינטער א מאַשין אַרויס.
196 ש ל ו ם א ש
--- װאָס קאָן יאַך טון, אַז ס'איז אַ קריזיס?
--- און װאָס זענען מיר שולדיק?
--- און װאָס בין יאַך שולדיק? --- נאָט אייך וועקסעלעך. מ'גיט מיר
וועקסעלעך --- גיב איך אייך וועקסעלעך, -- װאַרפּט בערל אַרױס די
וועקסעלעך פון זיין , פּאָרטפעל".
--- די וועקסעלעך וועלן מיר קאָכן? -- פרעגט שוין דער חסידישער
אַרבעטער, אָנגענומען מיט מוט, נישט אויפהערנדיק דערביי פאַר כעס
ענערגישער צו קלאַפּן מיט דער , קאָלבע".
בער? האָט נאָך אַביסל? זיך געװאָרפן, געצאַפּלט װי א פיש, װאָס
איז אַװעקגעטראָגן געװאָרן פון די ים-וועלן אויפן זאַמד-ברעג. דעם ווייבס
קאַראַקולענער מאַנטל, דער גאָלדענער זיינער, אַ פּאַר לייכטער פון שטוב
אַרױס, עטלעכע פּעק מיט סחורה האָבן די נאָענטסטע נויטן פאַרענטפער
באַלד איז אָבער בערל , קאַלט? געװאָרן.
היינט שטייען שוין די מאַשינען אין די צוויי שטובן און שוייגן.
קיין אָטעם הערט זיך נישט פון זיי, קיין באַװעגונג, קיין ריר, אַזױ וי
ס'װאָלט פון זיי דאָס חיות אַרױס. זיי זענען גענאַנגען אין בראָך, געװאָרן
צוריק טויטע אייזנס. און די װאָלענע פעדים פאַלן װי שניי און זעצן זיך
אויף די מאַשינען און פאַרשטאָפּן די , אויגן" און פאַרשפּינעװען די הע"
קעלעך, וי שפּינען טויטע פליגן.
בערל דרייט זיך אַרום אין זיין פאַבריקל, װאָס איז שטענדיק אַזײ
באַלעבט געווען, וי אין אַ טויטן-שטיב?, קוקט אויף זיינע שטילשטייענ-
דיקע מאַשינען וי אויף פּנרים, וועלכע מ'דאַרף אַרױסװאַרפן און אויף די
גרויסע פּעק מיט סחורות, װאָס האָבן שטענדיק אויסגעוויזן אין זיינע
אוינן, אַז דאָרט לינט זיין פאַרמעגן --- קוקט ער וי אויף בערג מיט שמאַ-
טעס, װאָס קיינער װויל נישט אין די הענט נעמען. זיין פולער , פּאָרט-
פע?" מיט וועקסעלעך, װאָס זענען דאַכט זיך, אַזױ קוראַנט וי גאָלד ---
שטיקער פּאַפּיר, און ער אלֿיין, מיט אַלּע זיינע קונציקע קעלנערלעך, פּאַ
סיקלעך, טראָלדעלעך און מיט זיין ,בעזש" און , אָראַנזש", נאָך וועלכע
די ווייבער חלשן אַזױ --- װוי אַ קליין ווערימ?, װאָס איז דאָרט, אומבאַ-
מערקט און אומנעזען, צעטראָטן נעװאָרן צװישן די פיס פון קליינע און
גרויסע באַנקירן.
און יעדן טאָג זעט רחל-לאה -- ווען זי קומט-אַראָפּ אויפן הויף --
װ אַ ר ש ע 197
ווי די שװואַרצע שאָטנס שטייען אויס געװווינהייט און פרירנדיק, אין זייע-
רע דינע, שװואַרצע כאַלאַטלעך -- די חסידישע יידן, בערלס אַרבעטער,
װאָס קומען, אויס געוווינהייט, און שטעלן זיך אַנידער אויף די טרעפֿ,
װאָס פירן צוֹ בערלס פאַבריקל, שטייעך-אָפּ אַ גאַנצן טאָג אין פּראָסט און
גייען פאַרנאַכט צוריק אַהיים.
און אַז בער? קומט אַראָפּ פונעם פאַבריקל, װאַרפט ער זיי צו אַ ביי"
זערדיקן בליק:
--- װאָס שטייט עטץ, װאָס?
ענטפערן זיי אים פאַרשעמטע:
--- װאָס דען זאָלן מיר טון?
און אַזױ וי ס'איז געגאַנגען בערלען אין דער טריקאָטבראַנזשע,
אַזױי איז עס גענאַנגען שמואלן אין דער לעדער-בראַנזשע, חיימען און
יאָסלען אין דער קאָנפעקציע און שאַכטל-אַרבעט,
קיינער האָט נישט געוווסט װאָס עס איז געשען. פאַבריקאַנט און
אַרבעטער זענען אַרומגענאַנגען מיט אַרױסגעזעצטע, דערשראָקענע אויגן.
ערנעץ-ווו איז געכעגן אַ פּנר, װאָס האָט פאַרשטונקען די נאַנצע שטאָט,
דעם פּנר האָט מען גערופן , דער קריזים".
און דאָ זענען אונטערגעקומען די פרעסט, װאָס האָבן גענומען די
שטאָט אין זייערע אייז-אָרעמס אַריין...
קאפּיטל 22
אין די אַרעמס פון נויט און פּראָסט
די נויט האָט באלד מוטערלעך-נעטריי אַרײננענומען אין אירע
אָרעמס די אָרימע באַפעלקערונג. אין די שטובן-לעכער פון די ואַרשע-
ווער הויפן, פון װאַנען עס האָט זיך נעהערט אַ באַשטענדיק רוישן פון
מאַשינען און קלאַפּערגעצייג, איז איצט אויפנענאַנגען אַ יללה. די גאַנ-
צע יידישע פאַבריקאַציע און הויז-אינדוסטריע, וועלכע האָבן אױסגעאַר-
בעט פאַר די רוסישע און אַזיאַטישע מערק גאַלאַנטעריע-סחורות, האָבן
זיך אָפּנעשטעלט. זיי זענען קיינמאָל נישט געווען אָרגאַניזירט. אַלץ אין
198
ש ו ם אַ שׁ
געווען צופאַל און טרעף. פון דער העלער חויט האָט זיך געקאַנט פלן-
צים מאַכן אַרבעט, נישט דערפאַר, ווייל מ'האָט די אַרבעט באַדארפט
אויפן מאַרק, נאָר דערפאַר, וויי? ס'איז געוען אַ געלעגנהייט צו באַקו-
מען ביליק קרעדיט אין די באַנקן, אין מיטן דערינען האָט זיך די אַרבעט,
ביי דעם קלענסטן מאַנגל פון געלט, אָפּגעשטעלט.
דער קריזיס אין דער קאַנפעקציע- און לעדער-אינדוסטריען האָט
באַלד מיטגעשלעפּט מיט זיך די קליינע הויזיבעלי-מלאכות, װאָס האָבן
געאַרבעט פאַרן היימישן געברויך: שניידערס, טישלערס, בלעכערס,
טרעגערס, קאַמאַשן-מאַכער און אַנדערע בעלי-מלאכות. די שטאָט אין
אנגעפילט געװאָרן מיט אַרבעטסלאָזע, הונגעריקע, געפרוירענע מען-
טשן, װאָס האָבן זיך אַרומגעשלעפּט וי קראַנקע, װוי באַזעסענע, מיט
גרויפע אַרױסגעזעצטע אױינן און פון קעלט ציטערנדיקע לייבער. בלאָנ-
דזשענדיקע מענטשן האָבן אַריינגעשטעקט די נעזער אין די האַלב-פאַר-
פרוירעגע שוי-פענצטער פון די געוועלבער, לעכצנדיק מיט פאַרשמאַב-
טע צינגער נאָך די ווורשטן, הערינגס און אַנדערע עסנװאַרג, װאָס װואַר-
שע האָט אַזױ ליב. כל-זמן די קעלט איז נאָך געווען צו דערליידן, האָבן
זיך די אומפאַרהייראַטע אַרבעטער אַרומגעדרײט אױיף די בערועס",
ווו אַניטאַטאָרן, פּאָליטישע פירער האָבן, שפּאַצירנדיק, געװאָרפן צוֹ זיי
פאַרשידענע לאָזונגען וועגן קאַמף, וועגן שטרייקן --- אין איינקלאַנג מיט
די פּראָגראַמען און טעזיסן פון זייערע פּאַרטײען. אָבער ווען ס'זענען
אָנגעקומען די ערשטע גוטע פרעסט, זענען זיך אַלע צעקראַכן אין די לע-
כער, װוו מען האָט צעהאַקט און צעברענט די רעשט שטיקלעך מעבל,
געגנבעט ברעטלעך פון פּלױטן, די נאַסן זענען געװאָרן טויט. אין די
עקן האָבן זיך ביי אָנגעצונדענע פייערן געװאַריסט וועכטערס און גאַָסן-
פרויען. פון צייט צו צייט איז דורכנעלאָפן אַ געפרוירענע מאַמע, װאָס
איז געװאָרן אַרױסגעיאַנט פון איר נאָרע דורך דער ביטערקייט פונעם
פּראָסט, דעם קאַלטן מת, װאָס האָט זיך אױסגעשפּרײט איבער די היי-
מען. פרויען מיט האַלב-פאַרשטאַרטע קינדער, איינגעהילטע אין אַ צע-
ריסענער קאָלדרע, אין די אָרעמס, זענען געשפּרונגען פון איין פוס אויפן
אַנדערן, געהויכט אין די הענט, אַרײינגעכאַפּט זיך אויף אַ ווייל אין אַ
געוועלב אַריין אַ מינוט דעם אָטעם צו דערכאַפּן, דאָס פאַרשטארטע קינד
אָנצוװואַרימען, פון װאַנען די קרעמערקע האָט אָבער באַלד אַרױסגעיאָגט.
וו א ר ש ע 199
רח?-לאה האָט שוין לענגסט געהאַט נביאות געזאָנט, אַז דער װינ-
טער געפעלט איר נישט. זי האָט שוין געהאָט אירע סמנים.
אַזױ ווי ס'האָבן זיך נאָר געשטעלט די ערהשטע פרעסט, איז אוים-
געגאנגען א יללה פון די איינווינער פון רחל-לאהס הויף.
קודם-כ? איז די אַלטע חיה, װאָס װווינט מיט איר אייניק? אין אַן
אַלקער? אויף א בוידעם, אַראָפּגעקראָכן פון איר הויך און זיך אױיף אַ
ראַנזשע אַוועקנעזעצט אינעם טויער פונעם הויז ביים שפּייז-געוװועלבפ,
ווו מענטשן גייען פאַרביי. זי האָט זיך אַרומגעװיקלט אין אַלטע שמאַ-
טעס, װאָס זי האָט פאַרמאָגט, און אויסנעשטרעקט א האַנט, געבעטלט
ביי די פאַרבײגײענדיקע:
--- גוטע מענטשן, ניט מיר אויף אַ קאָלדרע!
רחל-לאה, װאָס האָט געהאָט אַן אוינ אויף אַלעם, האָט זיך אָפּנע-
שטעלט ביי דער אַלטער חיה. די אַלְטע חיה האָט עס בין איצט נישט
געטון, זי האָט זיך דערנערט פון דעם, װאָס זי האָט מיט אירס אַן איי-
גיקל, פון אַ נעשטאָרבענער טאָכטער, אַ סיידל פון אַ יאָר פערצך-פופצן
(וועלכע זי האָט דערצויגן), אַרומנגעטראָגן איבער די פאַבריקלעך און
ווערקשטעלן פרישע בולקעס, מאָךפּלעצלעך און אַנדערע ,נאַשװאַר.?
צו פאַרקױפן.
עס האָט זיך איר אויך אייננעקריצט אין דער מחשבה דאָס, װאָס
חיה בעטלט נישט אויף ברויט, וי געווענלעך, נאָר אויף אַ קאָלדרע.
--- חיה, ואָס איז דאָס? -- פרענט די לערערקע. -- איר וועט
דאָך דערפרוירן ווערן.
--- איז דאָך בעפער דאָ. איידער אין דער שטוב. דאָרט װעט דאָך
קיין מענטש נישט וויסן דערפון.
--- ווו איז אייער אייניקל?
--- דאָס איז דאָך טאַקע דאָס גאַנצע אומנליק. ביז איצט בין איך
געשלאָפן מיטן אייניק?, האָט זי מיך געװאַרימט. זינט זי האָט מיך
פאַרלאָזט, ער איך דאָך דערפרוירן. ווען איך װאָלט נאָר געהאט א
קאָלדרע, װאָלט איך שוין גאָרנישט געזאָרגט: װאָלט איך שוין אין בעט
געלענן. אַזױ טרייבט דאָךְ מיך די קעלט אַריס,
--- פאַרװאָס האָט אייך דאָס אייניק? עפעס פאַרלאָזט?
--- פאַרװאָס זאָל זי מיך נישט פאַרלאָזן? װאָס האָט זי געהאט,
20 של ו ם אַ שׁ
מ'שטיינס געזאָגט, ביי מיר? צוֹ ווערן געפרוירן מיט מיר אין אַלקערל,
אין מיין אַרימקייט? דערװאַקסן אין זי דאָך שוין, וװועט ז זיך שין
אַן עצה געבן אָן מיר. די שװאַרצע יאָר וועלן זי שוין נישט צונעמען.
אויפן זעלבן הויף האָט אויך חיים , פערד" געווינט.
חיים , פערד" איז געווען אַ טרעגער. אינעם הויף האָט מען אים
גערופן נישט חיים, נאָר , חיים פערד", דערפאַר, ווייל ער האָט נעטון די
אַרבעט פון אַ פערד. ער האָט געשלעפּט א װאָגן. חיים האָט געהאט א
שותף, אַ צווייטן , רעדנדיקן פערד" --- משהלע , דראָנג", װאָס האָט מיט
אים בכשותפות דעם װאָנן געשלעפּט.
דאָס זענען געווען צוויי יוננען, שטאַרק וי אייזן. אַז זיי האָבן זיך
ביידע איינגעשפּאַנט מיט שטריק ביי זייער לאַסטװאַנן, האָבן זיי גע-
קאָנט איבערפירן אַ הויז. אַ נאַנצע ואָך זענען זיי אַרומנעגאַננען איינ-
געשפּאַנטע צום װאָנן, איבערגעפירט שטויסן שניט-סחורה, קאַסטנס
מיט נעשיר, אייזערנע שטאַננען און װאָס נישט? צװישן קלימפּערדי-
קע ווענן איבער דעם ברוק, האָבז זיי וי פערד געצוינן מיט זייערע צע-
שוויצטע העלדזער און רוקנפ די שטריק פון זייער װאָנן, נאָר מײטן חי-
לוק, ווען פערד שלעפּן אַ װואַנן מיט אייזן דורך אַ בלאָטיקן ברוק, טוען
זיי זייער ארבעט און שויינן; ווען חיים , פערך" און משה ,דראָנג"
האָכן געשלעפּט די רעדער פון דער צונעפרוירענער בלאָטע אַרױס, האָבן
זיי זיך דורכנעשאָלטן, אניאָננדיק דערביי איינער דעם אַנדערן. זיי זע-
נען געווען די טרייבערס און די פערד איינצייטיק.
-- גיב אַ הויב מיט אַ לאַפּקע, בענקארט. װאָס שלאָפּסטו, װאָס?
דו מיינסט, אַז דו ביסט ביי חנהן אויפן שטרוי-זאַק?
-- זאָל דיר נישט דער קאָפּ אויפדאָרן פאַר מיינעטוועגן: איך ועל
שוין הויבן, ווען מ'וועט דאַרפן.
--- נאַ, זעסט וי מ'דזשווינעט? אָט אַזױ, פּענדראַק איינער.
און דער קליינער , דראָנג" האָט זיך געגעבן א דרעפּטשע-אַרײן מיט
זיינע קורצע שטאַרקע פיס אין דער בלאָטע, װוי ער װאָלט זיך דאָרט נע-
ווען אָנגעקלאַמערט אָן די שטיינער, מיטן שטאַרקן נידעריקן האַלדז
נעגעבן אַ צי די שטריק און נעהויבן דעם װאָגן פון זיין אָרט.
אַן אַנדערשמאָל, ווען די צוויי מענטשלעכע פערד זענען גענאַנגען
אין שפּאַן, האָבן זיי זיך דורכגערעדט מכוח , פּאַשע?:
וו אַ ר ש ע 201
--- קאַרטאָפלעס אַרױף מיט אַ צענערל אויף אַ פּוד, און קרויט אויך
טייערער געװאָרן, אַז די כאָלערע זאָל עס פּאַקן! וועסט שוין באַלד נישט
האָבן װאָס אין פּיסק צוֹ נעמען.
--- װאָס זאָל יאַך נאָך זאַנן, װאָס יאַך האָב אַכט פּיסקעס אָנצ
שטאָפּן? :
דאָס מאָל האָט רחל?-לאה באַמערקט, אַז חיים פערד" גייט נישט
וי געווענלעך אײינגעשפּאַנט אין װאָגן. דאָס , פערך" האָט זיך אַרומגע-
דרייט פּראַנק און פריי אויפן הויף און געמאַכט ,פייער-אָוונט". ער
האָט זיך אויפגעפירט אַזױ, װי ער װאָלט פון זיך דעם כאָמעט אַראָפי
געװואָרפן --- און שוין! אַ שיינער פּאַרשױן אין עס נישט געוען, דאָס
, פערך": אַן אויג, װאָס האָט ביי אים געראָפּעט פון קליינערהייט אֶן,
האָט זיך אים פאַרקלעפּט און איצט איז שוין א פֿאַרטרוקנטער בלאָטער
דערויף, פון וועלכן חיימס אויג שיקלט-אַרױס... אַ קורצער שטערן, װאָס
רייסט זיך אַרױיס מיט אַ שטיק שװאַרץ-האָריקער גזשיווע פונעם אָפּגע-
ריבענעם לעדערנעם דאַשעק. ער קוקט דיך אֶן פון דאַשעק, אַ פיר מיט
דעם איינעם פֿאַרקלעפּטן אוינ און מיטן צוייטן, מיט דעם אָפענעם,
מיט אזא מינע, װי ער װאָלט נאָר אָפּנעװאַרט אויף אַ געלעגנהייט דיך
צו פּאַקן אין אַ ווינקל, ביים גאָרג? אָנצוכאַפּן און צו באַצאָלן דיר פאַר
די נאַסע קעלערס, פאַרן שמוץ און די ארימקייט פון זיינע קינדישע
היימען, װאָס האָבן איבערנעלאָזט שפּורן אין די גרויסע שטופּלען פון
זיין פּנִים... חיים , פערד" זעט אויס וי אַ חיה, װאָס האָט זיך דורכגע-
ריסן אַ עג דורך פאַרפּלאָנטערטע צווייגן און דערנער, אויסגעביסן זיך
מיט ציינער און נענל פון ברודער-חיות. קיין איין אבר איז אוֹיף אים
נישט נאַנץ; אַ צעבראָכענע נאָז, אַ געשפּאָלטן אוער און אַ צונענייטער
האלדז פון א פֿאַנגן שניט. די הײַנף יי' די הױז-קעשענעס, אויפגע-
פּראַלט דאָס צעריבענע שעפּסךפּעלצל, אַ קאַלירטער שאַליק איכערן
ברוסט-ברעט, וװאָס רייסט זיך מיט העמד און וװעסט אַרױס פונעם
פּעלץ, --- נייט ער אַזױ, װאַקלענדיק זיך אויף איין זייס וי שכורלעך
אָביס?. שכור איז ער נישט. ער קלאַפּט פאַר כעס מיט די געפּאָדקעװע-
טע שטיוואלעס אינעם געפרוירענעם אייז, שעלט און שפּייט אויף װאָס
די וועלט שטייט. |
נאָך אים, אין אַ געוויסער דיסטאַנץ, גייט נאָך מיט מורא אין די
202
אויגן, באַשיצנדיק זיך פאַר א קלאַפּ מיט דער האַנט, זיין ווייב. פון איר
שמאַטע-טוך, פון וועלכן עס שטעקט זיך ארױס א שמוציק קינדער-
קעפּל, הויבט זיך אַרױף, װי אַ פולע לבנה, א ניין-חדשימדיקער רייפער
בויך, און זי װאָרטשעט נאָך אויפן הויכן קול פאַר די איינװווינער: , חיים
בענקאַרט, װאָס װוילסטו מיך פאַרהונגערן מיט מיינע קינדער?"
חיים ענטפערט נישט אָפּ. פון זיינע אוינן אונטער דעם לעדערנעם
דאַשעק פינקלט עפּעס אַרױס נישט גוטס. ער ניט זיך א צום מיט זיינע
נעגל אין זיין קורצער הארטער נאָז אַריין וי אַ קראַץ, שפּייט-אויס מיט
אַ פלעק אויפן ברודיקן שניי, און ניט אַ קאָפּע אין א שטיק אייז, װאָס
האָט זיך אים געװאַלגערט פאַר די פיס אַזױ, אַז עס האָט נעגעבן א פלי
און אָנגעהאַקט אין אַ טיר.
--- מיר ווערן האָך געפרוירן, דאָס לעצטע בענקל? שוין צעהאַקט
און געפּאַקט אין אויוועלע אַריין. װאָס זאָל איך ווייטער טון? -- האָט
דאָס ווייב זיך געװענדעט צו די פאַרבײנײענדיקע מענטשן אינעם הויף.
--- אויפהענגען זיך! -- האָט אַרױסגעברומט איין װאָרט פון זיו-
נע צוזאמענגעביסענע ציין חיים ,פערד".
--- און די קינדער?
--- מיט די בענקאַרטעס צוזאַמען,
רח?-לאה, װאָס האָט זיך געפונען אויפן הויף, איז קעגן איר וילן
געװאָרן אַריינגעשלעפּט אינעם סכסוך צווישן מאַן און ווייב דורך דעם
ווייב, וועלכע האָט זיך נעװוענדעט צו איר.
--- זאָגט אַליין, באַלעבאָסטע-לעבן, קאָן מען נישט צעזעצט ווערן?
אין דער מיטנוװאָך אַ יום-טוב זיך נעמאַכט, אין שטוב איז קיין פייער-
קוי?ל נישטאָ, איך ווער נגעפרוירן מיט מיינע שװאַלבן, און ער האָט נע-
נומען און אַראָפּנעװאָרפן פון זיך דעם כאָמעט, װי? נישט ניין צו דער
אַרבעט.
פאַר רחל-לאהן האָבן זיי אַלַע דרך-ארץ געהאַט, אפילו חיים
,פערד" האָט נגעפונען פאַר נויטיק צו פארענטפערן זיך פאַר איר,
--- אַז װאָס קומט אַרױיס פונעם שלעפּן דעם װאָנן, פון די נאַלען-
קעס אויף טװאַרדע און צוריק, אַז דו װערסט אױסגעכאַליעט פון הונ-
גער און קעלט, אַז די באָקעס ווערן מיר געשװאָלן. שלעפּ זיך אָן, און
זו אַ ר ש ע 205
אויף קיין קוילן איז נישטאָ. דאָס לעצטע בענק? שוין צעהאַקט -- זאָל
עס די כאָלערע פּאַקן סיי-ווי-סיי!
חיים האָט אויסגעקוקט װי אַ צעבריקעװװועט פערדך. עס האָט נישט
געהאָלפן רחל-לאהם מילדער בליק אויף אים, ואס האָט געפּרװוט אים
איינצושטילן און אַרינצונאָרן אים צוריק אין כאָמעט אַרין.
-- װאָס קאָן איך זיי העלפן+ -- נעכטן אַ גאַנצן טאָג אַרומגע-
שלעפּט דעם כאָמעט, אַהײמנעבראַכט צוויי גילדן, האָט זי זיי אַרייננע-
בראַקט אין קױילן. כ'חויב זיך אױף אינדערפרי, האָט זי מיר נישט
צוֹ נעבן קיין שטיקל ברויט אויפן ערשטן ביסן. זאָגט אַלײן, באַלעבאָס-
טע-לעבן, -- ווענדעט ער זיך צו רחל-לאהן, --- וי אַזױ זאָל איך שלעפן
דעם װאָגן מיט אַ ליידיקן מאָנן?
--- וואָט זאָל איך טון, די קינדער ווערן דאָך געפרוירן? -- פֿאַר-
ענטפערט זיך דאָס ווייב. --- װאָס האָב איך מיר געקאָנט פאַר אַן עצה
געבן? אַ שטיקל קויל מוז איך דאָך קויפן. זאָל איך זיי לאָזן געפרוירן
ווערן?
-- זי װאָט דאָך רעכט. צוערשט מוז זי דאָך דאָס לאָך דערװאַרי-
מען, -- מישט זיך אַריין רחל-לאה.
-- א פערד קרינט אויך זיין , פּאַשע", אָן האָבער קאָן עס נישט
'שלעפֿן, --- זאָגט חיים. -- האָב איך רעכט צי נישט?
אױף דער טענה פון דעם ,רעדנדיקן פערד" האָט רחל-לאה שוין
נישט געהאַט מיט װאָס צו ענטפערן זי האָט אָפּנעקרעכצט און אין
אַרױף צו זיך אין שטוב אַריין צו אירע איינענע צרות.
נאַר דעם טיפּסטן ריס אין האַרץ האָט איר געגעבן איר שכן הענעך
סטאָליאַר, זי האָט אים שוין געטראָפן אין דער קיך, ואַרטנדיק אױיף
איר. ער האָט זיך געקראַצט אין בערדל אריין אַ פאַרזאָרנטער און גע-
שוויגן,
--- װאָס איז, הענעך? -- פרעגט רחל-לאה אַ פארווונדערטע, דער-
זעענדיק אים. הענעך האָט קיינמאָל ביי איר גאָרנישט נישט געבעטן.
-- איך האָב מורא, אַז איך װעל עס מוזן טון. עס אין נישטאָ קיין
אַנדערע עצה, -- האָט הענעך געזאָגט װי פאַר זיך און נישט געװשנט
די אויגן אויפצוהויבן.
-- װאָס איז געשען?
204 ש ל ון ם אש
--- איך מיין מיט דער , דלאָטע". נעמען דאָס אייזן און אַרױסגייךָ
מיט מיין שװואָנער? צו דער נאַכטאַרבעט.
--- װאָס רעדט איר, הענעך? -- װאָס איז אייך געשען?
--- פּאַני חורוויץ, איך האָב נישט קיין אַנדערע עצה, איך על עס
מוזן טון, --- זאָנט ער אַ פאַרצווייפלטער.
רחל-לאה איז צוגענאַנגען נענטער צו אים און אים אָנגעקוקט. זי
האָט הענעכן כמעט נישט דערקענט. דאָס שטענדיק לאַכנדיקע קינדישע:
פּנים פונעם בעל-מלאכה, װאָס האָט געקאָנט זיין נורל טראָגן אַזױ לייכני
וי אַ קינד, האָט זיך געענדערט. עס איז געווען בייז און בלייך. ער האָט;
געביסן דאָס אויבערשטע װאָנצל אין זיינע ציין, און די אוינן האָבן
נישט געװאַנט צו קוקן נלייך אין אַ מענטשנס פּנים אַריין.
| --- װאָס איז געשען? -- פרענט איבער רחל-לאה נישט אָן שרעק.
-- כל-זמן די קינדער זענען מיר געזונט געוען, האָב איך נאָר-
נישט געזאָנט, האָב איך אַלצדינג געקאַנט אַריבערטראָגן. נאָר ווען די
קינדער ליינן זיך מיר וי די פלינן, איז נישט גוט, װעל איך עס מוון
טון.
--- װאָס װועט איר טון? --- פרענט רחל-לאה,
--- אַזױי וי מיין שװאָגער זאָגט: נעמען די ,דלאָטע? און אַרױס-
גיין --- שלעסער דרייען, --- קיין אַנדערע עצה איז נישטאָ.
--- הענעך, װאָס רעדט איר?! שעמט איר זיך נישט?! -- קוק
אים אָן די לערערקע דערשטוינט.
הענעך גיט זיך אַ דריי-אויס, וי ער װאָלט געװאָלט איינגראָבן
דאָס פּנים אין דער װאַנט, געכאַפּט די טיר און אַ לויף-אַרױס אֵן אִפֹּצו-
ענטפערן א װאָרט.
האָט דאָך רח?-?אה איינגעזען, אַז זי מוז זיך נעמען צו טון. װאָם,
האָט זי נישט געװווסט. אַז זי האָט נישט געקאַנט זיך עפּעס אויסגע"
פינען, איז זי נעזעסן אַ פאַרזאָרנטע און געזוכט עפּעס אַן עצה. ס'איד
אַרייננעקומען דער , זשאַכלינער?. געווען לעצטנס פֿאַריאָגט גאַנצע טעג,
מ'חאָט אים כמעט אין שטוב נישט אָנגעזען. באַװיזן זיך און פאַר"
שווונדן, באַװיזן זיך און פאַרשווונדן, און געענדערט זיך לעצטנס, אַזֹ
עס איז אים גאָרנישט צו דערקענען. עס איז נישט מער איר הזשאַכ-
כינער". גייט אַרום אַ פאַרמרהשחורהטער און שוייגט שוױן. ער איך
ײװ טע ר ש ע 205
אַריינגעקומען פּונקט דענסטמאָל, וען רחל-לאה איז נעזעסן אין איר
ווינקל אין קיך און געביסן זיך די נעג? פאַר כעס און געשאָלטן אויף
װאָס די וועלט שטייט;
-- אַ וועלט, אַ וועלט, אַז אויסגעכאפּט זאָל ווערן אַזאַ װעלט, --
האָט זי געהאַלטן אין איין רעדן צו זיך.
אַזן עס אין איר אונטערגעקומען דער , זשאַכלינער", האָט זי אויס-
געלאָזט איר בייז האַרץ צו אים;
--- מיינע פאַרזאָרגערס, פּיסקעווען קאָנען זיי נאָר. מענטשן פאַלן
זוי די פליגן און דאָס זאָל עפּעס זיך נעמען צו טון.
--- װאָס צו טון? --- אַװעקלײנן זיך אין די לעכער און כאָליען,
אַז עס זאָל פאַרשטינקען מיט די לייבער די גאַנצע שטאָט, -- האָט זיך
געשאָלטן דער , זשאַכלינער? און צונעמאַכט מיטן לאָמען הענט?. --
די פאַנע ווערט װאָס אַמאָל ערגער. דאָס האָבן זיי, די קאַפּיטאַליסטן,
אויסנעקלערט א ,קריזים" דווקא אין די גרויסע פרעסט, כדי אֶנצן"
ילערנען די אַרבעטער, --- האָט דער , זשאַכלינער?" אױסגעלאָזט זיין כעס
צו זיין כפּרח-הינדל. --- די אַרבעטער קומען זיך בעטן צו אַרבעטן, אַבי
זיי זאָלן נאָר האָבן װוו אָנצווואַרימען זיך, פאַר טרוקן ברויט. בין איצט
האָבן מיר זיי נאָך געקאַנט איינהאַלטן אויף דער ,בערזע", אָבער זינט
די קעלט איז אָנגעקומען, פאַרלירן מיר זיי אין גאַנצן פוֹן די אויגן. קיין
לאַקאַלן האָבן מיר נישט, ווו מיט זיי זיך דורכצורערן.
--- און װאָס טוט איר?
--- װאָס זאָלן מיר טון? אדרבא, אפשר קאַנט איר געבן אַן עצה?
--- שוידפענצטער דארף מען אויסהאַקן, אַ פּאַר בלייערנע שטיינך-
לעך אין די װאַרימע שטובן אַריינשיקן, אין די רייכע האָטעלן, אין די
בענק אַרײנװאַרמן, נישט ווערטער.
רח?-לאה האָט זיך אַרומגעקוקט און דערזען איר גימנאַזיסט. ער
האַלט זיין בוך אין דער האַנט, פאַרשטעלט זיך דערמיט דאָס פּנים,
קוויטשעט אַרױס די ווערטער פון הינטערן בוך, אַז דער פאָטער, װעל-
כער געפינט זיך אין דער צווייטער שטוב, זאָל נישט דערהערן.
רח?-לאה איז בלייך געװאָרן נישט צוליב די ווערטער, װאָס זי
האָט געהערט פון איר זון, נאָר איבער זיין בלייך געזיכט און איבער די
ציטערנדיקע ליפּן, פון וועלכע די ווערטער זענען אַרױסנענאַנגען. דאָס
206 ש ל | ם אַ ש
יינגל האָט פאַר כעס און פאַר ווייטיק געקראָגן אַ שוים אויף זיין מויל,
-- הער נאָר, װאָס זענען דאָס פאַרא , פּראָקלאַמאַציעס", װאָס ד:
ברענגסט אַהיים? --- פרעגט פּלוצים רחל-לאה א דערשראַקענע.
-- גוטע... װאָס רופן צו מעשים, נישט צו קיין פיסק-מלאכות, וי
אייערע יידישע פּאַרטײען, א! קראַנק בין איך שוין פונעם בלויזן הערן.
מענטשן הונגערן, ווערן געפרוירן אין קעלט -- און זיי שטייען און
קלערן פון װאַנען קוילן צו נעמען?! נוצט אויס די אומצופרידנקייט פון
די מאַסן, לאָזט זיי אַרױס אין גאַס, זאָל יעדער נעמען די סיטואַציע אין
זיינע אייגענע הענט, -- שרייט דאָס יינגל אויס פון כעס.
-- הער נאָר, דו װעסט נישט אויפהערן, דוֹ ראָצער איינער, מיט
דיינע אַנאַרכיסטישע רייד? איך װויל עס נישט הערן אין מיין שטוב.
איך װועל דיך אַרױסװאַרפן מיט דיינע פּראָקלאַמאַציעס אין איינעם.
-- װאָס פאַר אַן אַנדערע עצה האָט איר? אפשר ארומניין שנאָ-
רען, נדבות צונויפנעמען, וי די מאַמע טוט שטענדיס.
.--- דו גייפט מיך לערנען, װאָס איך האָב צו טון, דו ראָצער. װוי
ווייט וועסטו דערגיין מיט דיינע רייד? --- אָט אַזױ ווייט, --- ווייזט אים
די מוטער אויפן האַלדז.
-- לאָז עס. די מאַמע װעט מיך נישט אָפּשרעסן דערמיט. איך קאָן
עס נישט צוזען, נישט הערן. די אייביקע שװאַכקייט און דאָס אייביקע
רעדן. ווערטער, ווערטער, ווערטער --- און ווייטער גאָרנישט.
-- האָסט שוין געהערט אַזעלכעס? -- ווענדעט זי זיך פּלוצים צום
;זשאַכלינער". -- װאָס האָט ער זיך נאָך אָנגעזעצט אויף מיין קאָפּ?
װייניק האָב איך, דאַרף איך נאָך אויסהערן זיינע רייד. דו ועסט
שווייגן, דו? אַז נישט פּאַטש איך דיך אויס, -- און רח?-לאה האָט אוים-
נגעהויבן די האַנט צום יינגל,
--- די מאַמע ווייסט נאָר דאָס. ווען איך האָב רעכט און די מאַמע
האָט נישט װאָס צו ענטפערן, פּאַטשט זי מיך שטענדיק אויס, --- זאַנט
דאָס יינגל. -- די מאַמע אַליין װוייסט דאָך אויך, אַן איך האָב רעבט.
די מאַמע אַליין װאָלט דאָך אויך דאָס געטון!
-- געװאַלט! דו װועסט נישט אויפהערן? װאָס זאָל איך מיט דעם
יונג טון? װאָס האָט ער זיך נאָך אָנגעזעצט אויף מיין קאָפּ? דער טאַטע
וועט עס דאָך דערהערן.
לו א ר ש ע 207
דאָס יינג? האָט צוריק אָנגעהויבן צו מורמלען זיין לעקציע, און
רח?-לאה האָט זיך אַוועקנעזעצט אויף איר קיך-בענקל, דעם קאָפּ אין די
הענט. איר פּנים האָט זיך געקנייטשט אין אַ גרימאַסע פון וויינען. אירע
ליפּן, אירע נאַזלעכער האָבן זיך ציטערנדיק באַװוױיגן, וי זי װאָלט
שווער געאָטעמט, פון די אוינן האָט געשלאָגן אַזא פייכט פייער, װי עס
װאָלט זיך דאָרט אין זיי געברענט דער צער און דער ווייטיק צוצוזען וי
מענטשן ליידן און נישט קאָנען זיי העלפן.
פּלוצים האָט זי זיך אױיפגעבאַפּט:
--- איך ווייס, װאָס איך על טון. מ'דאַרף צונויפנעמען אַ פּאָךר
צענדליק הונגעריקע אַרבעטער סמיט די ווייבער און קינדער און גיין אין
דער יידישער גמינע נאָך קוילן. אַז נישט, וועלן מיר שויבן האַקן.
-- בא, כֹא, כאַ, -- לאַכט דאָס יינגל,
--- װואָט 7אַכסטו?
--- מילאַנטראָפּיע.
--- העי, פּאַניע סאַציאַליסט, ווענדעט זיך דאָס יינג? צום ,זשאַב-
לינער", -- גיים נעמט די חונגעריקע אַרבעטער און פירט זיי אין דער
יידישער נמינע. שטעקטאויס אַ בעטלענדיקע האַנט צו די דאָזאָרעס.
דאָס פּאַסט זיך פּונקט פאַר אייך.
דער , זשאַכלינער? איז בלייך נגעװאָרן, נעביסן די ליפּן און געענט-
גערט:
--- לאָמיך נאָר וויסן, אַז איך קאָן דערמיט עפּעס העלפן; איך וועל
אפילו שנאָרען ניין פאַר אַרבעטער, וועלכע ווערן געפרוירן.
קאַפֿיטל 23
אַ שטורעם אויף דער נמינע
מ'ווייפט נישט, ווער עס האָט פאַרשפּרײט דעם קלאַנג אין די
קאַלטע היימען, אַז מ'נייט צו דער ,נמינע" פאָדערן קוילן, אַלַּע זענען
געקומען צו דעם געדאַנק, פּשוט דערמפאַר, ווייל דאָס איז נגעווען דער
איינציקער אַדרעס, ווו די אַרימקייט אין װאַרשע ווייסט זיך צו ווענדן
208 ש ? ו ם אַ ש
אין אַ שעה פון נויט. ווען רח?-לאה איז מיט די שכנים פון איר הויף
אָנגעקומען צו דער יידישער גמינע אויף גזשיבאָווסקע, האָט זי שוין
דאָרטן אָנגעטראָפן מחנות אַרבעטסלאָזע בעלי-מלאכות פון אַלֶע טיילן
שטאָט. דאָס גאַנצע ,פאַבריק?? פון בערל ,פאַבריקאנט" איז דאָ גע-
ווען. מען איז נגעקומען אויך פון אַנדערע ווערקשטעלן. מ'האָט געשטטו-
רעמט די טירן פון דער נמינע. די צוויי דינער מיטן איינציקן סטראַוזש-
ניק, װאָס זענען דאָרטן געשטאַנען וי די נאַראָנים, כדי צו באַשיצן די
שטאַרקע טיר פון דער פאַרמאַכטער קהילה, האָבן זיך נישט געקאָנט קיין
עצה נעבן קעגן דער מאַפע מענטשן, װאָס האָבן זיך מיט זייערע נע-
פרוירענע לייבער צוזאמעננעקוועטשט אין איין טייג און זיך נעדריקט
צו דער טיר. ענדלעך, האָבן די טיר-היטערס אָפּנעטראָטן מיט אַ מאַך
מיט דער האַנט, און די אַרימקייט האָט זיך אַריײינגעלאָזט אינעם גרויפן
גערוימלעכן זאַל פון דער קהילה. אַלֶע טירלעך פון די פענצטער פון די
באאַמטע זענען פאַר אימה געווען צונעקלאַפּט. אַלע טירן, װאָס האָבן
געפירט צו דער דאָזאָר-שטוב, --- פאַרמאַכט.
דער עולם האָט נעמיינט, אַז ער דאַרף זיך נאָר אַריינרייסן אינעם
זאָל פון דער נמינע, װעט ער שׂוין געהאָלפן ווערן. זיי זענען שוין דע-
רינען, ואַרפן זיך צו די פאַרמאַכטע פענצטערלעך, רייסן זיך עפּעס צו
אַ פאַרמאַכטער טיר, שטייען פאַר פיר נאַקעטע ווענט און ווייסן נישט
װאָס צו טון: א געפּילדער, אַ גערויש, אַן אויסמישעכטס, אַ פאַרשלינ-
נעכטס פון רייד און געשרייען. די מידע מוטערס, מיט די קינדער אויף
די הענט, ואַרפן זיך אויף די לאַננע בענק; אַנדערע, ווידער, מיט פאַר-
פרוירענע פיס פון לאַננ שטיין אין דער קאַלטער נאַס, װואַרפן זיך אויף
דער ערד, דערכאַפּן דעם אָטעם מיט די ערשטע הויכן פון װאַרימקײט,
װאָס שלאָנט פון נוט-אונטערנעהייצטע אויוונס. מ'שטופּט זיך צו די
וואַרימע אויוונס, אַזױ װוי צו אַ זון. אָבער קיינער ווייסט נישט װאָס
צו טון, צו וועמען זיך צו ווענדן, מיט וועמען צו רעדן.
פון דער מאַסע אָננעפּראָבטע לייבער רוקט זיך אַרױס רחל-לאה.
מען לאָזט זי; מען טרעט איר אִפּ אַ ועג. טייל קענען זין ביי טייל רופט
זי אַרױס אַ רעספּעקט דורך דעם, װאָס זי גייט פאַרהעלטנישמעסיק בע-
סער אָנגעטון װוי די אַנדערע: אין אַ שװאַרצן זשאַקעט מיט עפּעס אַ
פוטערנעם קאָלנער, נישט אין קיין טוך איבערן קאָפּ, וי אַלע ווייבער,
װ אַ ר ש ע 209
גאָר אין אַ מין קאַפּעליוש. מ'רופט פון אַלע זייטן: ,לאָזט-צו די באַלע-
באָסטע, זי װועט שוין פּועלן פאַר אונדן". , לאַנג לעבן זאָלט איר, באַלע-
באָסטעלע, װאָס איר נעמט זיך אָן פאַר אונדזערע ,קזשיוודעס". אדרבא,
אדרבא, טוט-עפּעס אויף פאַר די אָרימעלייט. עס איז דאָך טאַקע סכנות-
נפשות".
זי האָט מיטנעשלעפּט ביי די הענט אַ פּאֶר קינדער פון דעם סוכאָט-
ניטשן ווייב?. אַרום איר זענען געווען א פּאֶר שכנים פון איר הויף, וועל-
כע זענען מיטגעגאַננען העלפן. קודם-כל? הענעך דער סטאָליאַר. חיים
, פערד" האָט זיך אויך מיטגעשלעפּט. נעחערט, אַז מ'גייט צו דער נמי-
נע נאָך קוילן האָט ער געכאַפּט א דראַנג און איז מיטעגענאַנגען: וואל
זיך נאָר מאַכן עפּעס טון". עס איז אויך מיטגעקומען מרדכי דער ,הו"
קער", װאָס האָט ליב צו זיין אומעטום, װוֹ עס אין נאָר אַזאַ שטיקל
חתונה. דער , זשאַכלינער" איז נישט גענאנגען. אין די לעצטע מינוטן
האָט ער חרטה נעקראָנגן, דערשראָקן זיך, זעט אויס, פאַרן װאָרט פי-
לאַנטראָפּיע?, װאָס דער נימנאַזיסט האָט אים צונעװאָרפן. דערפאַר אין
אויס ריינער סימפאטיע פון הויף מיטנעקומען וװועלוול קעלבאָס. ער
אַליין ברויכט עס נישט. פאַרקערט, אין די שווערע טענ האָט ער נישט
איינמאָל מיט אַ ווורשט רחל?-לאהן אַרױסנעהאָלפן. נאָר ער האָט אויך
געװאָלט צוליינן אַ האַנט. ערשטנס, טראָנט ער שוין פון לאַנג א כעס
אויף דער נמינע צוליב דעם, װאָס מ'האָט אים שוין נישט איינמאָל גע-
טרמעט די ווורשטן, און צווייטנס, האָט ער זיך לעצטנס געװאָלט איינ-
שאַפן עולם-הבא און העלפן אַרימעלייט, כאָטש נעכע, זיין יידענע, האָט
אים געװאָרנט; ,וועלוול, רוק זיך נישט, ס'איז נישט דיין עסק, זאָל
גיין דער, ווער עס באַדאַרף". וועלוול האָט איר נישט געהאָרכט, אָננע-
טון זיך דאָס פעלצל, אַרױטנעצױנן אַ קאַשקעטל און נענומען א שפּיץ-
רוט אין האַנט אַרין, ואָס איז געווען געמאַכט פון אַ פאַרטריקנטן
אקסן-עק, אַזױ װוי ער װאָפֿט גרייט געווען אױף אַ מלחמה. רחל-לאה
האָט אויך מיטנעשלעפּט מיט זיך זעליג בעקערן, וועלכן זי האָט צונע-
כשופט מיט אַ ווונק און מיט אַ קלאַפּ אין פּלײצע: ,זעלינ, קום מיט,
טאָמער װועט מען דיך דאַרפן". זעלינ דער ,קאַװאַליער" האָט נישט
געקאַנט אָפּזאַנן א דאַמע, נאָך דערצו דער לערערקע, צו וועלכער ער
האָט שוין פון לעננסט א שװאַכקײט. שטייען זיי אַלע, רחל-לאה אין
20 של | ם אַ ש
מיטן פון אירע , קאַװאַליערן?" צװישן דער מאַסע אַרבעטסלאָזע, אַרי-
מעלייט, און גלאָט נאָכלױפערם. עס איז זיך נישטאָ צו וועמען צו ווענדן,
אַלע טירן פאַרמאַכט און פאַרקלאַפּט, און אַלע פענצטערלעך צונעשלאָגן.
רחל-לאה קלערט נישט לאַנג און הייבט אָן מיט ביידע הענט צו קלאַפּן.
אין אַ פארמאַכטער טיר אַרין;
--- יקוילן, קוילן! מײר ווילן קוילן!
מער האָט מען נישט באַדאַרפט. עס איז געווען וי אַ צייכן, די גאַנ-
צע מאַסע האָט אַרױיסגעריסן איין יללהיגעשריי פון זיך: , קוילן!" עם אין
געװאָרן א האַמעריי מיט די הענט אין די וװענט און די פאַרמאַכטע
פענצטערלעך, וועלכע די באַאַמטע האָבן פאַרקלאַפּט הינטער זיך פֿאַר
אימה. א טופּערײי מיט די פיס; ,קוילן ניט! קוילן! מיר וװוערן געפרוירן,
קוילן!"
די געװאַלדן און די געשרייען זענען געװאָרן װאָס אַמאָל העכער.,
דאָ און דאָרט. האָט מען שוין אָנגעהויבן צו רייסן ביי די באַאמטע-פענצ-
טערלעך. אַ ברייט בייניקער ייד, װי א שטיק מויער, האָט זיך אַרויס-
נעשטופּט פונעם צונויפנעפּרעסטן עולם און נעשריגן: , לאָזט מיך נאָר
צו!?" צוגעקומען צו דער פאַרמאַכטער טיר, ביי וועלכער רחל-לאה אין
געשטאַנען, און זיך נענעבן מיטן נאַנצן געװאָג פון זיין ברייטן קערפּער
אַ װאליע-אַרױף אויף דער טיר. חיים , פערד" האָט גענעבן א קאָפּע מיט
די פיס און וועלוו? קעלבאָס האָט צונעהאָלפן מיט א לאַפּע -- און די
טיר האָט נאַכנגענעבן.
פון דערינען, זעט זיך אויס, האָט מען זיך געריכט אױיף נישט
גוטס,. אַלְץ איז פאַרשװונדן, וי אױיסנגעשטאָרבן. נאָר איינער, א מ-
טיקער, האָט געװאַנט פאר אלעמען צו באווייזן זיך אין דער אויפנע-
פּראַלטער טיר מיט אַ מינע: ,אָט בין איך דא, און זעט -- איך האָב
נישט קיין מורא פאַר אייך". עס איז געווען א בכבודיקער ייד, אין אַ
שיינער געשניטענער קאַפּאָטע, פון וועלכער עס האָט אַרױסגעשטאַרצט
אַ פעט בייכ? און אַ יידיש קליין היטעלע, פון אונטער וועלכן מ'האָט
נאָר צוערשט אַרױסנעזען א לאַנגע, ברייטע, געלע באָרך.
ער האָט זיך נישט דערשראָקן. די רויטקייט פון זיינע איבערגע-
לאָפענע, מיט גריוונס אױיסנעפּאַשעטע באַקן, איז נישט פאַרשווונדן.
וט ר יט ע 201
ער אין געשטאנען אַ רואיקער, = סילער, אָנְגענומֶען מיט זיינע
פעטע פינגער די שיינע, געלע באָרד און נעפרענט גאַנץ געלאטן:
--- אט ווילט עמץ?
דער צודריננלעכער עולם, װאָס האָט ערשט פאַר א מינוט פריער
געשטורעסמט די טִיר, האָט ביים אֶנבלִיק פונעם בכבודיקן דאָואָך זיף
אייננעשטילט און זיך אָפּנערוקט. אפילו דער ברייטבייניקער און ברייט"
באָרדיקער ייד, װאָס האָט אַרױסגעזעצט די טיר, האָט זיך אויך דער-
שראָקן, און אָפּנעטראָטן א טריט. אפילו חיים , פערד" און וועלוול קעל-
באַס,
רחל-לאה האָט אים געקוקט אין די אוױינן אַריין און געענטפערט
פאשרווונדערט:
--- איד ווייסט נישט ואָס מיר ווילן? איר וייסט נאָרנישט װאָס
עס טוט זיך אין שטאָט?
--- ווער זענט איר דאָס? -- ווייוט דער דאַזאָר מיטן פיננער אויף
רחל-לאהן גלייך אין פּנים אַריין. -- 6 גבכאוטע אועלכע? קיין ארימע
זענט איר דאָך נישט. דאָס זעט מען דאָך אִן אייך.
-- און אַז א נבאיטע, נעפעלט אייך נישט? -- פרענט זי אים.
--- ניין,, ניין. פֿאַרקערט, אדרבא, מיר געפעלט עס דוקא זייער,
קומט אריין דערינען אין דאָזאָר-ישטיב?, וועלן מ"ר זיך דורכרעדן ביים
טיש.
-- פּאַניע לעבן, האָט רחמנות אויף אונדז, מיר גייען דאָך אויס
מיט אונדזערע קינדער פאַר קעלט, -- ויינט אַרױס א יידענע פון
עולם,
דאָס איז געווען אַ צייכן פאַר די אַנדערע.
--- די בעבעכעם אין אונדזערע לייבער ווערן דאָך נעפרוירן.
-- עס איז דאָך ממש סכנות נפשות. מען ווערט דאָך דערפרוירן
גלידערווייז, --- קלאָנט פון דער מאַסע ארויס מיט אַ גמראנננון אין
אַן איכח-טאָן אַ חסידישער ייד.
--- דאָזאָר, אַזוֹי ווייטער קאָן עם נישט ניין. ס'אי! באו מים עך
נפש", -- מאַכט מיט דער האַנט אַ בכבודער חסידישער ייד אין אַ
צעריסענער קאַפּאָטע.
212 ט 5ו
--- װאָס רעדט ער מיט אים --- קוילן! מיר האָבן נישט מיט װאָס
צו הייצן --- קוילן!
-- מיט געשרייען וװעט איר גאָרנישט מאַכן, -- זאָגט דער דאָזאָר
בנחת-רוח, -- איר האָט דאָך דאָ אייערס אַן איינענעם מענטש. זאָל זי
אַרויפגיין מיט אונדז, זיך אַוועקזעצן ביים טיש, ועלן מיר זען, װאָס מיר
קאָנען טון,
--- גייט, גייט, גוטער מענטש, גייט, -- האָבן איר שטימען צו-
געגעבן מוט.
פונעם עולם האָט זיך אַרױסגערוקט מרדכי דער , הויקער". וו נאָר
מ'דאַר אַ דעפּוטאַציע, איז ער דאָ, און רופט זיך אֶן צו רחל-לאהן;
--- פּאַני חורוויץ, קומט אַרױף, װאָס האָכן מיר מורא פאַר זיי?
ווען רח?-לאה און מרדכי , הויקער" זענען אַרײין אין דאַזאָר-שטיב?,
האָבן זיי קיינעם נישט אָנגעטראָפן. זעט זיך אויס, אַז מ'איז זיך צע-
לאָפן און איבערנגעלאָזט בלויז דעם מוטיקן נעלן דאָזאָר. דער לאַנגער
גרין-באַדעקטער טיש איז געשטאַנען ליידיק.
--- און ווו זענען די אַנדערע? -- פרענט רחל-לאה.
--- װאָס דאַרפט איר די אַנדערע? -- איך על רעדן מיט אייך.
זעצט אייך, --- ווייזט דער דאָזאָר אָן אויף שטולן ביים גרין-נגעדעקטן
טיש. | 1
--- זיי האָבן זיך דערשראָקן פאַר דער רעװאָלטירטער מאַסע! --
רופט אויס דער הויקער מיט א טריאומפירנדיקער שטימע און ניט א
טריאומפירנדיקן ווונק צו רחלד-לאהן.
--- פאַרװאָס זאָלן זיך זיי דערשרעקן, -- װאָס, איר זענט נישט
אַזעלכע יידן װוי מיר זענען? װאָס, נזלנים זענט איר? -- זאָנט דער ביט-
רער דאָזאָר בנחת-רוח. --- זעצט אייך, יונגערמאַן, -- ווייזט ער דעם
הויקער אויף אַ שטול, -- זיי האָבן מיך אויסנעקליבן צו אונטערהאַנד-
לען מיט אייך.
-- אַהקא! -- רופט ווייטער אויס דער הויקער מיט אַ פיל באַדײ-
טנדיקן ווונק צו רח?-לאחן, און צום געלן דאָזאָר גיט ער אַ מאַך מיט
דער האַנט: ,יאַך קאָן שטיין". |
--- אַלזאָ, װאָס װועט איר זאָנן גוטס? װאָס ווילט איר דאָס אייננט-
ר*
וו א ר ש ע 213
לעך? -- פרענט דער דאָזאָר, אַזױ װי ער װאָלט פון הימ? אַראָפּנע-
פאַלן,
ביי רחל?-לאהן פּלאַצט שוין דאָס נעדולד ביים אֶנהייב.
--- איר ווייסט נישט װאָס מיר ווילן? איר זענט אַ פרעמדער? איךר
ווייסט נישט װאָס ס'טוט זיך אין שטאָט? מענטשן ווערן געפרוירן!
---נו, און אַז מ'ווערט געפרוירן, איז װאָס? שרייט מען שוין אַזױ,
מאַכט מען שוין אַזעלכע געװאַלדן, רייסט מען שוין איין 8 װעלט: בי
סיר אינדערחיים ווערט מען אויך געפרוירן. ווער ווערט דאָס נישט גע-
פרוירן אין ווינטער? ס'איז דאָך אַ באַװוסטע זאַך. מיר זענען דאָך מענ-
טשן, נישט קיין ווילדע חיות. ס'אין דאָך גלאָט נישט שיין פאַר גויים.
געמאַכט אַן אָנגעלױף, נאָט וייסט וענן װאָס, -- זאָגט דער דאַָזאָר
מוסר-רייד,
רחל-לאה איז נישט געווען קיין נוטע דיפּלאָמאַטין. ביי אַזעלכע
אונטערהאַנדלוננען האָט זי גלייך פאַרלוירן איר געדולד. זי האָט שוין
נישט געקאָנט איבערטראָנן זיינע אויסגערוטע פולע בעקלעך, פון וועלכע
עס האָט אַראָפּנענלאַנצט דער שמאַלץ פון חנוכה גריוונס. עס האָט זי
גערייצט זיין רואיקער, נחתדיקער טאָן, וי ער װאָלט גרויס הנאה גע-
האָט צו הערן זיין איינענע שטים, און דאָס קעמען זיך מיט די פיננער"
לעך די נעלע באָרד. זי האָט שטאַרק חשק געהאַט אָנצוכאַפּן אים אַזוי
ביי דער באָרד און זי פעסט צו האַלטן אין אירע הענט און שרייען צו
אים;
--- איר ווייסט, װאָס עס הייסט וערן געפרוירן פאַר קעלט? איר
ווייסט?
זי האָט זיך געביסן די ליפּן, כדי זיך אַלֵיין צו קאָנטראָלירן.
--- רעדט איר מיט אים, מרדכי, רעדט; איך קאָן נישט.
--- חכלל, איר װועט נעבן קוילן צי ניין? -- מאַכט זיך דער הויקער
מוט און ווערט ווייס וי די װאַנט,
-- פון װאַנען זאָלן מיר נעמען? װאָס, מיר האָבן איינענע קוילן-
גריבער? אדרבא, נעמט איר די שליסלען פון דער קאַסע, צעטיילט איר;
זייט איר דאָזאָרעס, וועלן מיר דענסטמאָל זען, אויב איר וועט אויך זיין
אַזעלכע גוטע מענטשן. איר מיינט, אַז איר אַלֵיין האָט נאָר אַ מאָנאָפּאָל
אויף רחמנות? איך האָב אויך רחמנות; איך בין אויך אַזאַ גנוטער
214 של ו ם אַ ש
מענטש װי איר. זיי מיינען, אַז זיי אליין האָבֿן אױסגעכאַפּט דאָט גאַנצע
גוטסקייט,
-- איר ווייסט, װאָס עס הייסט צו ווערן געפרוירן? -- מענטשן
קאָנען נישט אַרבעטן פאַר קעלט. זיי פאַרברענען די לעצטע שטיקלעך
מעבל פון די שטובן, האָבן זיך נישט װוו צו באַהאַלטן, ווייסן נישט וו
צו אַנטלױפן. איר ווייסט? איר ווייסט? -- שרייט אים רחל-לאה אין
פּנים אַרײין,
--- אוודאי ווייס איך. װאָס דען, איך ווייס נישט? אדרבא, גיט
טאַקע אַן עצהח דערויף, װאָס צו טון,
--- װואָס, די נמינע האָט קיין געלט נישט?
--- איך האָב דאָך אייך געזאָנט, נעמט איר די שליסלען און צע-
טיילט איר. זייט איר דאָזאָרעס.
--- מיט אייך קאָן מען נישט רעדן. מיט אייך קאָן מען נאָר אט
װאָס,.. --- און רחל-לאה הויבט אױיף א פויסט און פאַרלאָזט דאָס דאַ-
זאָר-שטיבל.
-- אָ, דאָס איז נישט שיין. איר זענט דאָך עפּעס אַן אַרנטלער
מענטש, --- זאָגט דער דאָזאָר,
דער עולם, װאָס האָט סמיט אומנעדולד געװארט אויפן רעזולטאט
פון די אונטערחאַנדלונגען, האָט זיך דערוויי? נעמאכט אילוזיעס -- אַז
נישט נאָר קוילן, זיי װועלן אויך באַקומען קאַרטאָפלעס, קרויט און אפילן
ברויט פון דער גמינע. ס'האָט זיך זיי געדאכט, אַז דאָס ווערט איצט
דאָרט דערינען פאַר זיי באַשאַפן, געצוינן פון דער ערד ארויס. און
כאָטש מיט די מיילער האָבן זיי אַנדערש גערעדט און געברומט: ,עס
וװועט נאָרנישט זיין", אָבער אינעם געדאַנק האָבן זיי געהאט פיל האָכע-
נונג און באַפּייכט זייערע אויסגעליידיקטע מאָגנס מיט טעמען פון
שפּייזן.
קאָן מען זיך פאָרשטעלן די נידערנעשלאָננקייט, װאָס האָט גע-
הערשט אין דער ערשטער מינוט, און באַלד דערנאָך דער כעסדיקער
אויסגעשריי, ווען רחלדלאה איז אַראָפּנעקומען און געװאָרפן אין די אוים-
געעפנטע אוינן און מיילער פון דער מאַסע דאָס אָפּטױטנדיקע וואָרט:
--- מען קאָן נאָרנישט סאַכן, אַ האַרץ פון אַ שטיין.
דער עולם האָט א פינוט געשוינן אין זיין פאַרלױירנקייט. באלד
ור ט ר שׁ ע 215
האָט ווער אויסגעשריגן. ס'איז געווען מרדכי דער הויקער, װואָס אין
נאָכגעגאַנגען נאָך רחל-לאהן:
--- נאָר דאָ איין װעג: צו נעמען ,בנראַנדע" (מיט געװאַלד).
דערהערט דאָס װאָרט בנראַנדע", איז א פלאַקער פייער אַרין
אין דער אויטנערענטער פֿאַטע. אויגן האָבן זיך אָנגעצונדן. אפילו די
חפידישע יידן האָבן אָנגעהויבן צו שאָקלען זיך װי ביי א פרום געבעטן;
געביסן די פארטוילטע, פאַראייזטע װאָנצעס אין די ציין, געביסן זיך
ביי די בערד, נעשטקלט זיך און נגעברומט מיט אויפרעננג:
--- עס איז דאָך אומדערהערט.
-- אַ חשרץ פון א טאָטער, מענטשן לאָזן אונטערניין אין אַזאַ
צייט, --- האָנן ווייבער געיאָמערט.
פונעם עולם האָט זיך אַרױסגערוקט חיימ? , פערד". די הענט טיף
פאַרשטעקט אין די חויזן-קעשענעס, איו ער געגאננען באהועננדיק מיט
די אַקסלען. זיינע אוינן, און נאָך מער דאָט האַלכ פארקלעפטע אױנ
מיטן בלאָטער, חאָבן פון אונטער דעם לעדערנעם דאשעק אָנגעזאַנט אויף
נישט קיין גוטס. ער האָםט זיך צונערוקט צוֹ רהפסילאהן און א ברום גע"
טון; |
-- װאָט הייסט איר טון, באַלעבאָסטע?
--- װייסט נישט װאָס צו טון? -- זאָנט וועלוול. -- זאָל ער נאָר
קומען אין מיינע הענט.
די אויפרענונג איזן װאָס אַמאָל מער געואססן צװוישן דעם עולם.
ס'האָט זיך געדאַכט, אַז ווען דער געלער דִאַזצַר װעט זיך באוייזן, אַזױ
וועלן זיי אים צעטראָגן נאָר אויף איין ווונק, נאָר אויף איין ואָרט פון
רחלדלאהן,
און דער דאָזאָר האָט זיך באַויזן אין דער טיר. ער האָט אויס-
געקוקט זייער פרום, סיט א כשרחזירפּנים, צושאַקלענדיק זיך און
רייבנדיק זיך דערביי די הענט. עס זענען געװאָרן געוװוענדט צו אים
אויגן, פול מיט פאַטפאָר-פייער, ווי אָנגעריבענע שוועב?, װאָס װאָרט
נאָר אוֹיה א פונק, -- כאָטש דער עולם האָט דערויי? געשװוינן פאַר
אויפרענונג און ניינגעריקייט צו הערן, װאָס ער האָט צו זאָנן. דער דאַ-
זאָר האָט זיך אָבער גאָרנישט נעמאַכט פון די בייזע מינעס און בליקן.
ער האָט זיך אָנגעהויבן פרום צו שאַקלען און געפרעגט פרום:
2106
--- צי ווילט איר קוילן, צי ווילט איר עפּעס אַנדערש?
--- אוודאי ווילן מיר קוילן,
--- אַזױ זאָגט. די נגמינע האָט שוין טאַקע געזאָרנט דערפאר. מ'הייבט
שוין אָן אַרוסצונעבן די קוויטלעך אויף קוילן,
דער עולם האָט אָננענעם איבערראשט אָפּנעאָטעמט.
--- און קאַרטאָפלעס, פּאַניעדלעבן? -- האָט געפרענט אַ פריילעך-
פאַרווונדערטע, האָפענונגס-זינגענדיקע שטימע פון א מאַמעןן.
--- און קאַרטאָפּלעס וועלן מיר אויך צעטיילן, -- זאָגט דער דאָזאָר,
--- מיט דער צייט װועלן מיר צעטיילן. ואָס דען, זיי וועלן אייך עפּעם
געבן? -- ווייזט ער אויף די פאַרװונדערט-שטייענדיקע רחל-לאהן מיטן
הויקער. -- זיי מיינען דען אייערע קוילן? זיי מיינען דאָך עפּעס אַנ-
דערש... -- זאָנט דער דאָזאָר אַרױיס דעם ,עפּעס אַנדערש" מיט אַ מיל-
באַדייטנדיקן נמרא-ננון, און ווינקט-צו מיט די אוינן. --- הע, הע, הע.
דער עולם װאָס איז פאַר אַ מינוט פריער, אויף איין ווונק פון רח?-
לאהן, גרייט געווען דעם דאָזאָר צו צערייסן, האָט ביי די האָפענונג-
געבנדיקע ווערטער פונעם דאָזאָר שוין זי איננאַנצן פאַרלאָזט און אַרי-
בערגענאַננען צן אים. כדי צו נעפעלן דעם דאָזאָר, האָבן זיי תיכף אוים-
געכאַפּט דעם מיין פון זיין זיננענדיקן , עפּעס אַנדערש" און טייל האָבן
אונטערגעכאַפּט דעם ,הע, הע, הע".
רח?-לאה איז נעשטאַנען אַ פאַרװונדערטע. זי האָט נישט געװווסט,
װאָס עס איז געשען. זי האָט דערפילט װי אַ קאַלטער װינט װאָלט זי
אַרומגענומען. לעבן איר זענען נאָך געשטאַנען אירע געטרייע באַנלײ-
טערס: דער הויקער, הענעך סטאָליאַר, וועלוו? אפילו. נאָר חיימל , פערך"
האָט זיך שוין מיטן איבריקן עולם, מיט די פרומע יידן, מיט די ווייבער
און קינדער, מיט גאָט אָרימעלייט זיך געוויקלט אַרום דעם דאָזאָר, װאָס
אַלֶע האָבן איצט אַרומגערינגלט מיט אויסגעשטרעקטע הענט. טייל האַבן
געהויבן צו אים די קינדער, אַנדערע האָבן געוויזן טיילן פון זייערע נאַ-
קעטע לייבער, די אױיסגעפּראַלטע בריסטן פון די צעריסענע קליידער.
--- דאָזאָר-לעבן, הונדערט יאר זאָלט איר לעבן, ווען װעט מען אָנ-
הייבן צו טיילן?
--- טאַקע באַלד, טאַקע באַלד, קיין איין מינוט נישט פאַרשפּעטיקן.
װאָס דען, פון זיי װועט איר עפּעס האָבן? --- ווייזט ער שוין איצט מיט
װ אַ רשע 27
דרייסטקייט אויף דער אין ווינקל? שטייענדיקער רח?-לאהן. -- עס ליגט
זיי, מיינט איר אַ סך אין זינען אייערע קוילן, אַז זיי מיינען גאר עפּעם
אַנדערש. הע, הע, הע.
און פאַרכריפּעטע חייזעריקע סוכאַטנע קולות האָבן שין איצט
משוגעדיק מיטנעלאַכט הויך אויפן קול: ,הע, הע, הע -- זיי מיינען נאָר
עפּעס אַנדערש". |
-- דאָזאָר-לעבן, איר זענט דאָך אונדזער איינציקער שפּייזער, ---
שטרעקט אַ יידענע א ברודיק קינד צו אים אַרױס.
--- דאָזאָר-לעבן, איר זענט דאָך אַ פאָטער צו אונדזערע קינדער.
-- נאָט צוערשט, דערנאָך ער! -- ווייזן די ווייבער אויפן דאָזאָר.
רח?-לאה מיט איר קאַמאַנדע האָבן זיך אָפּנעטראָגן פאַרשעמטע.
ווען זי איז דערנאָך אַהיימגעקומען אַ צעבראָכענע, אַ קראַנקע פאַר
אָנמאַכט, האָט זיך פרוי הורוויץ אַועקגעזעצט אין איר ווינקל, אָנגע-
לענט איר קאָפּ אויף ביידע הענט, נגעביסן די ליפ און עפּעס געמורמלט
ווערטער, צעקייענדיק זיי אינעם בייסן.
פון דער צווייטער שטוב איז דער גימנאַזיסט אַרויסנעקומען. דערוען
דער מאַמען אין דער שטימונג, האָט ער שוין אַלץ געוווסט, אָנגערופן זיך
מיט אַ שמייבל:
-- איך האָב דער מאַמען באַלד געזאָגט, אַז זי זאָל זיך נישט אִפֹּ-
געבן מיט פילאַנטראָפּיע. עס איז נאָר דאָ איין עצה...
ורחל-לאה, װאָס האָט איצט דאָס זעלבע געקלערט, װאָס איר יינגל
און מורא געהאָט עס צו דערקלערן, האָט איצט באַמערקט אַ נייעם ריס
אין זיינע הויזן. האָט זי זיך אָן דעם אַנגעכאַפּט:
--- הער נאָר, דו וועסט אויפהערן? קוק בעסער אָן דיינע הויזן. איך
האָב שוין מער קיין כוחות נישט צו זיי..
קאַפּיטל 24
;רחל-לאה בראַקטזאיין די ופ"
רחל-לאה אין נעזעסן דעם קאָפּ אָנגעלענט אויף אירע ביידע הענט.
אין איר האָט זיך אַלצדינג געקאָרטשעט פּאַר צער און שאַנד. יעדעס מאָל,
ווען זי קומט אין באַרירונג מיט נויט, קאָן זי עס נישט איבערטראָגן,
218 יש לו| ם 8 ש
כאָטש עס איז איר טאָגיטענלעך ברויט. דאָס, װאָס זי האָט זיך אָבער
אֶנגעהערט און אָנגעזען אין די לעצטע טעג, האָט איבערגעשטיגן אלצדינג,
װאָס ביז איצט. זי האָט זיך שוין געהאַט גוט אָנגעגעסן מיט צרות, װאָס
אירע שכנים האָבן איר גענעבן צו פֿאַרזוכֿן אין די טעג, אָבער די סצענע
אין דער יידישער קהילח, דאָס פאַרלױירנקייט און די דערשלאָגנקייט פון
די מאַסן, דאָס כורעים-פאַלן פאַרן דאָזאָר צוליב אַן עמער קוילן, האָט זי
אַזױ פאַרביטערט, אַז זי האָט פאַרלוירן איר גלויבן. עס האָט זיך אָנגע-
הויבן צו װאַקלען איר שטאַרקער ווילן, װאָס זי האָט שטענדיק געהאט
אין יעדער עת-צרה. ס'איז געווען אַזױ וי טראָפּנס בלוט װאָלטן זיך פאַר
שאַנד באַהאַלטן אין די צעלן פון איר קערפּער און נישט געװאָלט מער זיך
באַווייזן אין אירע אָדערן. זי האָט נישט נעזען קיין צוקונפט. יעדע
האָפענונג איז פאַרווישט געװאָרן, און זי האָט זיך נעטראכט:
--- אַזױ װעט עס שוין שטענדיק זיין, שטענדיק -- ביז אונדזער
טויט און נאָך אונדזער טויט,
דאָס פאַרװוייטיקטע צוזאַמענקאָרטשען פון איר האַרץ האָט מען אַ
נעזען אויף איר פּנִים. איר פּנים, װאָס איז דאָך שטענדיק געווען אִם
פריי און לאַכנדיק, איז פינצטער געװאָרן, אירע גרויטע אוינן זענען קליין
געװאָרן, איינגעקאָרטשעט באַהאַלטן צווישן די פילע קנייטשן, װאָס האָבן
זיך מיט איינמאָל באַװיון אויף אירע באקן.
זי האָט טיף פארביסן די ליפּן. פאַר כעס זענען זיי אַזש בלוי נע-
װאָרן און אַ װייס-פאַרטריקנט שפּייעכץ האָט זיך אויפגעהאַלטן אין זייע-
רע ווינקלען. זי האָט געשאַקלט מיטן קאָפּ און נעקייט קללות, װאָס זי
האָט עס שוין איצט נעטון אָפן פאַר אַלעמען, אָן מורא אַפילו פאַרן מאַן.
--- און אַ וועלט זעט-צו, װי מענטשן גייען-אויס און שווייגט. אויס-
נעריסן, אויסנגערוננען זאָל אַזאַ וועלט וערן!
מיט איינמאָל האָבן זיך איר א זעץ-אַרױס גענעבן פון אירע אויגן
פילע טרערן-טראָפּנס, װאָס זי האָט אָפּגעװישט מיט איר טיכל. איר
פּשוטער שִכל האָט קיין אַנדערן אויסוועג נישט געקאַנט געפינען, נאָר
עס זאָל עפּעס געשען, אַז זי זאָל האָבן די מאַכט און די מעגלעכקייטן
פּעטש צו נגעבן, קלעפּ איינצוטיילן און צו באַפעלן; אַזױ און אַזױ! פאַר-
װאָס האָט זי נישט די מעגלעכקייט דאָס צו טון? פֿאַרװאָס האָבן זי דווקא
נ
1
לו אַ ר "ש ע
די ערגסטע און נידערטרעכטיקסטע, װאָס דארפן זי נישט און וייסן
נישט װאָס צו טוֹן מיט דער מאַכט,
יענעם טאָג האָט מען ביי דער לערערקע קיין מיטאָג נישט נעקאַנט.
דער מאַן אירער, אַז ער איז אַהיימנעקומען, האָט נאָר מורא געהאט אין
קיך אריינצוגיין, רחל-לאה האָט געהאט אירע קאַפּריזן און שטימוננען.
איז זי געווען גוט, האָט זי געלאָזט טרעטן אויף זיך. אָפּנעהיט זאָל מען
אָבער וװערן, ווען זי איז אַרײנגעפאַלן אין אזש שטימונג װי היינט. א
טינער אין געזעסן אין דער קיך. אַלע האָבן זיך דענסטמאָל פון איר גע-
קאַנט אויפריכטן. נישט נאָר די קינדער, אַפילו דער מאַן האָט געקאַנט
אַרײינכאפן דאָס זייניקע.
אין אַזעלכע מאַמענטן האָט מען זי אויסנעמיטן. העלענקע האָט אִפֹּי
געסאַכט מיטאָג פון ואס עס האָט זיך נאָר געלאָזט. נעבראָטן אייער און
פאַרשטאָפּט די סיילער. אַזױ וי עס װאָלט אין שטוב א גרויט אומנליס
געווען געטראַפן.
--- טאַרװאָט טפּייניקט זיך די סמאַמע? ס'אין ביי דער מאַמען א
גייעס? -- טענחט צו איר איר עלטסטע טאָכטער בשעת זי שטייט ביי
דער קיך און ריישטאַן די קארטאַטלעס.
--- איך בעט דיך, לאָז מיך אָפּ, --- שרייט-אָן די מוטער,
און דער נִימנאויסט פֿיימט מאר זיך א ליךל, סקומט יעדעס מֿאָל
אַריינצוניין אין קיך, ווו די מאַמע זיצט, און ניט 6 ברום, אז דער טאַ-
טע זאָל דערינען נישט הערן:
--- איך האָב דער פאַמען באַלד געזאָגט, אַז סוועט זיך אַזױ אויס-
לאָזן. :
זי האָט שוין נעשוויגן.
נאָר ווער ס'האָט זיך פון איר דעם טאָג אממיינסטן אויסגעריכט,
און וועמען זי האָט נישט נעלאָזט אויף די אוינן -- דאָס איז געװוען
דער , זשאַכלינער".
--- מאַכערס מיינע! ביי רח?-לאהן אין קיך קאָנען זיי זיין גרויסע
העלדן!
זאַכאַרי איז אַריינגעקומען און זי אָנגעטראָפן אין דער שטימונג.
ער האָט נאַנץ נוט געװוסט, אין װאָס עס נייט. צום ערשטן מאָל
האָט ער זיך באַקענט און געזען, װאָס עס חייסט נויט, און איז לעצטנס
20 ש ? ו ם אַ ש
דערציטערט און פאַרשווינגן געװאָרן, געקלערט וועגן זיין שריט, װאָס ער
האָט נעטון אפשר צו-געאיילט.
זינט רחל-לאה האָט זיך באַקענט מיט דעם, װאָס עס קומט פאָר אין
נאַס, האָט זי מירקינען כמעט נישט געזען. און ווען זי האָט אים יא באַ-
מערקט, האָט זי אים באַשאַנקען מיט אַזאַ אומפריינטלעכן בליק, אַו זאַ-
כאַרי האָט זיך דערפילט אין עפּעס שולדיק. ער האָט פאַרשטאַנען אַז
זי טראָנגט אויף אים עפּעס אַ בייז האַרץ, װאָס ער האָט זיך נישט גע-
קאָנט דערקלערן די סיבה דערפון. ביי זיין אַריינקומען האָט זי אים װי-
דער באַשאָנקען מיט דעם אומפריינטלעכן בליק און געברומט װי צו זיך:
--- און דער װאָלט שוין יא געקענט עפּעס טון, נעמט ער און שיקט
צוריק זיין רייכן טאַטן דאָס נעלט, אַזױ וי ער װאָלט מורא געהאט, אַז
ער װועט דאָרט האָבן ווינציק.
מירקין איז בלאָס געװאָרן,. איר האָט אויך באַנג געטון פאר די רייד,
און כדי צו קילן זיך, איז זי אָנגעפּאַלן אויפן , זשאַכלינער".
-- דאָס אַלץ זענט איר שולדיק. איר האָט אים צונערעדט, ער זאָל
זיך נישט באַנוצן מיט זיין פאָטערס נעלט, און איך זאָג --- אַפילן פון אַ
חזיר, אַז מען קאָן העלפן, זאָל מען העלפן. װאָס זענט איר אַזעלכע איי-
דעלע מענטשן, אָפּנעהיטע צדיקים? זיי דאָרט אין דרויסן, װאָס ווערן
געפרוירן אין די לעכער און נייען-אויס פאַר אַ שטיק? ברויט -- זיי קאָ-
נען נישט זיין אַזעלכע פיינע לייט, וי איר זענט. פונעם רינשטאָק וועלן
זיי אויפהייבן, ווען דו וועסט זיי אַהין עפּעס אַרײינװאַרפֿן. דו װאָלסט
געזען וי זיי האָבן זיך נעלעקט צום נגעלן דאָזאָר דערפאַר, װאָס ער האָט
זיי נאָר צונעזאָנט אַן עמער קוילן -- און איר דערלויבט זיך צו זיין
אַזעלכע דעליקאַטע מענטשן.
--- מאַדאַם הורוויץ, איר באדאַרפט האָבן געלט? -- פרעגט פּלוצים
מירקין.
--- גיט נאָר אַ קוק אויף דעם, פון הימל אין ער אַראָפּנעמאַלן. וען
מיר האָבן אַביס? נעלט, עפענען מיר דאָך אויף אַ ,ביליקע קיך", א טיי-
הויז, װוו מענטשן װאָלטן אַריינגעקומען און זיך אָנװאַרימען כאָטש די
בעבעכעס. ווען מיר װאָלטן געהאַט אַביס? נעלט, װאָלטן מיר געמאַכט
איין קיך, צוויי, א פֹּאָר טיי-הייזער. דערנאָך װאָלט עס זיך שוין גע-
שלעפּט פון זיך אַליין.
וו אַ ר ש ע 221
דערמוטיקט דורך אירע איינענע רייד, האָט זיך אין איר גויפנע-
וועקט איר אַלטע ענערניע. זי האָט זיך פלינק אויפגעהויבן פון איר אָרט
און געזאָנט צו אירע צוויי שמשים, צום , זשאַכלינער? און צו מירקינען:
-- װאָס װעל איך רעדן מיט אייך, איך זענט אויך מענטשן? --
און געכאַפּט דאָס טוך איבערן קאָפּ און געלאָזט זיך אַראָפּ אין הויף אַרײן,
זאַכאַרי איז נאָך איר אװעק אין אן אַנדערער ריכטונג.
זי איז אַריין אין דער בעקעריי, ווו זעליג איז געשטאַנען ביים איין-
געהייצטן אויוון און איז איננאַנצן געווען פאַרפלאַמט פון די פייערן, װאָס
האָבן געשלאָגן פונעם אויפגעעפנטן פייער-טירפ. /,
--- זעליגשי, איך דאַרף דיך האָבן. מוזט איבערלאָזן דעם אויוון און
גיין מיט מיר,
--- איין מינוט, איך על נאָר די זעמל אַרױסכאַפּן. --- און ער האָט
אַרױסגעכאַפּט מיטן לאַננן שאָװו? דאָס ברעט מיט זעמ? פון אויוון אַרױס,
רחל-לאה האָט זיך אַועקגעזעצט ביים אויוון, נישט געקוקט װאָס זי
האָט אייננגעשמוצט איר קלייד (דאָס איינציקע יום-טובדיקע קלייר, ואָס
זי האָט פאַרמאָנט, אין וועלכן זי איז היינט געווען אין דער נמינע), אַרוים-
געליינט א האַנט אויף זעלינס באַמעלטע פּלייצעס און אַזױ זיך צו אים
יאָנגערופן;
--- זעליג, דוֹ ביסט דאָך אַ גנוטער יונג, דו האָסט דאָך אַ גוט האַרץ:
איך קאָן דאָך דיך. זע, אַזױ פיל מענטשן הונגערן, קאָנען נישט טון קיין
שטאָך אַרבעט, ווייל ס'איז קאַלט אין די שטובן. מ'נייט-אויס פאר א
שטיק? ברויט.
-- איר דאַרפט עס מיר דערציילן? -- זאָגט זעליג אַ פאַרזאָרנטער,
דאָס קאַפּל פאַררוקט אויפן שפּיץ קאָפּ און אָננעלענט אַ האַנט אױפן
לאַנגן שאָװל. --- איך ווייס עס בעסער פון אייך. די קינדער פון סוכאָט-
ניטשן ווייבל, פונעם סטאָליאַר, פונעם , פערד" קומען דאָ אַהער וי די
געפרוירענע פייג?, בעטן זיך, אַז איך זאָל זיי צולאָזן צום אויוון אנווא-
רימען זיך. װאָס זאָל איך טון? איך בין אַלֵיין אֵן אַרימאַן, װאַרף איך
זיי צו אַ זעמל, מער קאָן איך נישט.
-- דאַרף מען דאָך עפּעס זען צו פון,
--- אוודאי דאַרף מען עפּעס טון. װאָס טוט מען?
-- אַ ביליקע קיך אויפעפענען!
22
--- פון װאַגען װועט איר נעמען געלט, באַלעבאָסטע? די גרויסע וועלן
נישט געבן, און די קליינע האָבן נישט.
--- די גרויסע זאָלן ברענען, און אַז די קליינע וועלן נישט טון, װועט
עס נישט זיין געטון. איך מיין, אַז מיר אַליין זאָלן אנחייבן. צוערשט פאַר
אונדזער הויף. אַז מיר װעלן נאָר איינפעדעמען, װעלן מיר שוין דערנאָך
שלעפּן פון טויט און פון לעבעדיק.
--- אוודאי װאָלט עס גוט געווען... גיט מיר מעל מיט האָלץ, שטעפ
איך זיך אַװעק באַקן פאַר אַרימעלייט נאַנצע נעכט. איך ניב מיין אויוון.
נאָר מעל און האָלץ, קיין אַרבעט װעל איך נישט זשאַלעװען. מ'קאָן דען
צוזען דאָס רחמנות? דאָס האַרץ קאָרטשעט זיך סיי װוי סיי צוזעענדיס
דאָס, --- רומפט אויס זעליג.
--- זעליג לעבן, קום מיט מיר. איך האָב שטענדיק געװווסט, אַז דו
ביסט אַ נוטער יונג, --- לייגט רחל-לאה ארויף א האַנט אויף זיין אַקס5,
--- וואַרט נאָר, פּאַני הורוויץ. איך וויל נאָר דעם אויוון פאַררוקן,
זעליג האָט דעם אויוון פאַררוקט, גענעבן מיט צוויי האַנט-קלעם אַ
שאָק? אָפּ דאָס מעל פון די הויזן און פוֹן דער האָר-באַװאָקסענער ברוסט,
אַרױפנעװאַרפן אויף זיך ווילעריש דאָס פּעלצל, דאָס היט? אויף דער
נזשיווע, און פרענט:
--- ווו ווילט איר דאָס מיך פירן?
--- קום נאָר אַריין מיט מיר צו וועלוול?ל קעלבאָס, -- זאָנט רחל-
לאה.
--- גייט שוין, ער איז אַ חזיר, שלאָפט אויף אַן אָננעשטאָפּטן שע-
ניק מיט געלט. אַרױסנגעװאָרפן די רייד.
--- שאַדט נישט, מיט וועלוולען קאָן מען רעדן.
אַריינגעקומען אין דער װורשטן-מאַכערײ, האָט זיי אַרומנעכאַפּט
אַ רויך, ואס האָט געזעצט פון אַ רויכער-אויוון, אַז עס האָט זיי אַזשׁ
פאַרפעלט אָטעם, און אָנגעהויבן צו הוסטן,
--- וועלוו?, מ"ר קומען צו אייך מיט אַן עסק, -- זאָגט רחל-לאה
צו אים, --- איר ווייסט, וועלוול, װאָס עס טוט זיך אין דרויסן?
וועלוול, װאָס האָט מיט נאַקעטע אַרױפנעשאַרצטע הענט געקנאָטן
אין צעהאַקטע פלייש, וי אין אַ טייג, האָט אויפנעהויבן זיינע דראָטן"
װ אַ ר ש ע 293
האַרטע אַראַפּהענגענדיקע ברעמען. פון זיי האָבן זיך אַפערגעגנבעט 8 פאָר
אוינן און געפרעגט:
--- הע?
--- וועלוול, איר ווייסט, װאָס עס טוט זיך אין נאָט?
-- פטרװאָס זאָל אוך נישט װיטן, װאָס בין איךף א הונט? איף
האָב אייך שוין אָנגענרייט א פַּאַר ווורשטן מיט א נאַנצן זאַק אָפּמאַ-
לעפטט. נעמט עס, פַּאֲני.
--- וואָט טויג מיר דיין אָפּטאַלעכטס? דאָ דאַרפ מען עפּעס אַנדערש,
גוטער ברודער. די פּאַני חורוויץ יל מאַכן א , טאַניע קוכניע" (אַ בילו-
קע קיך), דוֹ שלעפּ בעפער אַרױיס דיינע שעניקעס און גיב אונדו די קפון-
גערס, -- זאָנט דער בעקער.
שעגיקעם? -- נעם זיי פון מיינעטועגן, -- זאָגט וועלול מיט א
חייזעריקער שטימע. -- נעכע כאָליעט אויף זיי.
--- ניין, וועלוול. מיר ווילן פון אייך פלייש און ביינער -- די זום
יעדן טאָג צו פאַרפעטן, ווען מיר וועלן זיך אוװועסשטעלן קאָכן.
-- פלייש? פלייש? פון װאַנען װעל איך נעמען פלייש? ביינער קאָן
איך נעבן וויפיל עטץ ווילט, כאָטש עס קאָסט נעלט.
--- װאָט טויגן מיר דיינע ביינער? בייגער פרעס אליין, -- שעלט
דער בעקער, ארימעלייט גיט ער ביינער!
-- נו, װוע? איך אייך געבן אַ שטיק אָפּפאַלעכטס יעדן טאָג מיט
פעטס, -- זאָנט וועלוול אין דער שטי?, אַז די יידענע זאָל נישט דער-
הערן. ווייזט אויף דער אַנדערער טיר: -- זי װעט מאַכן געװאַלדן, --
קייגט ער צו הייזעריק. --- װאָס בין איך, אַ הונט? איך ווייס דען נישט
אַליין, װאָס איך האָב צו טון?
ס'איז באַלד פאַררופן געװאָרן אַ , מלחמה"-באַראַטונג ביי וועלוולען
אין דער ווורשטן-מאַכערײ. רחל-לאח האָט געשיקט נאָך הענעך דעם סטאַ-
ליאַר. עס איז אויך געקומען חיימ? , פערך". עס זענען מיטנעקומען וויי-
בער און מען האָט זיך נגעטמען צום עסק, דורכצורעדן זיך ווענן דער בי-
ליקער קיך. הענט צו העלפן זענען געווען אַ סך. אלע האָבן געװאָלט עפּעס
טון. די ווייכער האָבן געװאָלט קאָכן. דער בעקער האָט געװאָלט באַקן.
וועלוול האָט צונעזאגט ביינער און אָפּפאַלעכטס און בננבה פון דעם
224 יש ל |ן ם אַ ש
ווייב אַ שטיק אָפּפאַלעכטס מיט פעטס. חיים , פערד" האָט גענומען אויף
זיך האָלץ צוצושטעלן.
--- וועגן האָלץ צו ברענען זאָלסטו זיך נישט זאָרגן, -- האָט חיים
געזאָגט צום בעקער, -- איך װעל דיר צושטעלן פּלױטן וויפיל דו דאַרפסט,
און טונען פעלן אויך נישט אויפן הויף, --- האָט ער צוגעליינט, ווייזנדיס
מיט אַ קורצן פיננער אויפן סקלאַד מיט הערינג. -- און טאָמער װועט
מען דאַרפן נעמען ,בנראַנדע", שרעק איך זיך אויך נישט. אַז דער לעדער-
סוחר האָט זיך אָננענרייט אַ פולן קעלער מיט קוילן!
ס'האָט אויפנעפלאַמט אַ געװאַלדיקער ענטוזיאזם ביים עולם עפּעס
צו טון, --- װאָס רחל-לאה האָט אונטערנעצונדן. זי איז געווען אין איר
עלעמענט. אַלע האָבן געװאָלט עפּעס טון. עס זענען נעקומען וייבער,
אַרימע יידן. בערלס נאַנצע פאַבריק? האָט זיך צוזאמעננעקליבן. פון זיין
וווינוננ איז אפילו אַראָפּנעקומען דער , פּאַן קויאַטקאָװוסקי? אויף דער
באַראַטונג. ער האָט עפּעס נגעהערט אויבן, אַז יידן קלייבן זיך צו טון, אין
עד ניינגעריק געװאָרן און איז אַראַפּנעקומען. א מאָדנער גנוי געווען. וי
ס'האָט זיך נאָר עפּעס נעטומלט ביי יידן אין הויף, האָט ער געװאָלט זיין
אין מיטן. אַז יידן נעמען זיך צו עפּעס, ווייסן זיי שוין װאָס זיי טוען.
אַראָפּנעקומען איז ער מיט אַ געבייזער, פאַרװאָס מ'האָט אים נישט באַלך
גערופן, און אַז יידן באַהאַלטן עפּעס דאָ פאַר אים.
--- וואָס, בין איך נישט קיין שכן? -- האָט ער געטענהט האַלב
נויאיש, האלב יידיש. -- פאַרװאָס האָט מען מיך נישט גערופן? יידן
האָבן שטענדיק גערן צו באַהאַלטן פאַר זיך, פאַר זיך אַליין ,שבת צו
מאַכן". דאָס איז נישט גוט, -- האָט דער פּאַן קװאַטקאָװוסקי זיך גע-
בייזערט. --- אין איינעם כבאַדאַרף מען זיין! אַלע אין איינעם, דענסטמאָל
וועט אונדזער ספּראַווע (זאך) געווינען. איך פאַרשטײי דאָס ,עסק", איך
פארשטיי, --- האָט ער געזאָגט מיט א וונק, וי עס װאָלט זיך געוען
געהאַנדלט וועגן אַ װויכטיקער באַהאַלטענער זאך. -
--- װאָס פאַרשטייסטו, פּאַניע לעבן? -- זאָנן די יידן דערשראָקן.
-- אַ ,ביליקע קיך" ווילן מיר מאַכן פאַר אַרימעלייט.
-- אַ, ביליקע קיך"? זאָל זיין אַ ביליקע קיך, װווי? איך אויך זיין
דערינען. איך בין אויך א שכן.
--- פּראַשע, פּראִשע (ביטע), --- זאָנן די יידן,
װ אַ רשע 225
-- און מיין גאָספּאָדיניע װעט אויך העלפן קאָכן, און װאָכן-געלט
יל איך אויך צאָלן פאַר דער , טאַניע קוכניע", װי אַלֶע שכנים, נישט
,פאַכן שבת פאַר זיך", -- האָט דער גוי איבערגעחזרט דאָס ווערט?, װאָס
ער האָט געקאַנט און זייער גערן געחאַט. -- איך װויל אויך זיין דערינען,
איך בין אויך אַ שכן.
--- פּראָשע, פּראַשע, פּראִשע, --- האָבן די יידן אים איינגעלאָדן
מיט פאַרנייגונג,
אָבער צו קיין נעלט איז עס נישט נעקומען.
די, װאָס האָבן נעקאַנט צאָלן װאָכן-נעלט, זענען געווען געציילטע:
דער לעדער-סוחר, אַ פּאָר קרעמערס און דער , פּאַן קװיאַטקאָווסקי", װאָס
האָט געהאַלטן אין איין שרייען: , וויפיל אַלע יידן צאָלן, יל איך אויך
צאָלן, איך בין אויך א שכן".
די אַנדערע שכנים, , פאַבריקאַנטן", פּונקט אַזױ װוי בערל, זענען
געווען קאַלט. געשטאָרבן פונעם קריזיס, און מען האָט זיי באַדאַרפט אַליין
העלפן,
אין פון די װאָכן-צאָלונגען קיין געלט נישט געװען. מ'האָט באַ-
דארפט האָבן געלט אױף עטלעכע זעקלעך מעל -- גאיינצופעדעמעף".
זעליג בעקער האָט געהאַלטן אין איין טענהן: ,גיט מיר כלים צו אַרבעטן,
וועל איך אַרבעטן",
מ'האָט באַדאַרפט האָבן געלט אויף נריצן, אויף קאַרטאָפליעס, אויף
ברויט, אויף כלים, אויף טישן און בענק און דער עיקר אויף א וווינונג,
אין הויף זענען אפילו געשטאַנען ליידיק צוויי שטובן מיט אַ קיך,
נאָר דער פאַרואַלטער, צו וועלכן מ'האָט זיך געווענדעט, האָט דווקא נע-
װאָלט פאַר דריי חדשים פאָראויס, מורא געהאַט זיי אַרײנצולאָזן. חיים
,פערד? און אַנדערע האָבן אפילו פאָרנעליינט צו נעמען די וווינונג מיט
געװאַלט, אויפברעכן די טיר -- און אַן עק. האָט מען אָבער מורא נע-
האָט פאַר פּאַליציי. װוילן. איז געווען א סך, נאָר ס'איז נישט געווען מיט
װאָס די , זופּ צו פאַרבראָקן", װוי רח?-לאה האָט זיך אויסנעדריקט.
--- גייט שוין, גייט. מיט אַרימעלייט קאָן מען נישט גיין צום טיש,
אַז די גרויסע װעלן זיך נישט נעמען דערצו, וועלן די קליינע אודאי
גאָרנישט אויפטון, -- האָבן אַלע צום סוף געזאָנט און געלאָזט פאַלן די
הענט. פון דער נאַנצער ,ביליקער קיך" האָט זיך שוין געזאָלט אױסלאָן
26 ש לו ם אַ ש
אַ בוידעם. מען האָט אייננעזען, אַז מיט איינענע קרעפטן קאָן מען גאָר-
נישט מאַכן, און קיין אַנדערע זענען נישט געווען. |
רחל-לאה איז שוין געהאָט צוריק ארויפנעקומען אין איר שטוב
אַריין אַן אַנטישטע. די האָפענונג האָט זי אָבער נאָך נישט אויפנענעבן.
זי האָט געוווסט, אַז זי װעט עפּעס אויסגעפינען א פאָרט?, ווו זיך איינ-
צושאַפן דאָס ערשטע געלט אויף פאַרבראָקן, אָבער וי אַזױ האָט זי נישט
געוווסט. נאָר רחל-לאה האָט געהאַט בטחון, און קוים האָט זי זיך גענומען
צו אַ זאַך, האָט זי שוין נישט אָפּנעלאָזט. אירע אַלע קרעפטן האָבן זיך
צונויפגענומען. אַלֶע טראָפּנס בלוט פון די צעלן האָבן צונעאיילט מיט
אימפּעט אין אירע גנלידער, וי זיי װאָלטן איר אַלע געװאָלט צוהעלפן
אויסצופירן איר פּלאַן. זי האָט געקלערט, געקלערט פון װאַנען דאָס ערש-
טע נגעלט צוזאַמענצושלעפּן און זיך נישט נעקאָנט קיין עצה נעבן. פון דער
שטוב איז גאָרנישט געווען װאָס צו פאַרקויפן, אַ חוץ דעם מאַנס ביכער,
װאָס זענען שוין געווען באַשטימט פאַר אַן אַנדערער זאַך...
נאָר װי פ'טרעפט זיך ביי רח?-לאהן, איז דאָס מאָל אויך די הילף
נגעקומען אומגעריכט און אויף אַ מאָדנעם אופן.
ווען זי איז אַרויפגעקומען אין איר קיך, אַ באַזאָרנטע און אַן אַנ-
טוישטע, איז צו איר צונעגאַננען אין דער טונקלקייט, װאָס האָט שוין אָנ-
געהויבן אריינצושלאָנן, זאַכאַרי מירקין, אַ פאַרשעמטער, און אַריננע-
ברומט אין זיין בערד? אַרין; |
- איר האָט געזאַנט, אַז איר דאַרפט געלט. איך בעט אייך, נעמט
דאָס צו, --- און געלאָזט פאַלן אין אירע הענט אַ ריננג.
--- װאָס איז דאָם? ֹ
-- איך האָב עס נאָך פון דאָרט", -- זאָגט זאַכאַרי האַלב פאַר-
שעמט, רויטלענדיק זיך --- און װוי ער װאָלט זיך געװאָלט פאַרענטפערן
פאַר עפּעס, פיינט ער צו; -- נישט נעוווסט, אַז איך האָב עס.
--- איך על עס נישט נעמען. איר װעט עס אפשר באַדאַרפן אויף
עפּעס אַנדערש.
--- איך וװועל עס אויף נאָרנישט באַדאַרפן.
--- מען קאָן נישט וויסן, --- שמייכלט שעלמיש רחל-לאה צו אים,
--- איז גלייכער אויף דעם, -- ליינט ער צו אַ פאַרשעמטער.
-- מיר קאָנען עס נוט געברויכן, --- זאָנט רחל-לאה, -- און אויב
װ ט ר ש ע 227
עס איז באַשערט פאַר דער, װאָס איך מיין, װועט זי זיך באַניין אָן דעם.
--- זאַכאַרי האָט רירנד געכאַפּט איר האַנט. זי האָט אים נאָר בלוין
אַ פלינקן גלעט נענעבן איבער זיינע האָר, געכאַפּט דאָס טוך, אַראָפּ אויפן
הויף, אַריין צו אירע פריינט מיט א פריידיקן אויסרוף; |
--- קינדער, עס איז דאָ מיט װאָס די זוֹפּ איינצובראָקן.
נאָך דעם וי דער רינג איז פאַרשװונדן אין רח?-לאהחס האַנט, האָט
זיך זאַכאַרי נעפילט דערלייזט. עס איז נגעווען דאָס לעצטע, װאָס איז אים
איבערנעבליבן פון זיין מוטער...
צווייטער טייל
קאַפּיטל 1
פריער פרילינג
אַן ענדערונג איז פֿאָרגעקומען אין דער וועלט. װאָס איז געשען? --
מען האָט נאָך גאָרנישט אָננעזען. אויף די טראָטוארן איז אַלץ געלענן די
בלאָטע, װאָס האָט פאַרשווערט די טריט, און איבער די ברוקן -- דער
טייניקער שמוץ, אין וועלכן עס האָבן געזונקען פערד און רעדער. נאָר
דאָך האָט זיך יעדערער געפילט באַפרייט פון א יאָך, און גליקלעך, וי ער
װאָלט װאָס געווונען. די װאָלענע וועש אויפן לייב איז איבערדריסיק גע"
װואָרן. פאַרמיאוסט איז נעװאָרן דער װאַכעדיקער ווינטער-חילוך. און עס
האָט זיך נעגלוסט צו טובלען זיך, אַ ניי העמד איבערצוטון, און צו שוועבן
איבער די נאַסן. דער הימל איז געווען טיילווייז פאַרכמורעט און טייל-
ווייז ליכטיק --- בלוי-קלאָר. אַ מײנוט האָט די זון אַ שמייכל-נעטון, אַ מו-
נוט איז טריב געװאָרן. אַ רענן, צי אַ האָגל, האָט צייטנווייז געקלאַפּט, אַ
שעה זומער, אַ שעה ווינטער. אין דער לופט איו געשטאַנען א געראַנגפ
פון די עלעמענטן. דער געראַננ? איז אָבער אָנגענאַנגען נישט בלויז אויפן
הימל, נאָר איז פאָרגעקומען אויך אין הארץ, אין נעמיט פון יעדער באַ-
שעפעניש. אַלְץ, װאָס לעבט, האָט מיטנעמאַכט דעם קאַמף פון ווינטער
און זומער, װאָס נייט-אָן אין דער וועלט, |
אינעם זאַקסישן גאָרטן האָבן זיך פּלוצלינג אָנגעהויבן צו אַנטפּלעקן
פון דער געפרוירענער פּלאַכטע שניי שטיקער שואַרצע ערד -- היימישע,
פרישע, געזונטע און גוט-באַקאַנטע קלעפּעדיקע ערד. די ערד האָט זיך
געשפּאָלטן, אַזױ וי זי װאָלט הונדערט מיילער געעפנט צו טרינקען,
אַריינצוזױנן און אַרײינצואָטעמען מיט אַלע נעעפנטע מיילער דעם פרי-
לינגס-עטער, װאָס פטליט-ארום אין דער לופט. עס איז געווען דער ערדם
282 ש ל |ן ם אַ ש
שװואַרץדקלעפּעדיק-היימיש פּנים, װאָס מ'האָט געמיינט, אַז מען װעט עס
שוין קיינמאָל, קיינמאָל מער נישט אַרױסזען פונעם ווייסן איבערדריס-
לעכן, צום טויט פאַרלאַנגװײיליגנדן שניי. נאָט, װאָס פאַר אַ פרייד האָט
די שװואַרצע, קלעפּעדיקע ערד אַרױיסגערופן ביי די מענטשן! ביימער זע-
נען געשטאַנען פייכטע, פאַרלאָזענע, פאַרשװאַרצטע מיט נעשפּאָלטענער
קאָרע, געציטערט און געשאַקלט זיך פאַר פרישקייט. נאַסע ביימער, באָר-
וועסע און נאַקעטע --- קיין איין בלעטל? נישט אויף זיי. זייערע צווייגן
זענען שוין אָבער געווען א געוועב פון פול מיט ענערגיע אָנגעגנאָסענע נלי-
דער און מוסקולן, װוי שטאַרקע, קערנדיקע פאַרצוויינטע פינגער פון א
ריזן-האַנט. אַרום די ביימער-קעפּ האָבן זיך געטראָגן װאָלקנס רויט-פיאָ-
לעטענע געדיכטן, װאָס זיי האָבן אַרױסנגעהױכט פון זיך. און, נאָט! דורך
דעם געוועב פון די פריש-אָפּנעצװאַנענע צוויינן האָט זיך צום ערשטן מאָל
אַנטפּלעקט דאָס ריכטיקע פּנים פון דער וועלט, דאָס טיפע, אומבאפלעק-
טע, געלייטערטע בלויקייט פון הימל; די היימישע רויטקייט פון דעכער,
װאָס זענען מיטאמאָל פון ערנעץ-ווו נעקומען צו שווימען פון צווישן די
צווייגן אַרױס. א ווייס אָפּנעקאַלכטע װאַנט, װאָס מ'האָט קיינמאָל נישט
אָנגעזען, האָט זיך פון ערנעץ-ווו מיט אַמאָל אַנטדעקט. פענצטער האָבן
נענלאַנצט. אַזױ וי די לופט װאָלט געװאָרן באַפרייט פון אַ בלייענער
נעץ, װאָס האָט זיך דורך דעם לאַננן ווינטער פאַרשטעלט, האָבן זיך מיט-
אַמאָל באַװויזן די ריכטיקע קאָלירן פון יעדער זאַך באַזונדער. מענטשן
האָבן פּנימער געקראָנן, זאַכן -- קאָלירן, װוי דער וועלטס פּנים װאָלט
געװאָרן אויפנעדעקט פון אַ שלייער, װאָס האָט עס געהאַלטן איינגעהילט
דורך דעם גאַנצן ווינטער.
דעם נאַנצן היינטיקן טאָג האָבן זיך מירקין און העלענקע אַרומנע-
שלייכט איבער די נאַסן. ווו זענען זיי נישט אויסנעווען! וועלכע בלאָטעס
האָבן זיי שוין נישט אויסנעמאָסטן! שעהען לאַנג האָבן זיי זיך אַרומנע-
שלעפּט אין די אַלעען, אין אויאַזדאָווסקי פּאַרק, צונעקוקט זיך צוֹ די קאַל-
טע, שװאַרצע ואַסערן פון ערשט נאָר-װאָס פונעם אייז-באַפרייטן טייך,
נגעדרעפּטשעט אין די צענאַנגענע שנייען. זייערע פיס זענען ביז העלפט
קני פאַרבלאַטיקט געווען; אַרומנעזעסן אויף נאָך פייכטע בענק. זייערע
קליידער זענען אויסגעשמירט נעװאָרן מיט צעװייקטן, פֿאַרזשאַװערטן
גרינס. זיי האָבן זיך ביי די הענט געהאַלטן, אין פּנימער זיך געקוקט,
װ אַ ר ש ע 233
אַ װאָרט נישט נערעדט -- יינגליש און מיידליש. זייערע הערצער האָבן
נעקלאַפּט פאַר מורא, זיי האָבן געװוסט, אַז עס װעט עפּעס-װאָס היינט
מיט זיי נעשען...
קיין שולע איז נישט נעווען. מירקין האָט עס אויפגענעבן. געזען,
אַז ער איז נישט פעאיק דערפאַר. ער האָט באַקומען באַשעפטיקונג ביי
אַ באַרימטן אַדװאָקאַט אין װאַרשע, וועלכער האָט ווינציקער זיך אָפּגע-
געבן מיט קרימינעלע, און מער מיט סוחרישע ענינים. מירקינען האָט מען
מיטאַמאָל איבערגעגעבן א גאַנצע אָפּטײלונג מיט אַן אָנשטענדיקן לױן.
די דאָזיקע באשעפטיקונג האָט ער באַקומען דורך אַ צופאַל. עס האָט גע-
הייסן, אַז אַן אַלטער באַקאַנטער, פון די פּעטערבורגער צייטן, האָט אים
אויפנעזוכט, פאַרפירט אים אין אַ רעסטאָראַן, און אים דאָרט באַקענט
מיטן אַדװאָקאַט, וועלכער האָט אים באַלד פאָרגעליינט, אַז ער זאָל אַרײנ-
טרעטן צו אים אין ביוראָ. פאַרשטייט זיך, אַז מירקין האָט נישט גע-
וװווסט, אַז דאָס אַלעס איז געווען אַראַנזשירט פון פּעטערבורנ. דעם פֹאַ-
טערס אויג האָט אים באַגלײט פון דערווייטנס און איבער אים געװאַכט.
און אפשר האָט מירקין יאַ זיך אָנגעשטויסן און ער האָט נישט געװאָלט
אויף קלאָר וויסן. צום פאָטער האָט ער שוין קיין האַס נישט געטראָגן,
זיך נישט געקאַנט מוח? זיין זיין איבערנגעאיילטן שריט און זיין באַלײ-
דיקנדיקן בַריוו צו אים,
-- װאָס אַרט עס מיך, מיט וועמען ער האָט חתונה?
ער האָט אויך אָנגעהויבן צו דענקען זעלבשטענדיק און איז שוין
נישט מער ארונטערנעפאַלן אַזױ לייכט אונטער דעם איינפלטוס. פון
, זשאַכלינער".
--- איך אַליין קאָן די וועלט נישט איבערמאכן, און אַזױ לאַנג יו
אונדזער אַרדענונג איז אַזעלכע, זע איך נישט איין, פאַרװאָס איך זאָפֿ
נישט געניסן פון דעם, װאָס דאָס מז? און דער טרעף האָבן פאַר מיר אָנ
געגרייט.
ער ווייסט, אַז קיין גנוטער תירויץ איז עס נישט, און ער שעמט זיך
אַביס? דערמיט. דאָס ענאאיסטישע נעפי? איז אָבער שטאַרקער פון די
פקרופּולן, פון ספקן זיך, צי עס איז רעכט אַזֹױ. סמיט איין װאָרט. ער
האָט שוין דאָרט ביי זיך כשר נעמאַכט, זיך נערעכטפארטיקט. און דעהּ
עיקר, קיין אַנדערער אויסווענ איז נישט נעווען.
24 של ו ם אַ ש
פיל צייט האָט ער דורך דעם געהאט, האָט ער אָנגעהויבן באַלעמן-
טשען העלענקען, זי אַראָפּצונעמען פון די לעקציעס אין העלן טאָנ, זי
אַרומצושלעפּן איבער די גאַסן, אין גאָרטן אַריין. דאָס מייד? האָט טאַקע
יעדעס מאָל פאַרן אַרומשלעפּן זיך מיטן בחור געמוזט באַצאָלן מיט אַ
פּאָרציע פונעם טאַטן. עס האָט זיך נעטון חושך. די מאַמע האָט פאַר-
דעקט, פאַרשטעלט, וי ווייט זי האָט געקאַנט, אױסנעטראַכט פאַרשידע-
נע תירוצים, און נישט איינמאָל מיט איר דערפינדונגס-פאַנטאַזיע פאַר-
ווונדערט און דערשטוינט דער טאָכטער און מירקינען. |
ביי די הורוויצעס (און דער עיקר, דער פאָטער און דער זון) האֲי
מען אָנגעהויבן קרום צוֹ קוקן אויף מירקינען. נישט געוווסט, אייגנטלעך,
װאָס ער וויל. דער טאַטע האָט געמאַכט סקאַנדאַלן, פאָרגעװאָרפן דער
מוטער, אַז זי איז אין אַלצדינג שולדיק. זי האָט אַריינגעפירט דעם יונננ-
מאַן אין הויז. מירקין האָט אויסנעמיטן דעם לערער, אַביס? אויס שע-
מעוודיקייט, אַביס? אויס מורא. דערפאַר האָט ער אָפּנעװארט די טאָכ-
טער פאַר דער טיר, ווען זי איז גענאַנגען אויף לעקציעס נאָך די שול-
שעהען. די טענ זענען אַביסל לעננער געװאָרן --- האָט זי מער צייט גע-
האַט. היינט האָט ער זי פּשוט אַראָפּגענומען פון דער לעקציע. דער טאָג
איז געווען א נייער, אַ יום-טובדיקער. עס האָט אים פּשוט געהויבן. עס
האָט זיך אים נענלוסט לויפן איבער די גאַסן וי אַ יינגל, װאָס מען לאָזט-
אַרױס פון חדר, צום ערשטן מאָל האָט ער דערפילט דעם פריליננס-הויך.
און עס האָט אים פאַר נאָרנישט באַנג-נעטון. צום ערשטן מאָל האָבן אים
פאַרלאָזט די זעלבסטמאָרד-שטימונגען, וועלכע האָבן באַגלײיט יעדן פרי-
לינג זיינעם פון זיין קינדהייט אָן. ער האָט נישט מער געפילט יענע אַנגס-
טיקע אומרואיקייט, יענע נאָננדיקע בענקשאַפט און חרטה'געפילן, װאָס
זענען אים באַפאַלן יעדעס מאָל אין דער צייט, אַזױ וי ער װאָלט גע-
טראָנן אויף זיין געוויסן אַ מאָרד --- זיינע פּעטערבורנער שטימונגען. צום
ערשטן מאָל האָט דער פריליננסװוינט נעבלאָזן אין זיין פּנים, און ער
האָט אים אויפגענומען מיט יוננטלעכער פרייד, און עס האָט אים פאַר
גאָרנישט באַנג-געטון, און ער האָט אויף נאָרנישט חרטה געהאַט. פאַר-
קערט, ער האָט דערפילט וי אַ קינד, װאָס װואַרט אויף א יום-טוב --
אַז ער איז גרייט פאַרן פרילינג.
עס האָט זיך אים גענלוסט חיינט צו לויפן איבער די נאַסן, א גאַנצן
זי אַ ר ש ע 239
טאָג אונטער דעם החימל צו זיין, צו זען די שטיקער שוארצע, באַפרײיטע
ערד, די נאַקעטע ביימער, װאָס ציען אויס זייערע קרעפטיקע צוייגן. ער
האָט נישט געקאָנט זיין אליין. עס האָט זיך אים נעגלוסט צו גיין אין
שאָטן פון העלענקען, צו באַרירן מיט זיין אַקסל איר אַקסל, אָנצורירן זי,
צו פילן און צו טרינקען איר הויך און לופט.
ער איז פּשוט אַרויפנעקומען אין שו? אונטער נעפאַר אֶנצוטדעמן
דאָרטן דעם לערער, און אַ פּאָרציע אַריײנצוכאַפּן. עס איז אַלֹץ וערט
געווען. ער האָט זי אַרױסנערופן אין קאָרידאָר און איר פאָרנעשלאָנן, אַן
זי זאָל גיין מיט אים איבער די נאַָסן, אין די גערטנער, אפשר הינטעד
דער שטאָט אַרױס. זי איז געווען מאָדנע געשטימט. זי האָט אויסנעמיטן
זיין בליק און האָט עפּעס פאַרשווינן פאר אים. ער האָט עס גלייך דער-
פילט. ער האָט זי אָנגענומען ביי דער האַנט און געפרענט:
-- װאָס איז געשען?
דאָס קאָן זי אים נישט זאָנן. ניין קאָן זי אויך נישט. זי האָט שוין
אַזוי אויך גענוג סקאַנדאַלן פון פאָטער,
ער איז געװאָרן פאַרשטומט און טרויעריק. זיין פרייד, זיין חלוש-
דיקער באַנער איז מיט איינמאָל אױסנעלאַשן געװאָרן, און ער אין גנע-
בליבן שטיין אומבאַהאָלפן און טרויעריק, זי האָט נישט געקאַנט העלפן.
זי האָט נעקוקט אויף זיין פּנים, װאָס איז מיטאַמאָל אַזױ טרויעריק נע-
ואָרן, אויף די ליפּן װאָס האָבן זיך פאַרקרומט, און זי האָט געמוזט
שמייכלען, זי האָט רחמנות געקראָנן אויף אים און אים נישט געקאַנט אִפּ-
זאָגן, װי מען קאָן נישט אָפּזאָנן אי קינד.
--- גוט, זי װועט גיין. און זאָל געשען, װאָס עס װעט געשען.
זי האָט אים געהייסן ואַרטן אויף דער נאָס. ער האָט געווארט א
האַלבע שעה, אַ שעה. ענדלעך איז זי דאָך אַרױסנעקומען. נאָך אין ווינ-
טערדיקן זשאַקעטל, מיטן געלן פוקס. אָבער דאָס קאַפּעלוש? איז שוין
געווען אן אַנדערס. דאָס הייסט, דאָס זעלבע, נאָר אַנדערש פאַרבויגן, מיט
אַ נייעם באַנד. און מיט איינמאָל האָט זי זיך געענדערט, אין גאַנצן עפּעס
זיך געענדערט. זי האָט זיך פאַרענטפערט, װאָס זי האָט אים געלאָזט
װואַרטן, און דערביי אויסגעמיטן זיין בליק, װאָס זי האָט קיינמאָל פריער
נישט געטון.
20
זי האָט געמוזט אָפּװאַרטן דעם רוסישן לערער, ביז ער וועט זי פאַר-
טרעטן.
איבערן וועג, איבער די נאַסן, אין ער געװוויר געװאָרן װאָס די
מעשה איז:
דער פאָטער האָט איר נעכטן אַ פּאַטש גענעבן. יאָ, יאָ, א פּאַטש.
דערפאַר װאָס זי שלעפּט זיך אַרום מיט אים און פאַרנאַכלעפיקט איר אַר-
בעט.
-- אַ פּאַטש גענעבן+ -- ווונדערט זיך מירקין.
--- יאָ, ער האָט זיך שרעקלעך צעקאָכט און פאַרגעסן איננאַנצן אֶן
זיין פּראָנרעסיווקייט.
נאָר מירקין האָט מיטאַמאָל אָנגעהויבן לאַכן, חיסטעריש זיך פונאַנ-
דערנעלאַכט. זי האָט נישט פאַרשטאַנען, פאַרװאָס. ער איז איר פאָרגע-
קומען פרעמד.
--- עס איז גאָרנישט, -- האָט ער געזאָנט, -- איך האָב זיך אָן עפּעם
דערמאָנט, און ער האָט זי אָננענומען ביי דער האַנט און געשלעפּט זי
נאָך זיך.
שפּעטער האָט ער נעזאַנט וי פאַר זיך:
--- דו ווייסט, אַז מיר זענען ביידע נעפּאַטשטע? -- און ער איז
זייער בלייך נגעװאָרן, אַזױ וי ער װאָלט זיך דערשראָקן פאַרן װאָרט, און
איז אַנטשוינן געװאָרן.
א
זי האָט אים אָנגעקוקט פאַרווונדערט.
ער האָט נעשוויגן...
אונטער דעם איינדרוק פון זיין װאָרט זענען זיי גענאַננען דעם נאַנצן
וועג אין שוויינן, פאַרנומען מיט זיך, וי זיי װאָלטן זיך אין אַן אַנדערער
וועלט עפּעס אָפּנערעדט. צווישן זיך האָבן זיי זיך פאַרשטאַנען און זענען
נעקומען צו איין באַשלוס, אַז זיי מוזן איצט עפּעס טון אַזעלכעס, װאָס
זאָל זיי פאַראייניקן אויף שטענדיק, און דאָס באַלד. היינט נאָך מוז עס
נעשען, איידער זיי צענייען זיך. אַ פרייד, װאָס האָט אַרױסגעקװאָלן פון
אַ פּחד, האָט זיי אַרומגענומען. זייערע הערצער האָבן האַסטיק געקלאַפּט,
וי זיי װאָלטן ביידע זיך אָפּנערעדט צו באַגיין א פאַרברעכן. זיי האָבן
מורא געהאַט זיך צו טרעפן מיט די בליקן.
וו אַ ר שע 231
אַזױ זענען זיי גענאננען גאַס-אױס נאָס איין, ווי צוויי אַרױסנע-
ווארפענע אין נאַקעטן פרילינג אַרײן.
עס האָט זיי אָנגעהויבן צו פרירן, און מירקין האָט פאָרנעליינט
אַרײינצוגיין אין א רעסטאָראַן, װאָס זיי האָבן אָננעטראָפן אויפן ווענ. זי
האָט שטילשווייגנדיק אים נאָכגעשפּאַנט. װאָס ער װאָלט געהייסן, װאָלט
זי שוין געטון. זי האָט שוין מער קיין איינענעם ווילן נישט געהאַט. צום
ערשטן מאָל איז זי מיט אים אין אַ טרעמדן רעסטאָראַן, עס געפעלט איר,
זי עסט מיט גרויס אַפּעטיט דאָס ברויט און פּוטער, זויער-מילך, אײַער,
עס האָט איר קיינמאָל אַזױ נישט געשמעקט די קאַװע מיט שמאַנט. אִפּ-
געגעסן, אָנגעװאַרימט זיך, לויפט מען ווידער איבער די גאַסן. װי לאַנג
איז דער שיעור? מען עט זיך דאָך מוזן אָפּשטעלן, פאַרנאַכט געפינט
מען זיך ווידער אין זאַקסישן גאָרטן, װאָס װעט דער סוף זיין? זי דער-
מאָנט נישט אַהיים צו ניין. זי גייט נאָך אים שטיל. מען װאַרט אױיף
עפּעס. מען שרעקט זיך, און מען װאַרט, און מען ווייסט אליין נישט אויף
װואָס.
ערגעץ-ווו גייט די זון אונטער און דער אָפּשײן שפּילט אין נאָרטן,
אויף די ביימער, אויף די צווייגן, און אויף דעם ווייסן שניי. די שפּיצן
צוויינן ווערן מער פיאָלעטנדיק. די גאַנצע וועלט וערט רויטלעך, פֿייב-
טע שאָטנס שפּרייטן זיך אויס איבערן גאָרטן, שאָטנס פון נאַקעטע ביי-
מער, און זיי גייען צווישן שאָטנס אַרום,
מיטאַמאָל קומט פאָר די וועלט אַזױ פרעמד. עס הייבט אָן צו טונק-
לען. די שאָטנס פאַרשװוינדן. די קרוינען פון די ביימער באַהעפטן זיך
מיט דער נאַכט, װאָס איז אַרום זֵיי. זיי, די ביימער און די נאַכט, ווערן
איין מאַסע און פאַרשטעלן וי מיט א באַלקן און ווענט די אַלעע. די גאַנ-
צע אויסערלעכע וועלט ווערט מיטאַמאָל װי אַ שטוב.
עס איז געווען זי, װאָס האָט געזאָגט די ערשטע:
--- קום-אַרױף צו דיר. עס אין מיר קאַלט.
זייערע טריט טרעטן אין דער ריכטונג פון זיין שטיבל.
דורכן טויער, דורך די טרעפּ ננבענען זיי זיך אין שטיב? אַרײן,
וי זיי װאָלטן געוווסט, אַז זיי גייען טוען אַ שלעכטע זאַך. זייערע הער-
צער קלאַפּן, און די מיילער שווייגן. זיי קומען אין שטיב? און מאַכן צו
די טיר הינטער זיך. אין שטיב? איז טונק?. זיי מאַכן נישט קיין ליכט. זי
238 ש 5 וו ם אַ ש
זיצן ביידע אין טונקלקייט. זי אויפן בעטל, ער --- אויף דער שטול, ביים
טיש.
צוויי פּאֶר אוינן קוקן זיך אֶן, שפּינלען זיך איינע אין דעם אַנדערנס
גלאַנץ, פרייד אויסנעמישט מיט אימה. ער מיידט-אויס דעם בליק. זי,
פאַרקערט, זי זוכט אים, און זי איז די ערשטע, װאָס קוקט אים אין פּנים
אַריין דרייסט, אויפפאָדערנדיק. און אַ קראַפט לינט אינעם בליק, וי זי
װאָלט איר נאַנץ ביסל כוחות און ענערניע אין אים אַריינגעטון. ער פאַר-
שטייט און ווייסט אַלץ. דער סוד, װאָס זיי האָבן זיך אָפּגערעדט אין אַן
אַנדערער וועלט, ווערט אויפגעדעקט אָן געזאָגטעס... קראַמפהאַפטיקע,
ציטערנדיקע פינגער זוכן איינער דעם אַנדערן. פון װאַנען נעמט זיך אַזאַ
קראַפט אין אירע דינע ווייכע פינגער? פאַרשטיקטע קרעכצן שטאַרבן-
אֶפּ אין מיטן אַ פּחדיקן אויסנעשריי.
נאָר איידער צוויי יוננע לייבער באַרירן איינע דאָס אַנדערע --
װאָס לעכצן איינס נאָך אַנדערן -- רייסט מירקין מיט דער גאַנצער מענ-
לעכער קראַפּט זיין אָנגעצױינענעם קערפּער אֶפּ פון אירן, באַרירט מיט
זיינע הייסע ליפּן איר אַנגסטיקן שטערן און ברומט וי פאַר זיך:
--- גיין, ניין, העלענקע, ניין.
אַ מיידלש געשריי ווערט פאַרשטיקט דורך טרערן אין טיפן קישן.
קאַפּיטל 2
אַ קאַפע:נגעוועלב אויף דזשיקא נאָס
אין דער פּאַרטײ איז ער נישט אַרײינגעטראָטן. מירקין האָט נלייך
דערפילט די ענגשאַפט, דאָס סדום-בעט? פון דיסציפּלינירטן פּאַרטיי-דענ-
קען. ער האָט זיך שוין אָבער אויף אַזױ פיל געפילט אויסגעהיילט און
זיכער אין זיין באַשטאַנד, אַז ער האָט זיך געלאָזט גיין אין לעבן אָן אַ
כאָמעט. ער האָט מוט געקראָגן נישט נאָר בלויז צו האָבן זיין איינענע
מיינונג, נאָר זי אויך אַרױסצװזאָגן פריי, צו שטעלן זיך אױױיף איר און
זי צו פאַרטיידיקן.
דאָס האָט אים, זעלבסטפאַרשטענדלעך, באַלד געבראַכט אין אַ
וו אַ ר ש ע 239
קאָנפליקט מיט זיין אומגעבונג. אַ גרינגשעצונג האָט זיך שטענדיק גע-
פילט צו אים איבער דער נאַאיווקייט, װאָס ער האָט ארויסנעוויזן, איבער
זיין נעמען בלוט-ערנסט זאַכן און ווערטער. מען פלענט אים אױסלאַכן אין
די פויסטן, פאַרשפּאָטן זיין נאַאיוקייט, חוזק-מאַכן פון זיין אומשולדי-
קייט און האַלטן אים פאַר אַ נאַרישן תם, װאָס מען שלעפּט זיך אַרום מיט
אים, דער גוטער יאָר ווייסט פֿאַרװאָס,
לעצטנס איז צונעקומען אויף אים דאָס שרעקלעכע זידלװאָרט
;קליינבירנער",
--- איר ווייסט, פּאַניע מירקין, איר זענט אַ טיפּישער פאָרשטייער
פונעם קליינבירנערלעכן קלאַס. אייער גאַנצע פּסיכאָלאָניע, אייער גאַנ-
צער געדאַנקעןנאַנג איז אַ קליינבירנערלעכער.
ער האָט אייגנטלעך נישט פאַרשטאַנען, װאָס פאַר א שימףװאָרט
דאָס איז, פאַרװאָס איז דער קליינבירנער ערנער פון נרויסבירנער? און
װאָס איז עס איבערהויפּט פאַר א שימףװאָרט? נאָר דערפאַר, וייל
אַלע האָבן עס פאַר אַזעלכעס נעהאַלטן, האָט ער דאָס אַזױ אנגענומען.
נאָר נאָך מער האָט זיך דער קאַנפליקט צווישן מירקינען און זיין
אומגעבונג צעפלאקערט אַרום קאַנקרעטע פראַנן, וי למשל, אַרום דער
אַרבעט פאַר די יידישע מאַסן,
די פּאַרטײ האָט געהאט א געויסן פּראָנראַם, אַ פּראָנראַם צונע-
שניטן אויף אַן אַלגעמײינער מאָס פאַרן נאַנצן װעלט-פּראַלעטאַריאַט. און
זי האָט דאָס געפּרװוט אַרויפציען אויף דעם אָרימען, צעבראָכענעם נוף פון
די יידישע מאַסן. דאָס קלייד, אָבער, װאָס איז געווען אויסגענייט אויף
דער מאָס פון אַ שטאַרקן מעכטיקן קערפּער, פונעם פּראָדוקטיוון וועלט-
פּראָלעטאַריאַט, איז געווען צו גרויס פאַר דעם דאַרן קראַנקן יידישן גוף...
יעדנפאַלס האָט די מאָס נעמוזט זיין אַן אַנדערע.
װאָס מער מירקין האָט זיך צונעקוקט צו דער יידישער נויט און אין
אַריינגעדרונגען אין די באַדערפענישן פון די יידישע מאַסן, אַלץ מער אין
אים אויסגעקומען לויט זיין פּראָסטן, נאא יוון 'שכל, אַז דאַ נעשעט עפּעס אַ
טעות, קיינער זעט נישט, קיינער הערט זיך נישט איין צו דער אמתער
נויט און קיינער קלערט נישט ווענן דעם, װאָס מען דאַרף.
עס האָט אים אַרומגערינגלט די יידישע נויט. זי האָט אַרויסנע-
שריגן פון יעדער טיר, פון יעדן פענצטער, פון יעדן פּנים, פון יעדן לייב.
240 ש לום אַשׁ
ער האָט געהאַָט דאָס געפיל, אַז ער געפינט זיך צווישן קראַנקע אין אַ
גרויסן הקדש. צוערשט דאַרף מען דאָך זיי געזונט מאַכן, דערנאָך קאָן
מען רעדן וועגן אַ תכלית פאַר זיי. אָבער זיי זענען דאָך קראַנק. אַלע, אַלע
זענען קראַנק.
ער האָט געלעבט אין איינער פון די גרעסטע שטעט אין איײיראָפּע,
און דאָך האָט ער געהאָט דאָס געפיל, וי ער װאָלט זיך געפונען אין א
פאַרװאָרפענעם אַזיאַטישן מדבר, װאָס איז פאַרגעסן פון דער וועלט. אין
דרויפן טרעט די וועלט מיט ריזיקע טריט אין דער צוקונפט אַריין, צו אַ
ליכטיקערן מאָרנן, צו ציליװויזאַציע, צו פּראָגרעס און זיי האָט מען אי-
בערגעלאָזט שטעקן אין אַ בלאָטע. אַ נאַנץ פאָלֶק איז איבערנעבליבן אין
אַ זומפּ, און מען מערט זיך און מען פרוכפּערט זיך אין דעם זומפּ. קיינער
קלערט נישט, װי אַזױ זיי אַרוסצונעמען פון דאָרט און אָנשליסן זיי צו
די גרויסע טיילן פון דער מענטשחייט, װאָס גייט מיט א מעבטיקן נאַנג
פאָראויס. עס רייסן זיך אָפּטמאָל אַרױיס איינצלנע און אַנטרינען, ראַטע-
ווען זייער לעבן. אָבער די מאַסן, די גרויסע מאַסן בלייבן ווייטער אויף
שטענדיק שטעקן אין זומפּ. װי קאָן מען דאָ רעדן ועגן אָרנאַניזירן די
מאָסן צו אַקטיווע טאַטן, אָנשליסן זיי צו דער איבריקער אַרבעטנדיקער
מענטשהייט, וי ער פלענט עס אָפט הערן אין זיין אומנעבונג? וועמען
וועט איר אָרנאַניזירן? כדי צו באַשאַפּן, אויסצוהאַמערן פון די מאַסן
איין קאָלעקטיוון כוח, מוזן דאָך די מאַפן מיט זיך עפּעס פאָרשטעלן: באַן-
אַרבעטער, פאַכריק-אַרבעטער, ערד-אַרבעטער. אָבער וועמען װעט איר דאָ
צוזאַמעננעמען? די קראַנקהייט, די נויט? ווער װעט עפּעס פאַרלירן, ווער
וועט עפּעס אָנזען, ווען אָט די דאָזיקע מאַסע האַלב-פױלנדיקע װועט אַני
דערלייגן איר טעטיקייט?
אין װאָס באַשטײט איר טעטיקייט?
--- אין רעש, אין געפּילדער, אין ארומלויפעניש, אין יאָגעניש, אין
שאַכער-מאַכער. און אפילו די, װאָס זענען שוין יאָ, מ'שטיינסנעזאַנט,
טעטיק ביי קליין-אינדוסטריע, זענען זיי דאך וי אַ פליסיקע מאַסע, וואס
ענדערט יעדעס מאָל איר צושטאַנד... היינט איז זי ווייך און מאָרגן ווערט
זי פאַרגליווערט. היינט איז מען אַן אַרבעטער, מאָרנן אַ סוחרל...
צוערשט נעזונט מאַכן די מאַפן, אָנשליסן זיי צו דער אַרבעטנדיקער,
פּראָדוקטיווער וועלט. דאָס איז די איינציקע און מעגלעכע אױפנאַבע. אַ
וי אַ רשע 241
לאַנגער און שווערער וועג, טריט-ביי-טריט. נאָר דאָס איז דער איינציקער
וועג. נישטאָ קיין חילוק, ווער עס טוט עס און ווו מען טוט עס, אין אַלֶע
לענדער, אין אַלע וועלט-טיילן, אויף פאַרשידענע אופנים. סיי דאָ, סיי
ערגעץ-אַנדערשווו: אין אַמעריקע, אין רוסלאַנד, אין פּױל, אין ארץ-
ישראל --- אומעטום, ווו עס ווערט געטון די אַרבעט געזונט צו מאַכן די
יידישע מאַסן, פרוכטבאַר צו מאַכן דאָס יידישע לעבן, סיי פאַר זיך און
סיי פאַר אַנדערע -- אָנצושליסן די יידישע מאַסן צו דער איבריקער
אַרבעטנדיקער וועלט --- דאָרט איז יידיש שאַפן, דאָרט דאַרף מען העלפן,
אַ האַנט צולייגן.
ער האָט געזען דאָס יידישע פאלק צעשפּרײט איבער דער װעלט,
װוי אַ שטיק רוי, אומבאַאַרבעט װיסט פעלד, איבער וועלכן עס װאַקסן
װוילדע גראָזן מיט אָפּנעשטאַנענע שימלדיקע זומפּן. פון פאַרשידענע עקן
פירן נוטע הענט אַקערס אַרױיס אוימצושניידן די וויסטע, פאַרהאַרטעװוע-
טע ערד. אַ מינוט דאַכט זיך, אַז די דאָזיקע אַקערס, נגעפירט פון פאַרשי-
דענע הענט, פוֹן פאַרשידענע ריכטונגען, גייען זיך פונאַנדער אויף אַנט-
קעגנגעזעצטע ווענן. נאָר זיי וועלן זיך אַלע צונויפקומען... אַלע, װאָס
אַקערן-אויף דאָס פעלד, פון װאָס פאַר אַן עק זיי זאָלן עס נישט אָנהייבן
און מיט װאָסערע הענט דער אַקער זאָל נישט ווערן אָנגעפירט, --- איז גע-
בענטשט די אַרבעט,
ער האָט שוין נעזען זיין װוענ קלאָר, די מעטע אויף וועלכער ער
דאַר שטענדיק שטיין, דאָרט, וו דער אַקער וערט אָנגעפירט אויפן
יידישן פעלד, אָן חילוק פוֹן דיכטוננען. באפרייען זיך פון אַלע אַרויפנע-
זואָרפענע טעאָריעס, אויספירונגען, פּראָנראַמען אָדער אבערגלויבנס, בא-
פרייען זיך פון פרעמדע נעטמער און זיין זיך אַליין, און האָבן דעם מוט
צו זיין זיך אַלֵיין.
דאָך האָבן דער , זשאַכלינער? און די אַנדערע נישט איבערגעריסן
מיט מירקינען. זיי האָבן אים געהאַלטן פאַר אַ פאַרפאַלענעם, אָבער נע-
אַמפּערט האָבן זיי זיך ווייטער מיט אים.
--- וי אַזױ װועט איר געזונט מאַכן די יידישע מאַסן?
--- אין פאַבריקן זיי אַרייננעמען. זיי זאָלן פּראָדוקטיוו ווערן.
--- אַדרבה, אפשר וועט איר פּועלן ביי די יידישע בורזשאַקעס, אַז
זיי זאָלן צונעמען יידישע אַרבעטער אין זייערע פאַבריקן? איר זענט דאָך
)2
242 ש לו ם אַ ש
עפּעס זייערער אַן איינענער מענטש, אפשר װועט איר א רעד טון מיט
זיי?
--- פאַרװאָס נישט? נעוויס. נישט נאָר רעדן, נאָר אויך טון. איך
על מיט פאַרגעניגן אַועקגעבן אַלץ, װאָס איך האָב, צו רעאַליזירן דעם
אידעאַל,
--- מיר וועלן אייך האַלטן ביים װאָרט, --- זאָגט דער , זשאַכלינער".
--- נישט נאָר ביים װאָרט. איך שטיי נרייט מיט אַלעם אייך צו די-
נען, װאָס איר װועט פון מיר פאַרלאַנגען צו טון אין דער ריכטונג.
אין אַ פּאָר טעג אַרום איז געקומען צו אים דער , זשאַכלינער" און
האָט צו אים נעזאַנט אין אַ זייער ואַזשנעם טאָן, מיט אַ ואַזשנער מינע,
אַז חבר אַנאַטאָל װויל זיך מיט אים זען.
מירקין האָט שוין געהערט פון דעם נאָמען. עס איז געווען איינער
פון די באַהאַלטענע פירער. ער האָט אָבער נאָך קיינמאָל נישט געהאט
די זכיה מײיט דעם דאָזיקן באַרימטן נאָמען, װאָס איז אַרומגענאַנגען וי
אַ לענענדע אין זיין אומגעבונג, צוזאמענצוקומען זיך, און ער איז זייער
נעשפּאַנט געווען אויף דעם טרעפן זיך מיט אים.
איינמאָל האָט אים דער , זשאַכלינער" אַוועקגעפירט אין קאַפע-גע-
וועלבל צו שלמה , בחור".
דאָס קאַפע-געוועלבל האָט זיך נעפונען אויף דזשיקער גאַס. שלמה
,בחור" איז שוין דווקא געווען אַ באַװײיבטער און אַ באַקינדלטער, נאָר
דאָס האָט אים דאָס ווייב זיינס אַזאַ נאָמען געגעבן דערפאַר, ווייל, כאָטש
ער איז אַ באַװײיכטער און אַ באַקינדלטער, האַלט ער זיך נאָר אין איין
חברן מיט בחורים, מיט דער חברה, צו וועלכער שלמה האָט באַלאַנגט
אין זיינע בחורשע יאָרן. דאָרטן, אין דעם קאַפּע-געװעלבל, פלעגן פאַרי
קערן די סאַמע קאַרפּן-קעפּ, די מיטגלידער פון , צענטראַל-ראַט?, װאָס
נאָר געציילטע האָבן זיי געקענט. לעבן דעם קאַפע-נעװעלבל איז געווען
אַ קיכ?, פון וועלכן אַ פענצטער איז אַרױסנעקומען אין הויף אַריין. דאָרטן
אין קיכ?, ביי די זודיקע טעפּ הייסע װאַסער און קאַווע-קענדלעך, זענען
אָפּנעהאַלטן געװאָרן באַראַטונגען, באַשטימט געװאָרן שטרייקן און מען
האָט אַרױסגעשיקט וויכטיקע לאָזוננען אויף די בערזעס, אויף די נאַלעװ-
קיס און נאַװאָליפּיע, אין די ערנסטע יאָרן פון דער פינצטערער רעאַק-
ציע. קיין שום פּאַפּיר?ל, װאָס האָט געקאָנט קאָמפּראָמיטירן איז נישט
זו אַ ר ש ע 242
דערלויבט געווען אַריינצוברענגען אין קאַפע-געװעלבל, בכדי ביי אַן או-
בערפאַל פון דער פּאַליצײי זאָל נאָרנישט אַרײנפאַלן אין די פּאַליצַייאי-
שע הענט. די פּאַליצײי האָט געהאַט אַן אויג אױיף דעם קאַפע-נעוועלבפ,
און נישט איינמאָל האָט זי דאָ געמאַכט איבערפאַלן. אַמאָל איז געלונגען
צו אַנטרינען דורך דעם קיך-פענצטערל. אן אַנדערשמאָל איז מען טאַקע
,פאַרשיט? געװואָרן. נאָר יעדעס מאָל האָט מען שלמהלע , בחוד" געשלעפּט
אין ראָטהױיז. קיין באַװייזן קענן אים זענען נישט געווען, האָט מען אים
געמוזט אין א פּאַר װאָכן אַרום אַרױסלאָזן. נאָר אַרױסנעלאָזט פון ואַך
האָט מען שלמהלען שטענדיק מיט אַ פּאֶר ציין ווינציקער, מיט א פאָר
שװואַרצע ריננען אונטער די אוינן, מיט אונטערנעהאקטע זייטן, מיט װאָס
די פּאָליציי, אָדער קרימינעלע אַרעסטאַנטן, צו וועלכע מ'האָט אים אַריין-
געלאָזט, פלענן אים מכבד זיין. שלמהלע , בחור" האָט זיך אָבער וייניק-
װאָס נעמאַט דערמון. אַרומגעדרייט זיך מיט אַ פאַרבונדן פּנים, פון דער
באַװאָנקעטער ליפ האָט אַרױסנגעשטאַרט די צעבלוטיקטע יאַסלע פון די
אױיסנעהאַקטע ציין, װוי אַ פענצטער אָן שויבן. אַ שיינענדיקער, א פריי-
לעכער, וי עס װאָלטן גאָרנישט נעווען זיינע באַקן, אויף וועלכע מען האָט
נעפּאַטשט, פלענט ער אונטערשמייכלען צו חברה מיט קוראזש:
--- מיר וועלן זיי נאָך ווייזן!
נאָך דעם, װי אין ביאַליסטאָק האָט זיך, נישט אָן אַ פאַרביטערטן
קאַמף, דאָך אייננעגעבן דורכצוברעכן די װאַנט און צוצולאָזן יידישע
אַרבעטער אין די טעקסטיל-פאַבריקן, איז דער דאָזיקער פּרװו אויך אין
לאָדזש נעמאכט נגעװאָרן. אין לאָדזש אָבער איז דער קאמף געווען פיפ
שווערער. עס איז געווען גאָרנישט איינצובעטן די יידישע פאַבריקאנטן,
צו וועמען עס באַלאַננען די דאמפפאַבריקן, אַריינצונעמען יידישע אַר-
בעטער. צוזאַמען מיט די רעאקציאַנערע פּױליש-קריסטלעכע ארבעטעד
האָבן זיי אויפנעשטעלט אַ שטעכנדיקע צוים אַרום די פאַבריקן, און אַזױ
וי דער מלאך סיט דער אויסנעשטרעקטער שװוערך געהיט די טױערן
פונעם דאַמף-גןדעדן קעגן די יידישע אַרבעטער. זיי האָבן איינפאַך פאַר-
אורטיילט די יידישע וועבער צו זיין זייער גאַנץ לעבן אייננעשפּאַנט אין
מיטל-אַלטערישן טרעט-שטול און אונטערצוניין און צעריבן ווערן צו"
זאַמען מיט דעם אָפּנעלעבטן מיט-אַלטערישן טרעט-שטו? דורך די ציין
פון דער צייט, |
24 ש לו ם אַ ש
די יידישע אַרבעטער-פירער האָבן אָבער דעם קאַמף נישט אויפנע-
געבן. און הערנדיק פונעם , זשאַכלינער? וועגן מירקינס גרייט זיין צו-
צוהעלפן, האָבן זיי געשיקט אים רופן. מען האָט אויף מירקינען געליינט
אַן אומבאַרעכטיקטע האָפענונג, ווייל זיין אָפּשטאַם און די לענענדע
ווענן זיין פאָטערס רייכקייט האָבן געשפּײזט דעם גליבן, אַז ער קאָן
עפּעס טון אין דער זאַך, צום װינציקסטן ביי יידישע קאַפּיטאַליסטן ביי-
הילפיק זיין. מען האָט אים צוליב דעם צום ערשטן מאָל אַריינגעפירט אין
קרייז פון שלמה , בחורס" קאַפע-געוועלבל,
מירקין האָט שוין פון דעם דאָזיקן קאַפע-געװועלבל געהאָט געהערט.
עס איז געווען אוונט-צייט, ווען מען האָט אים אַהין פאַרפירט. אַ
רעגנדיקע ראָסע, װאָס איז געקומען פון דער פּאַרע און װאַרימקײט, וועל-
כע האָט געהערשט אינעװוייניק, האָט זיך נעזעצט אויף די מיט שמוציקע
פאָרהעננלעך באַהאָנגענע שויבן-טירן. אינעם געוועלב? זענען, וי אין
יעדן אַנדערן קאַפעדשטיבל אין װאַרשע, געזעסן ביי נִישְט איבריק ריינע
טישלעך, באַדעקט מיט צייטוננס-פּאַפּיר, איינצלנע מענטשן און האָבן זיך
אָנגעװאַרימט ביי נלעזלעך קאַװע, ביי קאַרגע זעמל מיט הערינג, פון דער
גאַס-נאַקעטקײט און דער נאַס-קעלט. הינטער דעם פון פלינן באַקלעפּטן
בופעט, וועלכער איז געשטאַנען אַן אָנגעשטעלטער מיט נעבעקס און
צווייפלהאַפטיקע קעז-קיכלעך, איז געשטאַנען א הויכער ייד-יונג, מיט אַ
פאַרבונדן פּנים, װאָס האָט געקאָנט זיין צוליב ציין-ווייטיק. פון די װאָג-
סעס האָט אַרױפנעקוקט אַן אױיסגעהאַקטער פּראַנט. פון אַ דערבייאיקן
קיכ?, װאָס איז געווען אָפּנעטײלט פונעם קאַפע-געוועלבל מיט אַ שיילנ-
דיקן טאַפּעטן ווענטל, האָט זיך נעהערט אַ הויכע קרינערישע ווייבערשע
שטימע. דער ייד-יונג הינטערן בופעט איז אומרואיק געװאָרן ביי מירקינס
אַריינקומען און האָט אָנגעהויבן צו װאַרפן אויף אים שרעקנדיקע אויגן.
ער האָט זיך באַלד אָבער איינגעשטילט, ווען ער האָט געזען --- אין װע-
מענס באַנלייטונג ער קומט.
מירקין האָט זיך פאַרװונדערט. דאָס זאָל עס זיין אינגאַנצן? ער
האָט זיך פאָרגעשטעלט מער ראָמאַנטיש, אין אַ קעלער, דורך טונקעלע
טרעפּ. עס האָט אים באַליידיקט די נאַסיקײט און די נאַקעטקײט פונעם
געוועלבל,
דער , זשאַכלינער" האָט אים צונעפירט צו אַ טישל, אַרום וועלכן
זו אַ ר ש ע 245!
עס זענען געזעסן עטלעכע יוננעלייט. טייל פון זיי זענען געווען אין גע-
ווענלעכע אַרבעטער-קליידער. נאָר איינער פון זיי האָט אויסנעזען וי אַן
אָנשטענדיק מעקלערל פון קליינע בכבודע געשעפטן, אָדער וי אַ היימי-
שער העברעאישער לערער אין אַ משכיליש רייך הויז. א קורץ געשױירן
בלאַנד בערדל, אוֹן נישט וי די אַנדערע, אין אַ שוארץ העמדל, נאָר
אין אַ גענוג זויבערן פאַרליינטן קאָלנער. און, פֿאַרשטײט זיך, אין
ברילן. = מירקין האָט באַלד פאַרשטאַנען, אַז דער דאָזיקער מעקלער?
לויטן אויסזען איז דאָס דער בארימטער אַנאַטאָל, דער טעאָרעטיקער, דער
פירער פון דער פּאַרטײ, דער פיל מאָל פון סיביר אַנטלאַפענער, דער פי?-
געזוכטער, |
פאַרשטייט זיך, אַז דאָס נעשפּרעך, װאָס מען האָט געפירט אַרום
דעם טישל, האָט מען ביי מירקינס דערשיינען באַלד איבערנעהאקט. מיר-
קין מיטן , זשאכלינער" האָבן זיך, אָן צו באַנריסן, אַוװעקנעזעצט נעבן
שכנדיקן טישל, פונעם צווייטן טיש? האָט מען איבערנעפרענט, צי עד
ווייסט, ווענן װאָס עס האַנדלט זיך, און װאָס ער קאָן ביי דעם דאָזיקן
ענין העלפן?
מירקין האָט פון זיין טיש? אָפּנעענטפערט, אַז ער וייסט נישט.
--- איר האָט אַרױסנעזאַנט אייער גרייטוויליקייט אונדז צו העלפן
אין איבערפירן די יידישע טעקסטי-אַרבעטער פון דער פאַרעלטערטער
האַנט-אַרבעט צו דאַמף. מיט װאָס קאָנט איר אונדז דאָ העלפן?
--- איך ווייס נישט. איך ואַרט פון אייך דאָס צוֹ הערן, -- האָט
מירקין צוריק אָפּנעענטפערט נישט דירעקט צום פרענער, נאָר צוֹם , זשאַכ-
לינער", צו וועמען די פראַנע איז אויך פונעם צוייטן טיש? געשטעלט
געװאָרן.
--- איר קאַנט אונדז דערביי אַ סך צוהעלפן, -- האָט מען אים נע-
זאָנט פונעם צווייטן טישל,
--- איך בין נגיינגעריק צו וויסן, וי אַזױ? איך זאָג זיך נישט אֶפּ פון
קיין מי. איך בין נרייט אַלץ, אַלְץ צו טון, װאָס מען װועט פאַרלאַננען פון
מיר, כאָטש איך מוז אייך אין פאָראויס זאָנן, אַז מיינע מענלעכקייטן זע"
נען זייער באַנגרענעצטע, --- טענחט מירקין אַריין צום , זשאַכלינער", אַזױ
וי ער װאָלט אים דאָס נעשטעלט די פראַנע.
--- דאָס וועלן מיר זען, -- ענטפערט פמען אֶפּ פון צווייטן טישל.
246 של {ן ם אַ ש
--- אייערע מענלעכקייטן זענען שוין גאָרנישט קיין באַגרענעצטע. איר
קאָנט אונדז אַ סך, אַ סך העלפן. עס הענגט נאָר אִפּ פון אייך.
--- זאָגט מיר, מיט װאָס און וי אַזױי?
-- אָט זיצט מיט אונדז אַ חבר פון לאָדזש. לויט וי ער גיט איבער,
איז די לאַגע קריטיש, זייער קריטיש.
-- איך ווייס עס. אָבער זאָגט מיר, װאָס איך זאָל טון?
פון צווייטן טישל האָט מען זיך גענומען אים צו דערקלערן;
-- עס האַנדלט זיך וועגן באַאיינפלוסן די יידישע פאַבריקאַנטן,
אויסצופירן אויף זיי אַ דרוק, אַז זיי זאָלן אויפגעבן זייער קאַמף קעגן
די יידישע מאַסן. און דאָס מוז קומען פון אַ נאַנץ אַנדערער זייט. דאָס
מוז קומען דורך דעם יידישן גרױיסקאַפּיטאַל. עס מוז ווערן א מאָדע-
זאַך, אויב איר ווילט, אַ נאַציאָנאַלער ענין ביים יידישן פאַבריקאַנט צו"
צונעמען יידישע אַרבעטער, זאָל עס זיין צוליב װאָס פאַראַ מאָמיוון זיי
ווילן, אפילן נאַציאָנאַלע. אונדז איז נישט קיין חילוק, אַבי דורכצוברעכן
די װאַנט. מיט די קריסטלעכע פּוילישע אַרבעטער ועלן מיר זיך שוין אַן
עצה געבן. עס איז אַ פראַנע פון אויפקלערן, פון פאַרשטענדיקונג. נאָר
צו די יידישע פאַבריקאַנטן האָבן מיר נישט קיין צוטריט, מוזן מיר זוכן
אַנדערע ועגן. אפשר איז דאָ אַ מענלעכקייט דורך אייער פאָטער, דורך
די קדייזן פון אייער פאָטער? קאַפּיטאַל האָט גרויס דרך-ארץ פאַר קאַפּי-
טאַל. און דער דרוק מוז קומען פון אויבן, פון סאַמע פּעטערבורג. אפשר
װאָלט נאָר געווען אַ מענלעכקייט צו באַװענן אייער פאָטער אַרײנצולײגן
אַ געוויסע סומע נעלט און אַליין אויפצועפענען א טעקסטיל-פאַבריק אין
לאָדזש און אָנשטעלן יידישע אַרבעטער? מיט דעם זאָל ער דינען פאַר אַ
ביײישפּי?ל פאַר אַנדערע. אָדער, ווען איר אַלֵיין האָט די מענלעכקייט דאָס
צו טון. מיר דערווארטן נישט פון אים, אָדער פון אייך, קיין באַזונדערע
הנחות. דאָס איינציקע, ווענן װאָס עס האַנדלט זיך, איז -- אַז עס זאָל
:ווער מאַכן דעם אנהייב, צו באַװייזן, אַז יידישע אַרבעטער לאָזן זיך פּונקט
אַזױ גוט עקספּלואטירן, וי נישט-יידישע. ווענן דעם האַנדלט עס זיך.
װאָס קאָנט איר אונדז דערביי העלפן?
מירקין איז דערשטוינט נגעװאָרן פון דער פּראָפּאָזיציע, װאָס איז
אים נעמאַכט געװאָרן. ער האָט זיך דורך איר געפונען אַביסל באַלֿײ-
דיקט. הייסט עס, אַז מען האַלט אים נאָך פאַר דעם נגידס זונדל?! ער,
ל ש ר ש ע
װאָס האָט געמיינט, אַז ער איז שוין איננאַנצן געבוירן געװאָרן אַן אַנדע-
דער און איז איינער פון זיין װאָס פאַר אַ שייכות האָט ער מיט זיין פאָ-
טערס פאַרמעננם? אָבער צו באַליידיקן זיך איז נישט געווען אויף וועמען.
דער דאָזיקער אַנאַטאָל האָט זיך צו אים געװוענדעט אַזױ אויפריכטיק,
אָן יעדן חינטער-געדאנק, אַז מירקין האָט זיך נעמוזט ווונדערן װעגן דער
נאַאיווער פאָרשטעלוננ, װאָס זיי האָבן ווענן יידישע גבירים,
פירקין האָט זיך גערויטלט און אָפּנעענטפערט מיט פאַרשעמטקייט:
--- מיט מיין פאָטער האָב איך נישט קיין שום פאַרבינדונג, איך האָב
איבערגעריסן מיט אים אַלע באַציאוננען.
--- דאָס איז אַ פראַנע פון טאַקטיק, --- האָט אַנאַטאָל אים אָפַּנע-
ענטפערט מיט א שמייכל אין זיינע װאָנסעס אַריין. -- אַז מ'האָט באַ.
דאַרפט, האָט איר איבערנעהאקט די באַציאונגען, און אַז מען װועט באַ-
דאַרפן, װעט איר צוֹריק באַנייען די באַציאוננען.
מירקין האָט אים אָנגעקוקט פארווונדערט, מיט אומצוטרוי. עס האָט
אים געגרילצט דער צינישער קלאַנג. אַנאַטאָלס אויגן זענען געווען געריב-
טעט צוֹ אים סים אַן אָפענער פאַרשטענדלעכקייט, און יעדער ביינעשמאס
פון ציניזם איז פאַרשווונדן,
/אַנאַטאָל, זעט-אויס, האָט געוװוסט, װאָס עס קומט-פאָר אין די
געדאַנקען פון דעם דאָזיקן יונננמאַן, און ער װאָט זיך נעאיילט אים צו
דערקלערן,
--- יעדער איינער פון אונדז העלפט דער זאַך לויט זיינע מענלעב-
קייטן, אויף דעם אופן, װוי ער קאָן עס צום בעסטן טון. עס װאָלט דאָך
זייער נאַריש געווען נאָר צוליב א קאַפּריז נישט אויסצונוצן די מענלעמ-
קייטן, װאָס מיר קאָנען האָבן דורך אייער פאָטערס איינפלוס, דורך זיין
אָנגעזאַמלטן פאַרמענן. פיר האָבן נישט קיין צייט צו שפּילן זיך אין
קינדערשע ברונזן. מעגלעכקייטן פאַר אַנדערע זאכן האָבן סיר פיל, אין
דער דאָזיקער זאַך קאַנט איר אונדז נאָר אַלֿיין חילפיק זיין.
--- און דאָס לייגט איר מיר פאָר, איר, --- אַז איך זאָל אַרײינטרעטן
אין קאָנטאַקט מיט מיין כורזשואַזן פאָטער? --- ווונדערט זיך מירקין,
--- פאַרװאָס נישט? פון אַ ננב, אַבי צו העלפן אונדזער זאַך, --
זאָנט דער חבר מיט א שמייכל,
מירקין קלערט נאָך אַ ווייל,
248 .
של ום א ש
--- דאָס, װאָס איר לייגט מיר פאָר, איז אינגאַנצן אין איינקלאַנג
מיט מיינע געדאַנקען. דאָך, די דירעקטע פּראָפּאָזיציע, װאָס איר מאַכט
מיר, צו פאַרשטענדיקן זיך מיט מיין פאָטער, -- דערלויבט מיר דאָס זיך
איבערצוליינן. איך װאָלט אָבער זייער גערן געװאָלט מיט אייך זיך דורב-
רעדן, -- האָט מירקין געזאָגט כמעט אין אַ קינדישן, בעטנדיקן טאָן.
--- מיט פאַרנעניגן. איך װאָלט זיך מיט אייך אויך געװאָלט דורב-
רעדן, און דאָס וי צום געשװוינדפּטן. דער חבר, --- װוינקט ער מיטן קאָפּ
אויפן , זשאַכלינער", --- ווייסט, װו מען געפינט מיך. און מיר וועלן זיך
דורך אים פאַרשטענדיקן, -- האָט דער חבר אַנאַטאָל פארענדיקט און
אויפנעהויבן זיך פון טישל צו גיין. ער האָט באַמערקט, אַז א פּאַר , אוינן"
קוקן אויף אים פון אַ ווינק? אַרױס...
קאַפּיטל 3
חבר אַנאַטאָל
מירקין איז געווען פון יענע נאַטורן, װאָס נויטיקן זיך תמיד אין אַ
רבין, אין א וועג-אַנווייזער, אַריפצוקוקן צו א העכערן פון אים און פון
דאָרט, פון דער הויך, צו באַקומען אַ הסכמה, צו שעפּן א דערמוטיקונג
און אַן אנווייז אויף זיין פירן-זיך און דענקען. אין חבר אַנאַטאָל האָט
מירקין דערזען דעם יעניקן, פאַר וועלכן ער קאָן אַלע קשיות אויספרעגן,
אַלע ספקות אויסשיטן, און ער האָט געגלוסט נענטער זיך צו באַקענען מיט
אים,
קיין אַדרעס האָט דער חבר אַנאַטאָל נישט געהאַט. נעלעבט קאַנספּי-
ראַטיוו --- ווו נענעכטיקט, נישט געטאָנט. מירקין האָט שוין עטלעכע מאָל
געהאָט די געלעננהייט זיך צונויפצוקומען מיטן חבר אַנאַטאָל, נאָר יע-
דעס מאָל איז דאָס זען זיך צוליב ,, נישט פאָראויסגעזעענע סיבות" אָפּנע-
ליינט געװאָרן. ביז דער , זשאַכלינער" האָט אים איינמאָל געכאַפּט און
אים פאַרפירט אין אַ וווינונג פון אַן ערשט-חתונה-געהאַטן פּאַר-פאָלק.
אין נייעם מעבלירטן שטיבל האָט שוין געװאַרט אויף אים דער חבר.
דער , זשאַכלינער" האָט זיי געלאָזט אַליין.
5
וו אַ ר ש ע 249
אַנאַטאָל האָט אים באַנריסט, װי אַן אַלטן באַקאַנטן. דעם הברם
פּנים איז באַשטאַנען פון צוויי באזונדערע טיילן: די ערשטע העלפט --
דִי אױיגן, די צווייטע -- דאָס מוי? זיינס. דאָס מויל איז געווען פון אַן
אַלטן מאַן. די נאַנצע ביטערקייט פון זיין שווערן, מיט יסורים באַלאָדע-
נעם לעבן איז געלעגָן איבערן מיאוסן אויסגעקרימטן און שטענדיק ציניש-
לאַכנדיקן מוי?. אַז ער האָט גערעדט, אַז ער האָט נעקוקט, אַז ער האָט
געשוויגן --- האָט ער שטענרדיק געשמייבלט. מען קאָן נישט זאָגן, אַז דער
שמייכ? זיינער איז נגעווען אָנגענעם. ער איז געווען בייסיק, אַזױ װי אויף
די ראנדן פון זיינע ליפּן און אַזױ וי אויף זיינע נוט באַזאָרגטע, אויסנע-
קעמטע בלאַנדע װאָנסעלעך װאָלט זיך אױפנעהאַלטן די פייכטע מוכלע-
קייט פון פארמאכטע געפעננענישן, אין וועלכע עס אין אים אויסנעקומען
זיינע בעסטע יאָרן צו באַנראָבן. אין זיין שמייכ? איז געלענן א שטענ-
דיקער פאָרווורף פאַר די, װאָס טוען אים נישט נאָך. דערפאַר אָבער האָט
זיך אויף דער אויבערשטער העלפט פון חברס פּנים, דאָס הייסט, אין זיי-
נע אוינן, אויפנעהאַלטן אַן אייביקע קינדהייט. זיינע אוינן האָבן קיינ-
מאָל נישט געהאַט דעם מוט אייך אָפן אָנצוקוקן. װוי פאַרשעמט, האָבן זי
זיך שטענדיק האלב געהאַלטן אין די אוױיסגעבויגענע דעקלעך, און פון
דאָרט האָבן זיי אַרױסנעקוקט מיט אַן אָנבלִיק פון שולדיקייט, פון אַ וויי"
נענדיק רחמנות-בעטן. עס איו נישט געווען קיין נוטסקייט, ואָס אין
געלענן אין זיין בליק. עס איז געווען אַ פּשוט רחמנות-בעטו, מוח? צוֹ
זיין די ביטערקייט, װאָס דער נור? האָט אָננעחתמעט אויף זיינע ליפּן..
אַז מען האָט נערעדט מיט אום, אין מען שטענדיק איטרונען פונעם אֶנֵ-
בליק פון זיין פאַרפאָלננדיקן שמייכ?, װאָס אין אים געלענן אױף די
ליפן, צו דער מענטשלעכער װאַרימקייט פון זיין אוינ-אַנבליק. און דאָס
האָט אויך מירקין איצט געטון.
--- נו, יוננערמאַן, האָט איר אייך באַשלאָסן צו דעם שריט, װעגן
וועלכן מיר האָבן דאָס פריערדיקע מאָל גערעדט?
מירקין האָט אים נישט באַלד אָפּנעענטפערט. ער איז געבליבן אין
זיין שעמעוודיקייט, צוריקנעשלאָגן דורך דעם אָנבליק פון חבר אנאַטאָל.
ער, װואָס האָט נאָך נישט געהאָט פאַרלױרן זיין אימבארירטע ניינערי-
קייט צו אַלעם יידישו, װואָס ער האָט מימנעבראכט מיט זיך פון דער
פרעמדער סביבה, פון וועלכער ער קומט, איז שוין דערשטוינט געבליבן
20 ש לו ם אַ ש
פאַר יעדער יידישער באָרד, אין וועלכער, עס האָט זיך אים געדאַבט, עם
האַלטן זיך אויף טיפע סודות פון יידישער געטלעכער מיסטיק. ביי אַ באַ-
רירונג מיטן יידישן אידעאַליזם, וי ער מאַניפעסטירט זיך -- צי אינעם
אַלטן דור, צי אין דער רעװאָלוציאָנערער באַװעגונג פון יונגן -- אין ע-
פּשוט דערציטערט געבליבן. עס האָט זיך אים געדאָכט, אַז ער שטייט
ביי אַן אומאױיסגעשעפּטן קװאַל, פון וועלכן ער קאָן שעפּן תשובות אויף
אַלע זיינע פּייניקנדיקע פראַגן.
ער איז געשטאַנען פאַרן חבר אַנאַטאָל, װי אַ תלמיד פאַר א רבין.
עס האָט גענומען אַ צייט, ביז ער האָט געפונען לשון.
-- נישט וועגן דעם האַנדלט עס זיך, נישט וועגן דעם װויל איך איצט
מיט אייך רעדן. דאָס איז דאָך אַ קלייניקייט. װאָס איך װאָלט געװאָלט
פון אייך זיך דערוויסן, איז וועגן נאַנצן, וועגן גרויסן, -- און ער האָט
אָפּנעהאַסט אין מיטן,
חבר אַנאַטאָל האָט אים אָנגעקוקט פאַרווונדערט און געשמייבלט.
--- ווענן װאָס ווילט איר מיט מיר רעדן? -- פרענגט ער אים איבער
אין פאַרווונדערונג, אָבער דערביי דערמוטיקנדיק אים מיט אַ פריינט-
לעכן אֶנבליק,
--- וועגן דעם גאַנצן ענין -- שטאַמלט מירקין.
--- װאָס דריקט אייך? -- זעצט זיך אַועק חבר אַנאַטאָל ביים טיש
און ליינט-אַרױף זיינע בלייכע, ווייסע הענט אויפן טישטוך. מירקין נאָך
אים, --- מיינט נישט, ווידער, אַז אַלץ איז שוין ביי מיר קלאָר. נו, אדרבח,
לאָמִיר זיך פּרװוון דורכרעדן,
נעשטאַרקט דורך דעם שװאַכן מענטשלעכן בליק, װאָס האָט גערוט
אויף אים פונעם חברס אוינן, וועלכע זענען מיטאמאָל ליכטיקער און
ברייטער געװאָרן, האָט זיך מירקין אָנגערופן:
--- אַזױ לייכט װועט עס מיר נישט אנקומען. איך ווייס נישט, אויב
איך על עס אייך קאָנען דערקלערן, אויב מיינע אפּיקורסישע געדאַן-
קען וועלן אייך נישט אויפרענן. איך בין דאָס, װאָס מען רופט מיטן
שימף-װאָרט: ,אַ קליינבירנער", צי ,אַ גרויסבירנער". איך האָב עס נע-
פּרוווט אַרױיסשלאָנן. עס לאָזט זיך אָבער נישט. די הויט וועסטו נישט
איבערמאַכן. איך בין נישט נגעקומען צו אייך, געיאַנט דורך וועלכע עס איז
אויסערלעכע סיבות, נאָר דורך אַן אינערלעכן דראַנג געטריבן, אַזױ וי
אַ ד ש ע 201
פילע אַנדערע פון אונדזער דור, צו זוכן אַ נייעם אינהאַלט, אוב איר
װוילט -- אַ גלויבן. עס איז שווער צו לעבן אָן אים. אייך , קלאַסן-מענ-
טשן?, איז עס לייכטער. ביי אייך איז די ענדערונג פון די אומשטענדן
פאַר זיך אַליין אַ צוועק. טייל אויס נקמה, טייל צוליב נוצן. פילע פון אייך
פאַרלירן זיך, פאַרבלאַנדזשען אין די , מיטלען", אַז זיי זעען שוין נאָר-
נישט און באַדאַרפן שוין גאָרנישט עפּעס אַנדערש. מיר אָבער, קלייג"
בירגער", װאָס מיר קומען נישט צוליב נקמח, נישט צוליב נוצן, נאָר צו-
ליב דעם שלמות, װאָס מיר זוכן, מיר קאָנען נישט לעבן אָן דעם גרויסן
צוועק, אין וועלכן מיר גלויבן, אַז ער שטייט וי א שכר ביי דעם אוים-
גאַנג פון אַלע מיטלען. אָבער װאָס איז ער? װאָס איז ער דאָס, װאָס זאָל
אונדז פאַרטרעטן די צווייטע וועלט פון אונדזערע אבות? טיילמאָל זע
איך עס. נאָר טיילמאָל דאַכט זיך מיר, אַז עס איז נאָר נישטאָ. עס אין
נאָר איין לאַנגער, טונקעלער קאָרידאָר, אין וועלכן מיר קוילערן זיך, און
אויף יענער זייט איז נאָרנישטאָ. מיר בלאַנדזשען נאָך פון , מיט?" צום
,ציל? אָן אַ צוועק. אפשר וועט איר מיך אױיסלאַכן, וי די אַנדערע, אפשר
נישט. איך קום צו אייך, וי צו איינעם, װאָס איך נלויב, אַז איר ווייסט
און זעט עס. זייט מוחל מיין נאַאיוויטעט. זאָגט איר מיר, װאָס איז דאָס,
ואס דערװאַרט אונדז ביים אױיסנאַנג, כדי סיר זאָלן פון אים כוחוֹת
שעפּן דורכצודרעפּטשען דעם בלוטיקן וועגי..
חבר אַנאַטאָל האָט אים געלאָזט אויסרעדן געדולדיק, און מירקין
האָט זיך נישט געקאָנט באַפרייען פון דעם טאָפּלטן שפּיל, װאָס האָט זיך
אָפּנעשפּינלט אויפן חברס פּנִים ביי זיינע רייד. דעם חברס אויגן זענען
געווען ערנסט, און עס האָט זיך געדאַכט, אַז זיי זאַפּן איין אין זיך, מיט
אנטייל און װאָרהאַפטיקײט, מירקינס דורשטיקע ווערטער. דערביי אָבער
האָט נישט אויפנעהערט צו דערקוטשען דאָס צינישע שמייכעלע, וֹאָם
האָט מיט ביטול און מיטלייד חוזק געמאַכט פון דעם יונגנמאַנס נאַאיווט
דייד.
--- און װאָס װילט איר דערמיט זאָגן? װוער זאָגט דאָס, אַז מען
באַדאַרף אַ , צוועק", כדי צוגעצוינן צו ווערן דורך אים אין אונדזער
נאַנג? דער גאַנג צו דער סאַציאַלער רעװאָלוציע אין נישט קיין אויסנע-
פלאַפטערטער מיט שטיינער, באַזעצט מיט ביימער, כדי מיר זאָלן דורך
אים אונדזער פילאָזאָפישן שפּאַציר מאַכן. דער וועג צו דער סאַציאַלער
292
א
ש 7 | ם 6
שֵ
יש
רעװאָלוציע איז אַ לאָך, דורך וועלכן מיר גיסן זיך אַלע אַרין, צי מיר
ווילן, צי מיר ווילן נישט, געיאָגט דורך דעם אימפּעט פון דער צייט, פון
די געשעענישן. דאָס אין נישט קיין װאָלונטירןנאַנג, װאָס מיר מאַכן-
דורך. דאָס איז אַ , מוז" -- פעסטגעזעצט דורך אייזערנע געזעצן. טייפ
פּרוװון זיך אַנטקעגנשטעלן, זיי זענען נאַראָנים. מיר זענען נאָר אַ ביסע-
לע קלינער, און מיר קומען אַלֵיין, מיר העלפן נאָר אונטער אַביסעלע די
נעזעצן פון די געשעענישן, כדי דער פּראָצעס זאָל נעשען פלינקער. מיר
טוען אונדזער חוב פאַר די שפּעטערדיקע דורות, פּונקט אַזױ װי די פריער--
דיקע האָבן געטון פאַר אונדז. אָבער , צוועק? --- ווער ווייסט, ווער קאָן
רעדן פון , צוועק"? וער ווייסט איבערהויפּט, צי עס איז דאָ אַ צוועק?
מירקין איז נעבליבן אָפּהענטיק. ער האָט אָנגעקוקט דעם חבר אַנאַ-
טאָל מיט נרויסע, אויפגעריסענע אויגן, װי אַ פאַרלוירן קינד, ביי וועלכן
מען האָט אַרױסגענימען דאָס צוקערל פון דער האַנט, און ער וייסט
נישט פֿאַרװאָס...
--- און דאָס איז אַלץ? -- האָט זיך פון אים אַרױסגעריסן די פראַ-
גע מיט אַ זיפץ.
-- יאָ, חבר, -- האָט אַנאַטאָל אָפּנעענטפערט, -- די אַלע גוטע
זאַכן, װי אידעאַליזם, צוועק, גלויבן -- דאָס האָבן מיר נאָר אויסנע"
קלערט, מיר אינטעליגענטן, אַביס? אֶנצוזייפן דעם װוענ, כדי ער זאֶל זיין
נליטשיקער צו גיין. מיר, קרענקלעכע און שװואַכע, דאַרפן האָבן אָט דעם.
דאָזיקן בוימאיי? פאַר אונדזערע קראַנקע לייבער. די מאַסן, איך מיין די
פּשוטע אָרימע נעדריקטע אין דרויסן, װאָס טראָגן דעם יאָך פונעם לעבן
--- זיי דאַרפן נישט האָבן קיין אידעאַליזם, זיי דאַרפן נישט האָבן קיין
גלויבן. זיי האָבן אַ פיל שטאַרקערן און װירקזאַמערן כוח. דאָס איז צו
באַפרידיקן זייערע איינענע נויטן, װי עס טוט יעדע באַשעפעניש. אינעם.
אמתן לעבן איז נישטאָ קיין אידעאַליזם. דאָס אמתע לעבן ווערט געפירט.
דורך די גרויזאמע געזעצן, װאָס די חיות האָבן אױסגעאַרבעט איגע.
אלד דורך דער נויטווענדיקייט. איר מיינט, אַז די מאַסן ווילן פאַרכאַפּן
די מאַכט צוליב גאָטיזוכערײי? דאָס אין אַן עסק פאַר אונדז, אינטעלי-
גענטן. די מאַסן מאַכן רעװאָלוציע, ווייל זיי ווילן זיין די פירער פונעם
לעבן און קערעווען דעם דיש? אַזױ, אַז ער זאָל זיי שלעפּן פאַר איינע-
נע, עגאָאיסטישע נוצן. יאָ, יאָ, דאָס איז דער אמתער און אייביקער פאַק".
וו אַ ר ש ע 208
טאָר, אַלעס איבריקס איז אַ באַלעמוטשען, אױיסגעטראַכט פון אונדז ליי-
דיקיגייער. דער גאַנצער מענטשלעכער אידעאַליזם אין אַ באַלאַסט, אַ
שפּילעכל פאַר אונדז, אינטעליגענטן. די מאַסן ווייסן נישט דערפון, זיי
'זענען רוי, נראָב, אָן רחמנות. אזוי וי זייער נויט.
אין די לעצטע װערטער פון חבר אנאטאָל האָט מירקין אַרױיסגע-
פילט עפּעס אַ ווייטיק און אַן אומצופרידנקייט. און די דאָזיקע ווערטער
האָבן אויפן יונגנמאַן נעמאַכט אַן איינדרוק, װוי דער חבר אנאַטאָל װאָלט
זיין פּנים געװאָלט פאַרשטעלן הינטער עמיצנס פּאָלע, כדי זיך נישט
אַרויסצווװוייזן.
-- אָבער איר קאָנט דאָך דאָס נישט ערנסט מיינען, -- זאָגט מיר-
קין אַנטױשט, -- אַז דאָס איז אַלץ אָן אַ צוועק, נאָר צוליב נויט. דורך
דער רויער מאַכט פון די מאַסן? ואָס איז, אייגנטלעך, , מאַסע"? װאָס
איז דער נייער אָפּנאָט, װאָס איר האָט זיך געמאַכט? דאָס איז אַן אַנאָ-
נימער צאַר מיט אַ טוױזנט-פאַרביקן קאָפּ. די מאַסע איז נישט קיין זאַך
פאַר זיך, זי איז נאָר אַ צופעליקע דערשיינונג. אין געוויסע דערהויבענע
מאָמענטן האָט זי אפשר איר אייגענע פּסיכאָלאָניע. איר האָט אָבער נאָך
נישט געפונען דאָס פייער, װאָס זאָל אויסשמידן די מאַסן אַלס איינענעם,
באַזונדערן קערפּער. ביים קלענסטן נסיון צעפאַלן זיי זיך צוריק אין יחי-
/דים, װאָס באַצװעקן נאָר זייערע איינענע ענאָאיסטישע צילן. און דאָס
איז דאָך טאַקע, װאָס איך זוך, נאָך װאָס איך בין נעקומען: ביי אייך
פרעגן וועגן יענעם הויכן צוועק, װאָס זאָל אונדז אַלע פארוואנדלען אין
איין קערפּער, װוי דער נלויבן ביי די ערשטע קריסטן, פון וועלכן מיר
זאָלן שעפּן די קראפט פאַר אונדזערע מעשים?
| -- דאָס איז די טיט, -- האָט דער חבר אַנאַטאָל רואיק אָפּנע-
ענטפערט,
--- אויב די פיזישע נויט איז, ווידער, די איינציקע אַרױסדופערין
פון אונדזערע מעשים, און קיין אַנדערער סאָראַלישער כוח אין נישטא.
טא װאָס וועט זיין די טרייב-קראַפט פון אונדזערע מעשים ביים זעטיקן
די פיזישע נױיטן, וי איר גלויבט, דורך דעם פארווירקלעכן פונעם סקאָ-
ציאַליזם?
-- זאָל די וועלט דאַן זאָרנן וועגן אַן אַנדערן פאַקטאָר. פאַר אונ-
דזער דור וועט פאָרלויפיק זיין נגענוג די נויט, -- האָט זיך דער חבר
24 ש לו ם אַ ש
אַנאַטאָל באַהאַלטן חינטער אַ שפּאַניש ווענטל. אָבער מירקין האָט נישט
נאָכגעגעבן, ער האָט אים דווקא געװאָלט פון דאָרט אַרױסבאַקומען.
--- אויב איר פאַרלייקנט, ווידער, יעדן אידעאַליזם, דערלויבט מיר
אייך צו פרעגן גאַנץ אֶפן, חבר אַנאַטאָל. איך בעט אייך איבער, װאָס די
פראַנע איז אַ פּערזענלעכע. נאָר וי אַזױ פאַרענטפערט איר אייער אייגן
לעבן? װאָס טוט איר דאָ? איך קאָן אייך. איך האָב געהערט פון אייער
לעבן, פון אייער פאַרנאַנגענהײט. עס איז איין קייט פון יסורים. און
דאָס איז נישט נגעװאָרן אַרױסנערופן דורך נויט, נאָר דורך עפּעס אַנ-
דערש, װאָפ איר האָט מורא עס אֶנצורופן. מיט װאָס באַרעכטיקט איר
דאָס?
--- אַ, דאָס מיינט איר? --- שמייכלט אַנאַטאָל. -- מיר טוען דאָס
נישט פאַר קיינעם, נאָר פאַר זיך אַליין. און פאַרשידן זענען די מאַטיוון.
אַ טייל פון אונדז זענען , פּראָפעסיאַנעלע". אין דער מענטשלעכער נאַ-
טור האָט זיך אָנגעזאַמלט אַן אָנקלייבעכץ פון דורות, אַ ניינונג צו מאַ-
ניפעסטירן העלדישקייט. די, װאָס האָבן נישט קיין מענלעכקייט ערגעץ
אַנדערש-ווו צו ניין, קומען דאָ אַהער, דאָס איז דער טיפּ פונעם ,פּראָ-
פּעסיאָנעלן" רעװאַלוציאַנער, אַזיער װוי עס איז דער פאַל ביי אונדז יידן.
דאָ איז עס אויס ירושה-נייגונג פון אונדזערע פאָטערס: קדוש-השם. אויךף
אַ מין אָנקלייבעכץ פון דורות. א באַדערפעניש אין אונדזער נאַטור זיך
מקריב צוֹ זיין פאַר אמונח, אַ מין ראָמאַנטיק. האָט מען די אַלְטע אמונה
פאַרלױירן, באַשאַפט מען זיך א נייעם נאָט, פאַר וועמען זיך מקריב צוֹ
זיין. אָבער זייט זיכער, אַז ביים ערשטן נסיון וועלן זיי זיך אָפּשטױסן,
וי די אינטעלינענטן נאָכן 1909טן יאָר. די מאַסע האָט נישט קיין צייט
פאַר אַנטוישונגען. זי איז געקומען נישט צוליב ראָמאַנטישער אֶנקליי-
בעכץ, װאָס האָט זיך אױיפנעהאַלטן אין זייערע נאַטורן. די מאַסע האָט
נישט קיין ירושות. זי איז נעקומען צוליב דעם בלוטיקן היינט. זיי פון
דער מאַסע זענען נישט קיין , פּראָפּעסיאָנעלע? רעװאָלוציאָנערן. זיי ווערן
געטריבן דורך די אומשטענדן, און אַזױ לאַנג װי די אומישטענדן װעלן
אָנהאלטן -- -- ---
מירקין איז אָבער אומנעדולדיק געװאָרן, און ער האָט אים איבער-
געהאַקט אין מיטן.
--- דערלויבט מיר צו צווייפלען, חבר אַנאַטאָל, אַז אייער אוועקגעבן
װיאַ ר ש ע 255
זיך דער באַוענונג איז אויס ניינונג צו העלדישקייט, אָדער אַפילו אויס
ירושה-אָנקלייבעכץ. איך נלויב, אַז עס זענען דאַָ טיפערע און ווירקזא-
מערע פֿאָטיוון, װאָס איר האָט אפשר אַליין מורא זיך צו דערקלערן.
חבר אַנאַטאָל האָט נגעשוויגן א מינוט. ער איז פּלוצלינג געװאָרן
ערנסט. דער שמייכ? פון זיינע ליפּן איז פאַרשװונדן. ער האָט האַלב
פאַרנלייזט די אוינן, װי ער װאָלט געװאָלט אויטמיידן איננאנצן מיר-
קינס בליק, און ער האָט אים אָפּנעענטפערט:
--- דאָס איז אונדזער נורל. מיר ווערן נעטריבן דערצו דורך דער
אמונה, װאָס מיר האָבן אין דער זאך. אפשר האָט איר רעכט, אַז דאָס
אַלץ, װאָט מיר טוען, איז נאָר אַ מיט?. אָבער איך נלויב, אַז עס איז דאָ
א גרויסער און אַן אמתער צוועק, װאָס שטייט נאָך דעם מיט? און דאָס
איז דאָס כשותפותדיקע לעבן און בשותטותדיקע שאפן. מיר פלאַנצן זיך
דאָ איין אין דעם אייביקן לעבן דורך דעם, װאָם מיר לייזן זיך אויף אַלם
יחידים און ווערן צוריקנגעבוירן אין כלל אריין. דער איינצלנער איז דורכ-
נענגלעך. די מאַטע איז די אייכיקייט. די טאַטע -- דאָט איו דאָם פטרר,
אויף וועלכן מיר, יחידים, װאַקסן. די זאַננען בייטן זיך יעדעס יאֶר --
דאָס פעלד איז אייביק!
חבר אַנאַטאָלס פּנים האָט זיך פאַרענדערט און איז באַנלאַנצט נע-
װואָרן פונעם ליכט, װאָס האָט געשלאָגן פון זיינע אויגן. ער האָט זיך אָנ-
געהויבן צו שאַקלען ביי די פריערדיקע ווערטער, וי אַ פרומער ייד הַיים
חאַוונען און זאַמלען כוונות, און ער האָט געזאנט מיט אַ דערהויבענער
ערנסטסייט:
-- אָט דאָס באַװווסטזיין, אַז איך בין איינער פון פילע, באשאפט
אַ בשותפותדיקע פרייד. מען דארף פילן אט יענע מענטשלעכע פרייך,
ואס שטראַלט-אַרױס פון רבין. מען דארף זיין א חסיד, --- ליינט ער צו
מיט אַ שמייכ?, -- כדי דאָס צו דערפילן. מען הייבט זיך דעמאַלט אויף
צו די העכסטע הויכן. דער יחיד קרינט די גאַנצע קדושה אין זיך און
פילט דעם גאַנצן כוח פון רבין אין זיך און איז דערנאָך ביכולת צו טון
גרויסע זאַכן. יאָ, איך נלויב, אַז אט די דאָזיקע בשותפותדיקע פרייד קאָן
אויספילן אַלע אונדזערע וװועלטן און נגעבן אַ טעם צו אונדזער לעבן. איך
קאָן אייך דאָס נישט גענוג געבן צו פאַרשטיין מיט ווערטער, נאָר מ'באַ-
דאַרף דאָס דערפילן,
26 ש ל ו ם אַ ש
מירקין איז געבליבן זיצן, אַ ציטער איז דורכנעגאַנגען דורך זיין
לייב, און ער האָט געטרונקען מיט דורשט דעם חברס ווערטער.
נאָר דער חבר אַנאַטאָל, זעט אויס, האָט זיך באַלד פאַרשעמט פאַר
זיינע סענטימענטן. און אַזױ וי ער װאָלט חרטה געקראָנן אױף דעם,
ואס ער האָט זיך געלאָזט מיטרייסן פון אידעאַליזם, האָט ער צוגעליינט
מיט אַ ביטולדיסן שמייכל; |
-- אָבער זייט דערויף גרייט, יונגערמאַן, אַז אונדזער ראָלע, איך
מיין די ראָלע פון די אינטעליגענטן, פון די, װאָס ווערן צונעצוינן צום
קאַמף דורך אידעאַליזם, וי איר רופט עס -- איז א קלענלעכע און אין
באשטימט אונטערצוניין. ווען דער גרויסער מאַמענט װעט קומען, װועט
זי אונדז צעטרעטן, די רעװאַלוציע, ווייל מיר ועלן זיך נאָר פּלאָנטערן
אונטער אירע פיס מיט אונדזער אומנוצלעכן באַנאַזש, מיט אונדזער אי-
דעאַליזם און ראָמאַנטיק. מיר מוזן דערוויי? זיין צונעגרייט, אַז מיר זע-
גען די, װאָס מען דערװאַרט פון אונדז אונדזער אַרבעט, אַזױ לאַנג וי
מיר קאָנען זיין נוצלעך, און דערנאָך זיך אָפּצוטראָנן. אָבער עס זענען ביי
יידן פאַראַן צדיקים, וואָס זאָנן זיך אָפּ פון יעדן שכר. דאָס באַדאַרף זיין
אונדזער ראָלע. מיר מוזן זיך נעבן, צי מיר ווילן יאַ האָבן שכר, צי נישט,
און פאָרלויפיק ווייסן מיר נאָר פונעם , מיטל", און דעם , מיטל" באַ-
דאַרף מען זיך שענקען איננגאַנצן, אינגאַנצן מיט דער אמונה. אין דער
בשותפותדיקער פרייד וועלן מיר האָבן אַ חלק סיי-ווי-סיי.
מירקין האָט געשוויגן א וויילע, און דערנאָך זיך אָננערופן, אויד
מיט אַ שמייכבל:
--- װאָס ווילט איר, אַז איך זאָל טון?
--- פארט קיין לאָדזש, באקענט זיך מיט דער לאַנע. דערנאָך װעט
איר אַלֵיין וויסן, װאָס איר האָט צו טון.
--- גוט, איך בין נרייט. צו וועמען זאָל איך זיך ווענדן?
--- אונדזערע חברים וועלן אייך שוין דאָרטן אָפּװאַרטן.
װו ט ר ש ע
טאַפּיטל 4
לאָ רוש
איבער די טעלדער איז נאָך אַלְץ געלענן דער שניי-דעק. נאָר דאָ
און דאָרט האָט שוין די ערד, וי אַ פריש אױסגעשלאָפענע יונגע פרוי,
ארױיסנעקוקט וי אַ געפאַנגענע פון די ריסן פון איר דעק. נאָר אויף פיל
ערטער האָט זי שוין נעהאט אַראָפּנעװאָרפן פון זיך דאָס אייז און אין
געלעגן אַן אפענע, אַ פרייע -- וי אַן אויפנגעדעקטע פרוי, מיט איר גאַנצן
לייב אין דרויסן,
וועלדער זענען געשטאנען יוננע. צווייגן, ביימער האָבן געציטערט
פאר טרישקייט. חייזער זענען געשטאַנען, קליינע מיט שטרוי-דעכער
דורכנעווייקטע דורך דעם וינטער, און דורכן וװינטער פאַרשװארצטע
וזענט און פּלויטן, פאַרשטעלט אין א געװועב פון רויטלעכע בעזימדיקע
צוויינן, פּויערים אין גרויסע שטיוול האָבן אין דער פייכטער, דורכגעקנאָ-
טענער ערד נעדדעפּטשעט און צונעלוקט זיך הי זייערע באָרוועסע װיי-
בער שלעפּן פון די , זשעמליאַנקעס" קאַרטאַפל-זעק אויף זייערע פּלי-
צעס. טיילמאָל האט זיך א װאָגן נעשלעפּט איבער א ווענ, טײילמאָל האָט
מען אַ יונג פערד שפּריננען געזען. אױף די סטאַציעס האָבן לאַנג-באַ-
קליידטע יידן מיט פאַרטריקנטע, בלאָטיקע שלומפּערס, זיך נעריסן מיט
אימפּעט און קאָך אין די װאַנאַנען. ווייבער האָבן געשריגן, געװאָרפן זיד
פּעקלעך פון האנם צו האַנט. דאָס איז געווען די לאַנדשאַפט, װאָס מיר-
קין האָםט געזען דורך זיין װאַנאַזדפענצטער אויף זיין וװוענ פון װאַרשע
סיין לאֲדזש.
דאָס פֿאַנד איז געווען א פרעמדס. די מענטשן זענען געווען נישט
קיין אייגענע. דאָך איז אַלְץ געװען אייגנס. נישט נעװען קיין אַנדער
לאַנד, װאָס זאָל זיין זיינס. ער האָט קיינמאָל נישט נעהאָט קיין איינענע
ערד. ער איז געווען אַ קינד פון דער שטאָט. אַ נאָס איז אַמאָל געווען אַן
איינענט, דאָרט ווייט, אין צענטראל-רוסלאנד. א שניי-שטענ אַן איינע-
נער פון שטוב אין נימנאַזיע אַריין. אָבער ערד, אַן אַנבליק פון א האָרי-
זאָנט איז קיינמאָל נישט נגעווען זיינס. לאַנד, שפּראַך, פאָלק איז דעם
מענטשן פרעמך, ערד --- קיינמאָל נישט. יעדע ערד איז יעדן מענטשנס.
28 של ו ם אַשׁ
און צו יעדן פעלד נייגט זיך דער מענטש צו. די לאַנדשאַפט איז געווען
זיין איינענע, ווייל ער האָט זי פאַרשטאַנען, וויי? ער האָט זי געהאט אין
זיין בלוט. ער איז געקנאָטן געװאָרן פון איר,
עס איז געווען א סלאַווישע ערד: דאָס לאַנד פון קאַרטאָפּ?, קרויט.
פון בוריקעס און פון פּראָסטן מענטשלעכן ברויט. דורך דעם היימישן
אָנבליק פון דעם לאַנד, דורך דעם פּױערשן} צענייענדיקן שניי, דורך דעם
אנבליק פון דעם נידעריקן דורכגעװוייקטן שטרוי-דאַך, דורך דער שיואַר-
צער ואַנםט, דורך די בעזימדיקע, ציטערנדיקע צווייגן, ביימער, איז אים
דער מענטש נענטער געװאָרן. דער פרעמדער פּויער מיט די פרעמד-קאַ-
לירטע הויזן, מיט דעם מאָדנעם פיר-קאַנטיקן הוט, און מיט די שטיוו
אָנשטאָט די אָניעצעס.
דורך דער ערד איז אים דאָס אַלץ טייער, ליב און אייגן געװאָרן
ער איז דאָס וועמען דאַנקבאַר געווען פאַר דער ליבע און דער צונעהערי"
קייט, װאָס ער האָט געפילט צו די מענטשן און צו דעם לאַנך: , מיט די
נעגל װעל איך זיך אָנהאַלטן דערין און זיך נישט לאָזן אַװעקיאָגן".
4 אי
8
די נאַסן פון לאָדזש זענען אים פאָרגעקומען נאָך מער פרעמך, ווילךר
און ווונדערלעך דורך זייער אייגנארטיקייט: נערוועזע יידן, נערועזע
גאַסן, נערוועזע געוועלבער. דאַרע ביינערדיקע, שטעקלדיקע קערפּערס,
װאָס פאַלן-אַרױס פון די ברייטע און צו-לאַנגע קאַפּאָטעס. קאַפּאָטעס װוי
ביידלעך, מענטשן וי גלייכע אָפּנעהובלטע קלעצער. איין שטיק -- פון
קאָפּ ביז צו די פיס. װאַרפן מיט די הענט, שרייען שאַקלענדיק מײט זייץ-
רע בערד, פיל-אָן די נאַסן מיט א באַוװענלעכער אומרואיקייט. נערוועזע,
אָפּגעריסענע שטיקלעך ווינט, שטיקער בערד, פאַרביילויפנדיקע, אומרו-
איקע אוינן. אוינן, װאָס פרעגן, אוינן, װאָס דורשטן און זוכן עפּעס. אַ
ים פון קאַשקעטלעך... אַ װאַלד פון דינע שװאַרצע יידן. טייל שלעפּן פּעק-
לעך מיט באַנו? און לויפן פאַרביי, איילן זיך. אַנדערע האָבן צייט. שטייען
אין קרענצלעך אין די עקן, ביי די געוועלבער, פאָכען מיט די שטעקע-
לעך. אַ פלעק פון אַ פּועריש קאָלירט טיכל?, אַן אָנגענעמער פאַרביקער
שיין פון אַ ספּאָדניצע און אַ פּאָר הויזן פון פּױערים און פּויערטעס, וי
וו ט ר ש ע 239
קאָלירטע פעלדיבלימעלעך אויף דעם גראָענדיקן, װאַכעדיקן פאָן פון
שווארצע קאַפּאָטעס און שטאָטישע טיכער..
איבער די שמוציקע, שניי-בלאָטיקע ברוקן אי א הודהא, א באַװע-
גונג. שטויסן אוױיסנעאַרבעטע פּוערישע טיכער אויף ווענענער. וועגענער
צו פערד אייננעשפּאַנט, װענענער צו מענטשן איינגעשפּאַנט. פּיראַמידן
מיט נעפאַרבטע, נישטגעפּרעסטע, ערשט נאָר-װאָס אױסגעאַרבעטע
באַנוולנע און װאָלענע סחורות. פּיראַסידן מיט קאַמנאַרנס. פּיראַמידן
מיט באנוול. און צווישן די ווענענער, מענטשן און פערד -- היטלעך,
שייטלעך, בערד, אויגן, פּעקלעך נאַרן, און פּעקלעך נאַרן..
אָנגענאָסן מיט ענערגיע וי אַ שטאַרקער אָקס, מיט מענטשלעכן
פלייס, באַנאָסן מיט שווייס פון אַרבעט און באַשװאַרצט מיט רויך פון
ווייכן קוי?, ציטערט די שטאָט אין שטענדיקן אימפּעט, אין שטענדיקן
געיאָנ, װי מענטשן און ראָד װאָלטן געטריבן נעװאָרן דורך דעם עלעק-
טרישן שטויס פונעם אַרבעטנדיקן מאַטאָר, װאָלטן געצוינן געװאָרן דורך
דעם לעדער-פּאַסיק אין איין באַוענוננ, אין איין נעשריי, אָן אויפהאלט,
אָן אָטעם-כאַפּ.
פֿאַרנאַכט, ווען דער טאָג פאַרגײיט אין נעפּל פון רויך אין די שװאַר-
צע יידישע געסלעך, זעט זיך פון דערווייטנס דער זונען-אונטערנאנג או-
בער די לאָדזשער פּלאַכן. און דאָס איז אַזױ מאָדנע פרעמד און ווונדער-
לעך אין דער שטאָט. שיטן זיך די גאָסן אָן מיט פאַרשװאַרצט, פליישיק
אַרבעטס-לייב. טראַמװײיען זענען אָנגעיערט מיט מענטשן-קערפּערס. די
שמאָלע טראָטואַרן ביי די הייזער ווערן איינטאך פארטרונקען פון אַהײיימ-
גייענדיקע אַרבעטער, פון זייערע לייבער הייבט אָן אויסצודאַמפן דער
ספּעציפישער גערוך פון די לאָדזשער פאַבריקן, װאָס זיי האָבן אין זיך
אַרײינגעזאַפּט דורך דעם נאַנצן טאָנ ביי דער ארבעט. די שטאָט װערט
אַנגעפילט מיט דעם מאַשינען-אייל? און קאַמגאַרן-געשטאַנק, און א קראָב-
מאַלישע זויערקייט פון בלייכערס ליינט זיך אויף די ראַנדן פון די מיי-
לער און די אויגן.
דענסטמאָל באַלױכטן זיך די שפּייזדגעוועלבלעך. מוטערדיקע, טרויע-
ריקע גראָע קאָפּיטיכער שלייכן זיך מיט קערבעלעך פון די הויפן אַרױס.
האין די עקן פון די גאַסן, געדריקט צו די שאָטנס פון די הייזער, שלייכן
200 ש ל |ן ם אַ ש
זיך ביי די ווענט נאַסן-פרויען מיט געקראָכמאַלעטע קליידלעך, געװאַ-
שענע קעפּ. און פון די אַנטבלױזטע העלדזער אָטעמט אַרױס מאַנסביל-
געשטאנק אויסנעמישט מיט פעפערדיקן פּערפום נעשמאַק.
8 אלו
28
פאַרנאַכט, נאָך דער אַרבעט, איז געקומען צו מירקינען אין האָטעל-
צומער אַ יונגערמאַן און האָט זיך פאָרנעשטעלט: חבר מאָטפ,
מירקין האָט אים דערקענט. עס איז געווען דער זעלבער יונגערמאן,
װאָס ער האָט אָנגעטראָפן אין װאַרשע זיצן מיטן חבר אַנאַטאָל, אינעם
קאַפע-געוועלב?. נאָר אין װאַרשע איז דער חבר מאָטל גענאַנגען אָנגעטון
וי אַן אינטעלינענטער אַרבעטער, ער האָט, דאַכט זיך, געטראָנן אויפן
קאָפּ אַ ווייכן קאַפּעליוש, צי אַ חיט? מיט אַ דאַשעק. יעדנפאַלס געדענקט
מירקין, אַז אין װואַרשע האָט דער חבר מאָט?, וועלכן מען האָט אים פאָר-
נעשטעלט אין קאַפע-געװעלבל, מיט נאָרנישט אויסנגענומען זיך פון די
אַנדערע. אָבער דאָ, אין לאָדזש, איז געשטאַנען פאַר אים א חסידישער
יונגערמאַן. מען װאָלט געקאָנט מיינען, אַזן עס איז אַ בית-מדרש-בחור
אין אַ לאַננער קאַפּאָטע מיט אַ יידיש היטל, כאָטש די פּאות זענען ביי
אים געווען אַרונטערנעקעמט חינטער די אויערן.
--- איר דערקענט מיך נישט? -- איך בין דער חבר מאָטל. איך האָב
אייך נעטראָפן אין װאַרשע. דאָ ניי איך יידיש נעקליידעט צוליב טאַק-
טישע טעמים. די אומשטענדן נויטיקן מיך דערצו, --- זאָנט דער שווארץ-
ברונעטער יונגערמאַן מיט דער יוננער אַרױסנעשפּראָצטער באָרד, טרוקן,
צו דער זאַך, װוי אַ סאַלדאט, װאָס ניט-אָפּ אַ ראַפּאָרט.
--- איך האָב פאַנאַטישע עלטערן, מיט וועלכע די אומשטענדן נוי-
טיסן מיך נאָך אָנצוהאַלטן באַציאונגען.
--- עס מאַכט נישט, װאָס איז דער חילוק, וי אַזױ א מענטש גייט
אָנגעטון?
--- עס איז יאָ אַ חילוק. אַז זיי זענען פאַנאַטיש, מוזן מיר באַוייזן,
אַז מיר קאָנען אויך זיין אױסגעהאַלטן אין אונדזער פּרינציפּ. נאָר עס
װועט נישט לאַנג דויערן, און די אומשטענדן ועלן זיך ענדערן.
דער חבר מאָטל האָט זיך אָנגערופן;
זו אַ ר ש ע 261
--- איך האָב באַקומען דירעקטיוון אייך צו באַקענען מיט דער
לאַנע.
--- איך דאַנק אייך זייער.
--- דער חבר װעט נעמען א טראַמװײ? -- פרענגט מאָטל.
--- איך װאָלט בעסער געװאָלט ניין צופוס. מען זעט בעסער.
--- ס'איז אַ שטיק וועג, און דער , אויספיר-קאָמיטעט? װאַרט אויף
אונדז, --- האָט דער חבר מאָט? געזאַנט אין אַן אָפיציעלן טאָן
געהערט אַזא װאָרט, װי דער , אויספיר-קאָמיטעט", איז מירקין איינ-
גענאַננען אויפצוזעצן זיך אויף א טראַמװײי.
דער חבר מאָט? האָט אים פאַרפירט אין דרויסן אויף ;באַלוט"
אַרױס, אויף אַן אײינשטאָקיקן הילצערנעם הייזל. פון פענצטער האָט זיך
דורך די פאַרמאַכטע לאָדן נעזען קאַרגע װאָכעדיקע ליכט. דורך א טונ-
קעלן קאָרידאָר האָט מען אים אַריינגעפירט אין אַ נידריק שטיבל, אין
וועלכן עס האָט זיך געדאכט, אַז דער באַלקן מיט די דריי דיקע בעלקעס
פאַלן אויפן קאָפּ.
איידער מירקין האָט נאָך צייט געהאָט זיך ארומצוקוקן אין דעם מיט
שאָטן פארטרונקענעם שטיבל, װאָס איז געווען זייער באַשטעלט מיט
עפּעס-װאָס, איידער ער האָט נאָך דערזען אַ מענטשלעך פּנים, האָט אים
ווער מכבד געווען פון אַ װוינק?-אַרױס:
-- נא, נאַ דיר א ניי קאַלב געבראַכט אין שטאַל אַרײן. ווען װעט
מען דיך שלעפּן אין שלאַכט-הױז אַרין?
--- זאָל דער חבר נישט רעאַגירן. דאָס איז אַ משוגענער. ער רעדט
צו אַלעמען אַזױ. צוליב פּאַליצייאישע סיבות מאַכן מיר דאָ די פאַרי
זאַמלונגען. | |
דער חבר מאָט? האָט אים צונעפירט צו א טיש, ביי וועלכן עם
האָבן שוין אויף אים געװאַרט אַן אַרבעטער אַן אַ רעקל, אין אַ העמד,
װאָס איז, זעט-אויס, ערשט אַװעקגעגאַנגען פון דער וועכ-שטול, און אַ
צווייטער יוננערמאַן, וועלכער האָט נעהאַט אַן אינטעלינענט פּנים. דאָס
איז געווען דער , אויספיר-קאמיטעט".
--- זיי מיינען, אַז זיי וװועלן עפּעס אויפטין. איר ועט נאָרנישט
אויפטון. אַ סטאַדע בחמות, אָקסן, קי, קעלבער, און סיי וי סיי וועט מען
202 של וו ם אַ ש
אייך אַלעמען שלעפּן אין שעכט-הויז אַריין. וועמען פריער און וועמען
שפּעטער,
--- ס'איז אַ משונענער, זאָל עס דעם הבר נישט אַר, -- באַרן-
איקט מען מירקינען ווידער. און איינער פונעם , אויספיר-קאָמיטעט" האָט
זיך אויפגעהויבן און איז צונעגאַנגען אין א ווינקל אַריין איינשטילן דעם
משוגענעם.
מירקין האָט פון דערשטוינען גאָרנישט געקאָנט זאָגן. ער האָט זיך
אַרומגעקוקט און האָט דערזען, אַז אױף אַ בענקל ביי א וועב-שטול,
מיט וועלכער דאָס נאַנצע שטיבפ איז געווען פארנומען, אין געזעסן אַ
געשפּענסט פון הויט און ביינער, מיט אַ פאַרקרימט מוי?, פון וועלכן עס
האָט זיך נאַווער געגאָסן, און אַ פּאָר אויסטערליש באַלעבטע אויגן האָבן
אויףה אים געקוקט קראַנקהאַפטיק און פאָרשנדיק,
--- מיט װאָס וויל זיך דער חבר באַקענען? --- מיט דער אַלנעמײ-
נער לאַנע פון די טעקסטיל-אַרבעטער, אָדער מיט דער ספּעציעלער פראַ-
נע, װאָס אינטערעסירט אים? ועגן די באַדינגונגען פון איבערפירן די
יידישע טעקסטיל-אַרבעטער פוֹן האַנט-אַרבעט אויף דאַמף? --- פרענט
דער יוננערמאַן מיטן אינטעליגענטן פּנים מירקינען אין אַ זאַכלעכן טאָן.
--- חברים, איך בין אַ פרעמדער. איך קום זיך צום ערשטן מאָל צו-
נויף מיטן יידישן אַרבעטער, מיט דער יידישער ארימקייט. איך זע דאָס
צום ערשטן מאָל, איך בעט אייך, רעדט נישט צו מיר אין אַזאַ אָפיציעלן
טאָן. איך וויל זיך מיט אַלצדינג באַקענען, מיט אַלצדינג. איך יל אַלץ-
דינג וויסן, -- בעט זיך מירקין ביי זיי.
--- וואָס וויל דער חבר וויסן+ -- פרעגט ווייטער דער אינטעלי-
גענטער יונגערמאַן.
--- װאָס איז עס פאַר אַ שטוב, אין וועלכער מיר געפינען זיך? --
פרענט מירקין.
-- די שטוב, אין וועלכער איר געפינט זיך, חבר, באַלאַננט צו א
יידישן וועבער. דאָ וווינען צוויי פּאַמיליעס, און דריי פאָטערס ארבעטן
אויף די וועב-שטולן, װאָס געפינען זיך דאָ: אַ פאָטער מיט אַ פאַרהיי-
דאַסן זון און אַן איידעם. דער פאָטער זיצט אט דאָרט. ער כאַפּט א דרימפ
אויף די אויפגעשפּאַנטע פאַכן, איידער די נאַכט-אַרבעט הייבט זיך אָן, ---
ווייזט דער פרעמדער יונגערמאַן אָן מירקינען אויף אַ גראָ באַבערדיקט
0
װו אַ ר ש ע 203
פּנים, וועלכעס אַנטפּלעקט זיך ערשט איצט אינעם שיין פון דער נאַפט-
לאָמפּ, װאָס העננגט אויף אַ שטריק? פונעם באַלקן אַראָפּ איבער דער
שטו?. אויף דעם קער-ברעט לענטאָן אַ ייד זיין פּנים און שלאָפּט. דער
חכר דערציילט ווייטער:
--- אין שטיב? קאָנען זיך נאָר נעפינען צוויי וועב-שטולן, משפּחות
זענען דאָ דריי --- לעזט דער טאַטע אֶפּ דעם זון אויף דער נאַכט-אַרבעט,
דער זון איז אָט דער יוננערמאַן, װאָס זיצט מיט אונדז. דער איידעם איז
געגאַנגען אַהיימברעננען די רויע סחורח. די פאַמיליעס האָט מען דערווייל
אַװעקגעשיקט צו שכנים, ווייל מיר האָבן זיך באדאַרמפט מיט אייך זען.
וואס ווילט איר נאָך וויסן, חבר? -- פרענט ענערניש דער אינטעלינענ-
טער יונגערמאַן.
--- דאָ האַלטן זיך אויף, זאָנט איר, צוויי משפּחות אין דעם שטי-
בעלע? -- ווונדערט זיך פירקין. --- ווו שלאָפן זיי?
--- אויפף די שטולן, אונטער די שטולן, איר זעט די ברעטער דאָרט
ביים קיכל? דאָרט האלט זיך אויף איין משפּחח, א מאַן מיט אַ ווייב
און צוויי קינדער. און דאַ ביים טיש? רוקט מען ביינאכט אַרױס דעם טיש
אין קאָרידאָר אַריין אוֹן מען שטעלט אויף אַ בעט, און עס שלאָפט אַ
צווייטע משפחח. אַזױ וי ס'איז נישטאָ קיין פּלאַץ פאָרן טאטן ביינאכט
צו שלאַפן, כאַפּט ער א דרימל בייטאָג. דערפאר אָבער קאָן ער זיך פאַר-
דינען א פּֿאֶר נילדן, אַרכעטנדיק ביינאכט אויף די ליידיק-שטייענדיקע
שטולן. --- װאָס ווילט איר נאַך וויסן, חבר? -- האַלט דער יוננערמאן
אַלץ איין זיין ענערנישן, ביטערן טאָן.
--- און ווער איז דער משונענער?
--דאָס איז נישט קיין משונענער, דאָס איז אַ קאַליקע, אַ פּאַראַלי-
זירטער, פון אַ שלעכטער געבורט -- זייערס אַ זון. קעננאיבער פון דאַ-
נען געפינט זיך דער אָקסן- און שעפּסן-מאַרק. בייטאָנ פירט מען אים
אַרויס פֿון שטוב אויף דער נאס אַרױים. ס'איז נישטאָ קיין פּלאַץ פאַר אים
אין שטוב. זעט ער, װוי מען פירט אַ גאַנצן טאָג אָקסן און שעפּסן אין
שעכט-הויז אַריין, האָט ער זיך איינגערעדט, אַז מענטשן זענען נאָר אָקסן
און שעפּסן. אַז ער זעט אַ לוויה, זאַנט ער: אַהאַ, דאַ פירט מען שוין אַן
אָקס פון שעכט-הויז אַרױים.
--- װואָס ווילט איר נאָך וויסן, חבר?
204 של ו ם אַ ש
מירקין איז אַנטשװיגן געװאָרן.
--- נו, איצט ווייסט איר שוין?
--- יאָ, איצט ווייס איך שוין, -- ענטפערט-אָפּ מירקין, -- און ער
האָט אויך רעכט, --- ליינט ער צו.
--- ווער? -- פרענט דער יונגערמאַן.
--- אָט דער, --- ווייזט מירקין אויף דעם פּאַראַליזירטן, װאָס גלאָצט
אידיאָטיש פון ווינקל אַרױס מיט זיינע אוינן.
--- ניין, נאָך ערנער פון אַן אָקס. אַן אָקס איז כאָטש באַזאָרגט מיט
חיונה ביים לעבן, אַז נישט, גיט ער שלעכט פלייש נאָכן שעכטן. די ווע-
רים אין קבר קאָנען זיך נישט אַזאַ לוקסוס דערלויבן אױיסצופּאַשן זייערע
בחמות. עס גייט ביי זיי דאָרט צו אין קבר, וי ביי אונדז מענטשן אויף
דער ערד, די רייכע קרינן די פעטע בחמות, און אַ טייל מוזן זיך באַננונע-
נען מיט דאַרע הויט און טרוקענע ביינער, -- לאַכט דער אינטעלינענט.
:
ווען זיי זענען אַראָפּנעקומען אויפן הויף, איז מירקין פּלוצים שטיין
נעבליבן.
פון פאַרמאַכטע לאָדן פון אַ שטיב? אַרױס האָט זיך אַרױיסגעריסן
אַ טרויעריק-פריילעך חסידיש געזאַנג, א פּאַטשן מיט הענט און 8 טאַנץ
צום טאַקט,
--- װואָס איז דאָס? -- פרענט מירקין זיין באַנלײטער אַ פאַרוון-
דערטער.
-- אַ חפידיש שטיבל, פרייען זיך. נישטאָ װאָס צוֹ זען. ווילדע מאַ-
נאטישע , דערווישן". אַ נעשוויר אויפן יידישן קערפּער.
--- דאָך, איך ווי? עס זען, איך בעט אייך.
זיי עפענען די טיר פונעם שטיבל. אַ טוכלענע דומפּיקײיט שלאָנט זיי
אין די נעזער, וי אויס אַ סקוה. אַ קרענצל שווארץ-געקליידטע יידן
האַלטן זיך ביי די פּלייצעס װוי גרויסע קינדער און נייען א רקורל. ביי
אָננעצונדענע ליכט זיצן איינצלנע בלייכע פּנימער ביי אָפענע גמרות.
טייל לערנען מיט התמדה, טייל שלאָפן. איינער א ייד מיט אַ פּאֶר דאַ-
רע ביינערנע הענט גייט-אַרום צווישן די שלאָפנדיקע, וועקט זיי אויף
און טיילט לעקעך און בראָנפן.
װ אַ ר ש ע 205
פון דערווייטנס, אין אן אומענדלעכער פינצטערניש, סוקט זיך
איין-איינציק ליכטל. עס זעט-אויס װוי אַ נשמח-ליכטל, װאָס ברענט זיך
צוקאָפּנס פון א גרויסן בר-מנן, װאָס פאַרנעמט דעם גאַנצן חלל? פונעם
אומענדלעכן שאָטן.
--- ברוך, װאָס איז די שמחה? -- פרעגט דער באַנלײטער מיטן
אינטעליגענטן פּנים דעם ייד, -- װאָס טיילט לעקעך און בראָנפן. זעט
זיך אויס, גוט באַקאַנטע. --- װאָס איז די סיבה?
-- גראָבער יונג, דו ווייסט נישט -- דעם רבינס יאָרצייט. װאָס,
מען באַדאַרף דען האָבן אַ סיבה משמח זיין זיך?
--- גלאַט אַזױ, און גלאָט אַזױ, אָן אַ סיבח, -- ענטפערט אים אָפּ
אַן אנדערער ייד מיטן קאַפּ? פאַרדרייט , נאַבאָק", מיטן גלעזל אין די
ביינערדיקע הענט.
-- איך האָב צו אייך אַ בקשח, --- ווענדעט זיך פּלוצים מירקין צו
זיין באַנלײיטער מיט אַ בעטנדיקער שטימע:
--- װאָס איז?
--- איך ווי? דאָ װוינען. שאַפט מיר א װווינונג דאָ.
-- דאָ, אין דער אַרימקייט?
--- יאָ, יאָ. דֹאָ אין דער אַרימקייט מיט זיי. איך וויל זיי קענען,
איך ווי?ל זיי קענען, --- שרייט אויס מירקין מיט בעטנדיקע אױיגן, אָג-
כאַפּנדיק דעם יונננמאַנס האַנט.
--- נוט, מיר וועק זען.
קאַפּיטל 5
לאַדושער הויף
אין אַ פַּאֶר טעג ארום האָט שוין מירקין געװווינט אין וועבער-הויף,
דרויסן אויפן , באַלוט". דער חבר מאָטל האָט אים פאַרשאַפט אַ קװאַר"-
טיר אין דער וווינוננ אויפן ערשטן שטאָק, װאָס איר נאַניקל איז אַרױס-
גענאַננען אויפן חויף אַרױס. די ווינונג איז געוען די ריינסטע און
באַקועמסטע אין גאַנצן חויז. אין אַ פַּאָר טעג אַרום האָט שוין מירקין
206
ש לום אַ ש
געשלאָסן באַקאַנטשאַפט מיט די שכנים, און איז געװען אױסגעקאַכט
מיט זיי.
דאָס איז געווען אַ געווענלעך הילצערן איינשטאָקיק הויזן אויפן
,באַלוט", קעגנאיבער דעם גרויסן אָקסן- און שעפּסן-מאַרק, וווהין מען
האָט צוגעפירט פון גאַנץ פּוילן דאָס נויטיקע פעטס פאַר די לאָדזשער
אַרבעטער. בייטאָג האָט מען געהערט אין די שטיבער אַ קוויטשעריי פון
חזירים, אַ מרוקען פון אָקסן און א מיאָען פון פאַרביינעטריבענע שעפּס,
וועלכע האָבן אַזױ פרעמד אָפּנעקלונגען אין דעם ברודיקן שטאָטיִשן הויף,
זייערע בהמהשע, רחמנות-דערוועקנדיקע קולות האָבן מיטגעבראַכט מיט
זיך אין שטאָטישן הויף אַריין די גרינע לאָנקעס, די פייכטע גראָזן און
האַרבסטיקע נעפּלען. דאָס הויז איז געווען אַ הילצערנס, אַן איינשטאָ-
קיקס, וי מען נגעפינט עס אין דער פּראַווינץ. דערפאַר איז דער הויף נע-
ווען אַ לאַנגער און פאַרדרייטער. באַבױט מיט הילצערנע קאַמערן, מיט
אַלקערלעך, מיט באַזונדער-שטייענדיקע שטיבער. זיי האָבן אויסנעזען --
די אַלֶע איינס-אויפן-אַנדערן אָננעשטעלטע געביידעס -- וי צונויפנע-
קלאַפּט אויף דערווייל. דער באַלעבאָס האָט קיין געלט נישט געהאט צו
פּאַרענדיקן, האָט ער דערווייל? אַרײינגעכאַפּט א ,אונטן? און אים פאַר-
דונגען, איידער דער אויבערשטער שטאָק איז נאָך באַדעקט געוען. די
שלעכטע מאַטעריאַלן, פון וועלכע די געביידעס זענען געווען געבויט,
האָבן זיך געקרישלט, צעליינט. די ווענט האָבן זיך נעשפּאָלטן, די דעכער
נעשיילט...
און די אַלע אומפאַרענדיקטע, האַלב-צונעדעקטע שטיבלעך זענען
אָננעשטעלט מיט אומהיימלעכע, אומנעלומפּערטע הילצערנע וועב-שטולן,
וועלכע פאַרנעמען האַלבע שטיבער ביז צו די באלקנס.
ביי די שטולן זענען, וי אין א קאַטאָרגע-תפיסה, מענטשן צונע-
שפּאַנט צו זיי דורך טעג און נעכט. די שטולן זענען שפּינען, און וי אַ
פלינ געפאַננען אין זייער שפּינוועבס, זיצט דער אָנגעבױינענער מענטש
אין דעם אָנגעשפּאַנטן , פאַך", האַלב אַ נאַקעטער מיט אַ האָר-באַוואקסע-
נער ברוסט אין דרויסן, און טרעט אַ גאַנצן טאָג מיט די נאַקעטע פיס
אויפן טריט-שימע? און האַלט אין איין דורכשיסן דאָס שיפעלע מיטן אָנ-
געשפּאַנטן פאָדים דורך די שיצן פון פאַך, פאַרקלאַפּט דאָס געוועב מיטן
, בלאַט-צוקלאַפּער". נעבן די שטולן, אויף קליינע בענקלעך, זיצן זייערע
זו אַ ר יש ע 207
חילפ-יינגלעך, מינדעריאָריקע קינדער, און האַלטן אין איין אָנשפּאָלן דעם
דרים-פאָדים אויף די שפּאָלערס. די ווייבער און די עלטסטע טעכטער
פלעכטן שוין די קאָליר-שנורן פאַר די מער , פאַנטאסטישע" טיכער, א
גאַנצן טאָג האַלטן , מענטשן-פערד? אין איין צוברעננען אין די הויפן
אַריין, אויה שלעפּנדיקע וועגענער, שטויסן מיט רויען שטאָף; פאַרשידן-
פאַרביקע װאָלן, גאַרן און באַנװל און אויף די זעלבע וועגענער, אייננע-
שפּאַנט צו די מענטשן-פערד, ווערן פון הויף אַרױסגעפירט אױסנעאַרבע-
טע, איילדשמעקנדיקע רויע טיכער צוֹ די פּרעס-מאַשינען, צו די מאגאַ-
זינען, פון װאַנען זיי ווערן צעשיקט איבער די ברייטע, ווייטע מערק פון
דער גרויספער אימפּעריע.
אויף די געלע פּנימער פוֹן די האַנט-װעבער שוועבט אַ שטענדיקע
זאָרג, אַזױ װי אַ טויט-אורטיי? װאָלט געווען צונעקלאַפּט צו די פּלײ-
צעס פון יעדן אַרבעטער. װאָס אַמאָל מער הויבן זיך די הויכע קוימענם
אָרום די ניידאויסנעבויטע שטעט אױף די ברייטע לאדזשער פעלדער,
וואָס אַמאָל מער ברעננען די באַנען צו דער לאָדזשער סטאַציע טיילן פון
שפּינערייען. אָבער נישט פאַר זיי ווערן געבויט די הויכע קוימענס, נישט
פאַר זיי ווערן געבראַכט די אייזערנע שפּינערייען. זיי האָט מען אױף
אייביק פאַרמשפּט צו זיין איינגעשפּאַנט צום הילצערנעם שטול, כדי אין
אוינעם מים אים צו גיין אין ניוועץ אַרין. דער אַלטער דור טראַכט זיך:
פאַר אונדז װועט עס גענוגן. װי ווייט איז עס גאָר צום קבר? דער יוננער
דור, װאָס הייכט ערשט אָן, קלערט וועגן עמינראַציע. זיי האַלטן אין איין
אָנזאַמלען גראָשנם, אָפּגעשפּאָרט פון נויטיקסטן, אויף שיפס-קארטן, און
חלומען פון די וועבערייען אין ווייטע לענדער.
נישט אין אַלע שטיבער הערט זיך דער טויבער הילצערנער קלאַפּ פון
די וועב-שטולן, װאָס דערמאַנט אין אַ ברעטער-קלאַפּערײ. אין אַנדערע
שםיבער, פון אַנדערע פענצטער אַרױס װערט זיך דאָס חוצפּהדיקע לויםן
פון ניידמאַשינען. פון צעקריכנדיקע גראָבע סחורות, --- אָפּפאַלעכטס פון
פאַבריקן, --- װוערן אױסגעאַרבעט װינטער-מאַנטלען, אָנצוגן, חויזן פאַר
די פּויערים אויף די מערק. א גאַנצן טאָג האַלטן זיי אין איין שפּאַנען, די
נייימאַשינען, אַזױ װי זיי װאָלטן נגעהאַלטן אין איין לויפן צו אַ מעטע
און קאָנען נישט דערלויפן... אין אַנדערע שטיבער זיצן שוסטערס, היטפ-
מאַכער, פּעלצן-נייער, כמעט יעדע טאַכטער האָט אַ מאַשינד? צו שטאָפּן
208 ש ? ו ם אַ ש
זאָקן. יעדע מאמע וויקלט נאַרן אויף אַ שפּאָלער. יעדער זון איז אַ ווע-
בער אָדער טאַנדייט-שניידער.
אַזױ האַלט דער הויף א גאַנצן טאָנ אין איין שפּאַנען. פון אַלע
פענצטער הערט זיך דאָס קלאַפּן אַרױף-אואַראָפּ. אַ טרעט אַהין, אַ
טרעט אַהער, פון אַנדערע פענצטער הערט זיך דאָס יאָנן פון מאַשינען,
וי די מאשינען װאָלטן איינע די אַנדערע געװאָלט איבעריאָגן. פון אַלע!
פענצטער אַרױס טראָנט זיך דער פאַרלעגענער געשטאַנק פון אַלטע סהו-
רות: פון װאַטע, פון קאַמנאַרנס, אַזױ װי דער הויף װאָלט געאָטעמט אין
טייל, אין שווייס, און טראָגט פון זיך דעם זויערן געשטאַנק פון שװיצנ"
דיקע מענטשלעכע לייבער, פון איבערנעשטאנען עסן, פון פייכטע מאט-
ראַצן, נאָר די אַלַּע געשטאַנקען ווערן פאַרטרונקען, ווערן פאַרלױרן אין
דעם ספּעציעלן לאָדזשער געשמאַק -- אינעם געשמאַק פון דעם נישט-
קאַנאַליזירטן לאָדזשער הויף...
דער ייד, ביי וועלכן מירקין װוינט, הייסט משה פּאָקזשיווע (שטעכנ-
דיק נראָז). מען ווייסט נישט, צי איז עס אַן איינענער נאָמען זיינער, צי
גלאָט אַזױ א צונאַמען, װאָס מען האָט אים נגעגעבן. און נישט בחנם: דער
ייד גייט-אָרום אַ נאַנצן טאָג און שטעכט זיך. אינדערהיים האַלט ער אין
איין יאַדען דאָס ווייב, די טעכטער. קיין זאך געפעלט אים נישט. און
קומט ער אויפן חויף אַראָפּ, טשעפּעט ער זיך צו קליין און גרויס. זעט ער
א יינגל שפּילן זיך אויפן הויף, איז עס זיין עסק.
--- פאַרװאָס נייסטו נישט אין חדר אַרײן?
ער לויפט אין מיטן טאָג אין בית-המדרש אַריין און קאַנטראָלירט די
כחורים, צי זיי עסן נישט בחנם טענ. אפילו מיט גויים טשעפּעט ער זיך:
שטייט אַ פויערשע פור פאַר דער טיר, ווערט ער אַ סטראַזשניק:
--- דו ווייסט נישט, אַז מ'טאָר דאָ נישט שטיין?
דאס ביטערקייט איז אים געקומען צוליב זיינע טעכטער.
משה , פּאָקזשיווע" האָט פיר טעכטער, ראוי חתונה צו האָבן. און
כאָטש ער לעבט פון די טעכטער (אַלײן טוט ער נישט די האַנט אין קאַל-
טן װאַפער, ער האָט פּרנסה פון דעם, װאָס די טעכטער זענען נײיטאָרינס),
האָט ער אָבער דאָך פּאַרדרוס, װאָס זיי בלייבן זיצן אין נראָען צאָפּ אַרין.
משח ווייסט, אַז ווען די טעכטער ועלן חתונה-האָבן, װעט דאָך אים
אויסקומען צו נעמען א טאָרבע און גיין איבער דער מדינה. אָבער משה
זל אַ ר ש ע : 209
זוי? בעפער בעטלען ניין, אַבי די טעכטער זאָלן חתונה האָבן. היינטיקע
דונגעלייט ווילן אָבער נדן. זיצן די טעכטער און פאַרזינקען אין אויס-
נייעכטס און פאַרצוקערן זיך די צייט מיט ראָמאַנען.
די עלטסטע אין אַ מלאך. ניטעלע אין אַן אױסנעדאַרטע, אייננע-
ישרומפּטע צדיקת. דאָס פַּנים איז בלויז אויגן. אויגן און אַ האַלדז װי ביי
אַ פויגל. זי האָט ליב ראָמאַנען, אַ שרעק. איר נאַנץ לעבן ליגט אין פרעמ"
דע לעבנס, האַלבע נעכט איז זי אויף ביי די ביכלעך, װאָס זי נעמט אויס-
צולעזן אין בוכהאנד? פאר אַ זעססער א װאָך. זי קאן איינשליננען א בוך
אַ טאָג. וי אַזוי זי מאַכט דאָס? זי לייענט ביים עסן, זי לייענט אפילן
גיוענדיס. זי גייט און לייענט, זי שטייט און לייענט. דער פאָטֶער האָט
נעמאַכט פוֹן איר אַ ת? -- פשוט זי אױפגענעסן. זי אין די איינציקע
אינדערחיים, װאָס האָט דרך-ארץ פֿאַרן פאַטער. זי שאַנעװעט אים און
ענטפערט אים נישט אָפּ. ניסט ער טאַקע אויס אויף איר דאָס נאַנצע בו-
יטער הארץ, װאָס ער האָט קענן די אידערע. ער העלט גין ואַדען מ
גאנצן טאָג, װאָס דער שווארצער סוף אירער וועט זיין און צי זי ווייסט,
אַז ביי יירן זענען נישטאָ סקיין מאָנאַשקעס?
זי שווייגט. זי וויינם שוין אפילו נישט. די קאַליקע מאַמע, מיט
וועלכער דער טאַטע, -- כאָטש אַזאַ , פּאָקזשיווע" וי ער איז --- גיט זיך
אָפּ וי מיט אַ קליין קינד, די מאַמע לינט אין בעט. דער מאַן דערלאַנגט
איר עסן, ער וװאַשט זי און טוט איר אָן די ברילן און גיט איר דעם
,קרבן-מנחה" סדור אין דער האַנט אַדיין, די סאמע די קאַליקע קרעכצט-
אַרויס פוֹן בעט,
--- וואָט פּײיניקסטו זי? װאָס װוילסטו פון איר? װאָס איז זי שול-
דיק?
נאָר דער טאַטע מיינט, אַן אין אַלֶעם איז זי שולדיק. נישט בליז
פֿאַר זיך, נאָר אויך פֿאַר די אַנדערע. צוליב איר קאַָנען די אַנדערע קיין
כלות נישט ווערן (תנאים זענען שוין געווען אָנגעגרייט פאר זיי), די אַן-
דערע מוידן לאָזן זיך נישט שפּייען אין דער קאַשע. די צווייטע, שרח די
פליישיקע, האָט איר אויסרעכענונג. אַזױ זאָנט זי. זי האָט א יידישן
זעלנער, וועלכער װאַרט נאָר, ביז ער װעט באַפרייט ווערן. זי ווערט פאַר-
פאַלן מיט אים, מיטן זעלנער, אויף נאַנצע שבתים. דער זעלנער קומט אין
שטוב אַריין, עסט ביי זיי יעדן שבת, נאָר פון קיין חתן ווערן רעדט ער
200 ש ל ו ם אַ ש
נישט. די אַנדערע צוויי טוען דאָס אָן אויסרעכענונג. זאַטליקען זיך ארום
מיט די וועבער-יונגען, מיט די שניידער-יונגען נאַנצע שבתים און ימים-
טובים אין העלענאָװער גאָרטן, ווערן פאַרפאַלן אויף האַלבע נעכט און אַז
דער טאַטע מאַכט אַ גװאַלד: , משה פּאַקזשיוועס טעכטער זאָלן אויסגיין
אויף אַזאַ סוף!? -- ענטפערן זיי אים אִפּ פּראָסט פּשוט:
-- האָסט אַן אַנדערע עצה? גיב אונדז חתנים, וועלן מיר כלות
ווערן.
משה , פּאָקזשיווע? איז אַן ערלעכער ייד, אַ חסיד. קומט-אַרױס פון
אַ שטיק? יחוס, עפּעס אַ רבינס אַ ווייטער קרוב. קאָן ער נישט איבער-
טראָנן, אַז זיינע טעכטער זאָלן זיך אַזױ אויפפירן. צוערשט האָט ער גע-
פּרוווט מאַכן נואַלדן, האָט מען אים איבערנעשרינן. אַ ייד א כעסן גנע"
ווען - האָט ער אַמאָל נעפּרוווט כאַפּן אַ פּלעט-אייזן, האָבן זיך אויפנע-
הויבן די טעכטער און זענען אַװעק פון דער חיים, פאַרפאַלן געװאָרן. האָט
דאָס אָרימע ווייב, די קאַליקע, אין בעט געוויינט:
--- ווער וועט אונדז פּרנסה געבן?
:דער טאַטע אַליין האָט זיך געשראָקן: , טאָמער װועט זיין נאָך ער-
גער". איז מען נעלאָפן זיי זוכן, איינע איז טאַקע פאַרפאַלן געװאָרן, נישט
געװאָלט מער צוריקקומען, אין געהאַקטע ווונדן ערנעץ-ווו; מען זאָגט צו
די , שװואַרצע מענטשעלעך" אין בוענאָס-איירעס. די צווייטע איז צוריק-
געקומען. פון דענסטמאָל אָן שטיקט דער טאַטע אין זיך. ער זעט אַלע צרות
צו און שוויינט. אַז עס קומט פאַרנאַכט, שמירט מען זיך אָן, מען װאַרפט
עפּעס אַרױף אויף זיך און מען גייט צו די יונגען, װאָס װאַרטן שוין אין
דרויסן. איינע מיטן זעלנער, די צווייטע גלאַט אַזױ, אָן חשבון: הייגט
מיט דעם, אַן אַנדערש מאָל מיט אַן אַנדערן. שטייט דער טאַטע און קוקט,
זיין פּנים ווערט נאָך שפּיציקער, װוי עס איז, די נאָז ווערט אַזױ שאַרף,
וי ער װאָלט זי געווען אויסגעשליפן... די באָרד שפּיציק, און אַלע קנאָכן
פונעם פײיב הייבן-אָן אַרױסצושטאַרן פון דער צעריסענער זשופּעצע מיט
זייערע אױיסנעשאַרפטע שפּיצן, כאַפּט ער דאָס שפּיץדבערדל אין מויל
אַריין און קייעט עס, קייעט עס, ביז ער קומט צוריק אין שטוב אַרױף און
גיסט-אויס זיין כעס אויף דער עלטסטער, אויף דער טויב, װאָס לאָזט זיך:
אַז אין אַלֶעם איז זי שולדיק!" קוקט זי אים אָן, די עלטסטע, מיט אירע
גרויסע אוינן פונעם איינגעשרומפּענעם פּנים אַרױס, מיטן לאַנגן פויגל-
זו א ר ש ע 211
דיקן האַלדז, מיט אַזאַ בליק, װאָס צערייסט דאָס האַרץ. קרעכצט די מאַמע
פונעם קראַנקן-בעט אַרויס;
--- משה, משח קום נאָר אַהער,
גייט ער צו!
-- װאָט ווילסטו, נעכע?
בוינם זי זיך איין און רוימט אים אין אוער אַרין;
--- משה, װאָס טוסטו? װאָס פאַרגיסטו איר בחנם דאָס בלוט? דער-
פֿאַר ווייל? זי איז א טויב?
זעט דאָך משה פּאָקזשיווע", אַז דאָס ווייב האָט רעכט, ווערט זיין
האַרץ ווייך איבער דער טאַכטערס מזל. װאָס פארא , טאָטעריש" האַרץ
האָט ער? יל ער איר זאָנן א גוט װאָרט, קאָן ער נישט. אַזא נאטור
האָט שוין משה ,פּאַקזשיווע". גיט ער אַ לויף-אַראָפּ אין בית-מדרש? אריין
און כאַפּט דעם ערשטן בעסטן ספר און חייבט זיך אָן דעריבער צו שאָק-
לען מיט אַזאַ ברען, מיט אַזאַ גװאַלט, אַז ער פאַרטומלט אַלע..
נאָר דערפאַר, אַז עס קומט שבת נאָכמיטאָג, האָט שוין ניטעלע אַ
פאַרגעלטונג פאַר אַלע צרות און פּורעניות. דער טאַטע שלאָפּט אױפן
חוטש, די מאַמע מיט די ברילן אויף די אוינן אין בעט ביים צאינה וראינה,
די שוועסטער, ביזן האַלבן לייב מיט שמעקעדיקן זייף אָפּנעװאַשן, אַרױס
מים די יונגען שפּאַצירן. אַרום איז דעדן-שטיל?. חילט זיך גיטעלע אין
איר טיכל איין און זעצט זיך אויף דעם הילצערנעם באַלקאַנדל, װאָס גייט
אויפן הויף אַרױס. דאָ איזן איר ,נילדן טורעמ?? און זי ווערט פאַר-
ואַנדלט אינגאַנצן אין דער איידעלער ,רעבעקא" און װארט מיט אַ
קלאפנדיק האַרץ אויף רודאָלפן, װאָס באַדאַרף קומען פון געיעג מיט א
,שטרויס בלומען" אין זיין האַנט...
פון דער אַנטקעגן-געלעגענער אפיצינע, ווו עס געפינט זיך די וועב-
שטול, פירט דער אַלטער טאַטע אַרױס דעם שלאַקריוודיקן יונג און זעצט
אים אַװעק אויף דער שװעל פאַר דער טיר צוֹ כאפּן לופט. דער שלאַק-
ריוודיקער יונג האָט אַ ביטער מוֹיל. דער הויף זאָגט אויף אים: ,ווען אַ
קאַץ האָט זכרון און דער יונג קאָן גיין, װאָלט די וועלט קיין קיום נישט
געהאט".
אַזױ שלאַקריוודיק וי ער איז, און אַזױ וי ער זיצט איבעראַנאַנד,
ווייס ער אַלצדינג, װאָס ביי וועמען טוט זיך אין טאָפּ און איז אויסנע-
22 הש ש 5 ום אַש
קאָכט מיט אַלֶע געשעענישן אין הויף. אויף אַלעמען האָט ער אַ בייטש,
און קיינעם לאָזט ער נישט דורך א טרוקענעם, װער עס באַװייזט זיך
נאָר אין שמח ערד, ווו זיין מוי? קאָן דערנרייכן. נאָר ניטעלע איז דער
איינציקער מענטש, פאַר וועלכן דער שלאַקריװודיקער יונג האָט אַ ואַרים
געפיל, אַז ער דערזעט זי, איר נלאַטיק געקעמטן שייט?-קאָפּ און די שאַר-
פע, גרויסע אויגן אַרױסקוקן פון איר בלייך-לענגלעך פּנים, ווערט אים
אין האַרץ אַזױ װאָרים, אַז נאַװער הייבט אים אָן צו רינען פון מויל און
ער קאָן אים נישט קאָנטראָלירן. ער װויל איר דענסטמאָל זאָגן אַ גוט װאָרט
--- אַ װאָרט, װאָס זאָל אויסדריקן אָט דאָס װאַרימע געפיל, װאָס איז גע"
װאָרן רייף אין זיין האַרץ צו איר. און שטענדיק קומט עס אַרױס קאַפּױר.
אָנשטאָט דעם גיט ער איר א שטאָך. ער װויל עס נאָרנישט, נאָר עס איז
וי ס'וואלט ווער דאָס גומע װאָרט פון מויל אַרױסגענומען און אַריינגע-
געבן דאָס שלעכטע. וי ער װאָלט עס נישט געקאָנט קאָנטראָלירן, פּונקט
וי דעם נאַוער איצט, אויף וועלכן ניטעלע מוז קוקן און עקלען זיך. האַלט
ער זיך איין און זאָגט גאָרנישט. נאָר קוקט מיט זיינע אויגן אויף איר.
ניטעלע פילט דעם ואַרימען בליק זיינעם, װאָס שמאַכט-אַרױס אומהיל-
פיק פון זיינע אידיאָטישע אויגן און לאַזט זיך װאַרימען פון זיינע בליקן.
װאָלט אלצדינג געווען גוט, ווען דער שלאַקריוודיקער יונג װאָלט נאָר גע-
קאָנט שווייגן. קאָן ער זיך אָבער דאָך נישט איינהאַלטן, טראַכט ער,
טראַכט ער װאָס צו זאָנן, און ער געפינט:
--- נוט-שבת, גיטעלע.
ענטפערט אים גיטעלע אֶפּ פונעם בוך אַרױס:
--- גוט-שבת, דוד.
פרייט ער זיך, דער שלאַקריװודיקער יונג, איבער דעם, װאָס ער
האָט געקאַנט זאָנן אַ גוט װאָרט און איז צופרידן: נוט געווען --- טראַכט
ער זיך --- און מיט זיך און װאַנט זיך ווייטער, װי אַ קינד פּרװוט
שטעלן אַ טריט.
--- עפּעס אַ שיין מעשה-ביכעלע, װאָס זי לעזט? --- פרעגט ער פון
דער שוועל אויפן הילצערנעם באַלקאַנדל אַרױף.
--- יאָ, דוד, אַ שיין ביכ?. אַ ראָמאַן צווישן אַ גראַף מיט אַ גרע-
פין.
װ ט ר ש ע
פרייט ער זיך וידער. גוט געוען. און װי ער פרייט זיר אורי
אויף זיין דערטאָלנ, פּלאַצט ער פּלוצים אַרױס;
--- דיינע שוועסטער פירן ראָמאַנען און דו לייענסט ראָמאַנען. הע,
גיטעלע. --- רופט ער אויס מיט אַן אידיאָטיש לאַבן, װאָס קומט-אַרױס
פון זיין פארקרימט מויל, װי אַ יאכץ פון אַ חיה ליינט זיך אים אויפן
פּנִים.
גיטעלע הייבט זיך אויף פונעם באַלקאָנדל און זאָגט אים נישט קיין
װואָרט, גייט-צוריק אין שטוב אַרײן,
דער שלאַקריוודיקער יוננ העקלט זיך אין איר איין מיט זיין בליק,
זוי ער װאָלט זי געװואָלט צוריקהאַלטן. נאָר ער קאָן עס נישט טון. פּונקט
אַזױ וי ער האָט נישט געקאַנט קאַנטראָלירן דאָס ביטערע װאָרט, װאָס
איז אַרוס פון זיין מויל אֵן זיין ווילן,
ער האָט פאַרטשעפּעט זיין שטומען בליק אין דער ליידיקער װאַנט,
װאָס איז אים געשטאַנען אַנטקעננאיבער זיין פּנים, האָט אויסנעדריקט אַ
הילפלאָזע אידיאָטישע מינע, פּונקט אַזוי װי אַ קינד, װאָס לערנט זיך
שטעלן טריט -- און איז געפאַלן אומבאַהאָלפן.
קאפּיטל 0
;דער אַרימער גאָט"
אויפן הויף שטייט אַ צוזאַמענגעקלאַפּטע געביידע פון נייע ברע-
טער מיט אלטע שינדלען, װי אַ גאַנץ-יאָריקע סוכה. דאָרטן װווינט דער
אַרימער גאָט פון די איינוווינער פוֹן הויף. זיין הויז איז נישט רייכער
פון זייערס. עס צייננגט זיך נישט אויס מיט קיין מער ריינקייט, וי די
הייזער פון זיינע גלויבנדיקע. איבערן ארון-קודש העננט אַן אָרִים ציצן-
פּרוכתל, אַן אַלטענלעך ,והוא רחומדיק" עמודל, אויף וועלכן עס ברענט
זיך אין אַן אָפּנעבראָכענעם לייכטער אַ ליבט. איבער טישן זענען גמרות
פאַרשפּרײט. אוֹן פּונקט אַזױ װי דאָס קלאַפּן אין די וועב-שטולן, דאָס
הודזשען פון די ניי-מאַשינען, --- הערט זיך פון דאָרט דאָס טאָג-טענלעכע
בית-מדרש-נגונד?ל פון אַרימע ישיבח-בחורים, באַזאָרגטע קעסט-לייטלעך
9 .
214 ש פו ם 8 ש
און טרויעריקע יידן, -- דאָס גמרא-נגונדל װאָס דערמאַנט אין קאלטע
,וחוא רחומס", אין האַפענונגסלאָזע לעבנס.
שטייט ער, מירקין, אין מיטן הויף און קוקט זיך צו דער ארימקייט
צו, װאָס רינגלט אים אָרום. ער נייט-אַרײן פון צייט צו צייט צום , אֶרי-
מען נאָט? אין בית-מדרש? און קוקט זיך צו די יידן צו. הערט זיך איין
צו זייער נעבעט, צו זייער דאַװונען און לערנען. ער פילט עפּעס אַן אומ-
דערקלערבאַרע שװאַכקייט צום , אָרימען נאָט?, וװאָס וווינט אויפן הויף.
ער ווייסט נישט, צי ער מעג יאָ, צי ער טאָר נישט. דאָך טוט ער עס. ער,
אַ ראַדיקאל, א מענטש, װאָס נלויבט אין פּראָנרעס, און װאָס האַלט
זיך פאַר א שטיק? סאַציאַליסט, כאָטש ער באלאנגט נישט צו קיין אויס-
נגעשפּראַכענער פּאַרטיי, ער פאַראינטערעסירט זיך מיט אַזעלכע זאַכן! ער
האָט געמוזט צונעבן, אַז עפּעס ואָס האָט אים געצוינן צום אָרימען
נאָט?. ער איז געווען נייגעריק צו באַקענען זיך מיט אַלעם, װאָס עס טוט
זיך דאָרט מיט די בחורים, װאָס לערנען דאָרט מיט ווילדע געזאַנגען. ער
פלענט אין די אֶוונטן אָפּטמאָל אַרײנקומען און אַװעקזעצן זיך אין אַ
ווינק? און צוקוקן זיך װוי א פרעמדער, איינהערן זיך אין די פאַרנאַכטן
צו דעם דאַוונען פון די פּראָסטע אָרימע יידן, װאָס קומעך-אַרײן אין שו-
5עכ? אין זייערע גאַסן-קלײידער, אַראָפּ פונעם האַנדל, פון דינגען זיך,
פון שעלטן. אויף די פישערס הענט האָבן נאָך געקלעפּט די שופּן פון די
פיש, װאָס זיי האָבן פאַרקויפט אין מאַרק. די קצבים פון דעם דערביי-
איקן שעפּסן-מאַרק זענען אַרייננעקומען נאָך אַרומגעװיקלט מיט די
שטריק, מיט וועלכע זיי האָבן נעפירט זייערע בהמות. די גאַרבכערס, די
שוסטערס זענען שווארץ געווען פון דער אַרבעט, נישט אָפּנעװאַשן. און
די קרעמערס זענען געקומען אין נאָטס הויז אַריין אין זייערע באַמעלטע
קאַפּאָטעס און באַמעלטע היטלעך. פעדים האָבן געשטעקט אין די פֿאַר"-
פּלאַנטעװועטע בערד פון די שניידערס. זיי האָבן זיך אין מיטן דערינען
אַוועקנעשטעלט --- אָן יעדן צונרייט, אָן יעדער חכנח, --- אַזױי וי זייער
גאָט װאָלט געווען איינער פון זיי. מען באַדאַרף זיך גאָרנישט מיט אים
צערעמאַניעווען. ער פאַרשטייט זיי אויפן ווונק. מען מאַכט-אָפּ מיט אים
אַ נעשעפטל אויף דער פלינק. איינער פון זיי כאַפּט-אַרױף איף זיך אַ
שמוציקן טלית, שרייט-אָפּ עפּעס מיט אַ הייזעריקן געבייזער אַ שמונה-
עשרה, די אַנדערע יאָגן אים נאָך און קאָנען אים נישט דערכאַפּן...
פָא
1+
יש
אָפּגעדאַװנט, אוױיסנעשפּינן, אָפּגעגעבן דעם גאָט דאָס זייניקע --
און אַנטלאָפן. אַ פּאָר בטלנים, אַלטע יידן, אַזעלכע, װאָס האָבן נישט
װאָס נעסערס צוֹ טון, בלייבן-איבער, האַלטן זיך אויף אַ דערוייל --
מורטלען אַ קאַפּיטל תהלים ביי אַ קאַרג באלויכטן ליכט? פון שטענדער
אַראָפּ. דאָ און דאָרט שלומערט א ייך מיט דער באָרד פאַרשפּרײיט אויף אַ
חומש. אַ קאַלטער, הונגעריקער בחור מיט אַ פון בלוט אויסגעזויגט פּנים,
שאָקלט זיך שטום איבער אַ גמרא. לאַנגע פּאות ציטערן. דער מיט חשק,
מיט ברען, אַן אַנדערער --- אָפּנעלאָזן, פאַרלאַנגװײליקט,
אין אַ ווינקל ביי א ליכט זיצט אַ ווייס באַבאָרדעטער ייך. זיין גרוי-
סער שטערן גלאַנצט-אַרױס פון אונטער דעם חיטל, און ער שאָקלט זיך
פרום איבער אַ ספר. אין אַ ווינקל דאָ און דאָרט, אין טונקלקייט פאַר-
שטעלט, שטייט א משה פּאָקושיווע", אָדער אַ חיים , קלאָפּאָט". זיי
לענעאָן זייערע פּנימער אויף דער קאַלטער װאַנט פונעם בית-מדרש און
ברומען: ,, טאַטע אין הימל, העלף מיר!? ביי דער טיר, ביים קאַסטן שמות,
זיצט אַ קליינטשיק ווייבעריש יידל מיט א טוך פארבונדן דאָס פּנים, פון
וועלכן עס שטאַרצט-אַרױס אַ קליין ווייס בערד?, אַ פּאֶר קינדישע בלאֶע
אויגן. ער זעט-אויס וי א קינד, אין וועלכן די מאַמע האָט פאַרגעסן. ער
האַלט זיך אַ קליין ליכט? אין דער האַנט און לייכט זיך אליין צו אין
תהלימל, ער קאָן גאָרנישט מער, נאָר תחלים זאָנן. און אַלט איז עם, און
שטאַרבן יל עס -- גרייט עס זיך אָן ,אַ טרוקן שטיק? ברויט", אבי
נישט מיט ליידיקע הענט צו קומען אויף יענער וועלט..
מירקין חאָט זיך צונעקוקט צו די דאָזיקע סצענעס, און א מאָדנע
געפיל האָט אים אַרומנענומען. ער האָט גרויס רחמנות געקראָנן נישט נאָף
אויף די מענטשן, נאָר אויך אויף דעם גאָט, װאָס װוױינט דאָ. עס האָט
זיך אים אוױיסגעדאַכט, אַז דער יידישער נאָט, ואָס וװווינט דאָ, אין איי-
נער פון זיי. אַן ארימער ייד פּונקט אַזױ וי זיי. ער האָט איבערגעלאָזט
זיין גלאָריע אין הימל און האָט זיך אריינגעצױגן מיט די דאַזיקע יידן
אין זייער אָרימקייט אויף דעם שמוציקן, שטינקענדיקן חויף. דאָ, צווישן
די וועבערס, שוסטערס, שניידערס, קצבים און פישער-יירן, דאַ האט ער
אויפגעעפנט זיין שולעכל. זיי האָבן אָנגעהאַנגען אויף זיין ארון-קודש אַ
שמוציק, אָרִים ציצענעם פּרוכת?, -- אַ קלייד פון זייער קלייד. זיי צינדן-
אָן פאַר אים אַן אָרים ליכטל, --- דאָס ליכט פון זייער הויז. זיי טיילן
206 ש ל? ו ם אַ שֹׁ
זיך מיט אים מיטן אָרימען טעגלעכן ברויט װאָס זיי עסן. ווען זיי האָבן
צייט, קומען זיי אַריינצולויפן אין זייערע װאָכנדיקע קליידער און זאָגן-אָפּ
אויף דער שנעל אַ לויב-געזאנגל, אַ קדושהלע, --- און לויפן-אַרױס,
ער פאַרשטייט זיי. זיי האָבן, נעבעך, קיין צייט נישט. די פּרנסה
פאַרן ווייב און קינדער איז שווער. דער יידישער גאָט ווייסט, וי שווער
עס קומט דעם יידן אָן דאָס ביסעלע חיונה. ער גייט מיט זיי אױיף די
מערק. ער שטייט מיט יעדן ייד הכנעהדיק ביי דער טיר פון פּריץ -- אַ
סאָד דינגען, אַ פיש-סטאַוו אָדער אַ קיעלע איינצוהאַנדלען. און אַז דעם
פּריץ פאַרווילט זיך, גיט ער אַ צופּ דעם ייד ביי דער באָרד, צופּט ער
שוין איינצייטיק דעם ,יידישן נאָט" אויך ביי דער באָרד. און דער גאָט
לאָזט זיך. ער איז הכנעהדיק, אַזױ וי דער ייד. און אַז עס האַלט שוין
גאָר שלעכט, אַז דער ייד גייט-צוריק פון דאָרף מיט אַ ליידיקן זאַק, --
דער פּוער האָט נישט געװאָלט פאַרקויפן דאָס קעלבל, -- זאָגט ער צום /
גאָט, װאָס גייט נעבן אים:
--- נו, װאָס וועלן מיר איצט טון?
ענטפערט אים אֶפּ דער יידישער נאָט:
--- זאָרג דיך נישט, מיין שותף. עס װעט בעסער ווערן.
מירקין האָט פון קינדהייט אָן געהאַט אַן עקל צו שמוץ. ער האָט
עס ממש פיזיש נישט געקאָנט איבערטראָנן. אַז ער האָט דערזען אומזוי-
בערקייט, האָט אים אָנגעהויבן צו נאָגן און צו נודזשען. וויפיל ער זאָל
נישט אַרבעטן איבער זיך ?עצטנס, עקשנותדיק נויטן זיך ,אַרױסצושלאָגן
דעם מפונק", האָט ער עס דאָך נישט געקאַנט איבערטראָגן. געוויס, ער
האָט זיך שוין צו געוויסע זאַכן צוגעוװוינט. אָבער אַרום אים האָט געמוזט
זיין ריינקייט --- אין דער גרעסטער ארימקייט. אָפּטמאָל האָט ער גע-
טראַכט וענן דעם, אַז פיזישע אומריינקייט װאָלט געווען די איינציקע
סיבה, װאָס װאָלט אים געקאָנט ברענגען צו זעלבסטמאָרד.
אין דער װווינונג, װוו ער האָט נעװווינט אויפן לאדזשער הויף, איז
געווען מער אָדער ווייניקער ריין. צי דערפאַר, ווייל עס האָבן זיך געפונען
פיר מוידן, צִי אפשר אויך דעדיבער, װאָס די עלטסטע, די בונרת אין
ביים ערשטן אֶנבליק, וי זי האָט דערזען מירקינען, נישט געווען נלייכ-
גיכטיק צו אים (די דאָזיקע שװאַכקײט האָט זי אַרױסגעװיזן צו יעד
יונננמאַן, יעדן בחור, מיט ועלכן עס איז איר אױיסנעקומען זיך צו
וו אַ ר ש 211
טרעפן; צוליב די פילע ראָמאַנען, װאָס זי האָט געלעזן, האָט זיך איר
פאַנטאזיע צעשפּילט, טאָמער איז עט דער בן-מלך). האָט זי, די עלטסטע,
געהאַלטן זיין שטיבל אין אַ מער אָדער װוינציקער ריינעם צושטאַנד. מיר-
קין האָט באַמערקט, יעדעס מאָל, וװוען ער איז געקומען אין זיין שטיבל
אַריין, אַן אויפמערקזאַמקײט: אַ קאָקעטיש בענד?, פאַרבונדן אין אַ
שלייף איבער דעם לאָמפּ, אַ פּאַפּירן בלימל אַרויפנעליינט אויפן קליינעם
קישנד? פוֹן בעט.
דער חויף אָבער און אַלצדינג אַרום זיין שטיב? זענען געזונקען אין
שמוץ. צום מייסטן אָבער דאָס בית-מדרשל, װאָס האָט זיך געפונען אויפן
הויף. פּונקט אַזוי וי זייערע שטובן, האָבן זיי אויך דאָס הויז פון זייער
גאָט נישט באַשאָנקען מיט אַ באַזונדעדער ריינקייט. אַ שטענדיקע בלאָ-
טע איז געווען אויף דער פּאָדלאַגע ארום דעם פאַס פון הענט-װאַשן. די
ווענט, די טישן, די נמרות האָבן זיך געקלעפּט פון שמוציקייט.
אַז מירקין האָט עטלעכע מאָל אויפּמערקזאַם געמאַבט זיינע באַגליי-
טער אויף דער אומריינקייט, װאָס הערשט אין יידישע שטובן, און פאַר-
װאָס מען טוט גאָרנישט וװוענן דעם, -- װאָבן זיי אויף אים געשאָקלט
מיט די פּלייצעס, נישט פאַרשטײענדיק:
--- מיט װאָס פאַראַ געדאַנקען ער טראָגט זיך אַרום!
די איינציקע, וועלכע האָט דאָס פֿאַרשטאַנען, איז געװען די פרוי
הורוויץ, אָבער זי האָט אויך גאָרנישט געקאָנט העלפן. דער , זשאַכלינער?"
האָט אים אָפּנעשיקט צו דער צייט, ווען די סאַציאַלע רעװאָלוציע װעט
קומען. אַלע וועלן דענסטמאָל לעבן אונטער אַזעלכע באדינגוננען, אַז זיי
וועלן במילא שוין זיין ריין. די איינוווינער, זיינע שכנים, האָבן אים אויף
דער דאָזיקער פראַנע אָנגעקוּקט װי אַ משוגענעם:
אייער זאָרגן אויף סיר געוטנט געװאָרן. גִים אונדן 6 פֹאָר
דינסטן, װועלן מיר זיין ריין, -- האָט מען אים דערויף אָפּנעענטפערט.
מירקין האָט עס נישט געקאַנט אויטהאַלטן. דאָס גאַנצע יירישע
פאלק שטיקט זיך און טונקט זיך אין איין גרויסער בלאָטע, ער האָט באַ-
שיינפּערלעך נעזען, וי אַרום אים װאַקסט דער שמוץ װי אַ מבול,
איינמאָל איז אים עפּעס אייננעפאַלן. אַ משונענער געדאַנק איז אים.
נעקומען אויפן זינען. עס האָט זיך אים אויסנעדאכט, אַז אַלֶץ הענגט-
אפ פון ריינקייט. צוערשט, נאָר צוערשט, באַדאַרף מען די בלאָטע אֶפּריו-
218 של |ן ם אַ ש
ניקן, דאָס איז דער ערשטער חוב. און ער, ער באַדאַרף זיך נעמען דערצו.
איינמאָל, אַז ער האָט עס שוין נישט געקאַנט איבערטראָנן, איז ער
אַראָפּ אויפן נאַס און נעקויפט אַ בעזים, -- יאָ, געקויפט אַ בעזים אין
אַ געוועלבל, -- און אַריין אין שמוציקן בית-מדרש, און זיך אַוועקנע-
שטעלט אויסקערן די פּאָדלאָגע. --- קאָן מען זיך פּאָרשטעלן דעם אָנ-
געלױף פונעם נאַנצן הויף אַרום דעם בית-מדרשל, אויפן בייון ווונדער,
וי דער , משונענער ליטװואַק" װאָס וווינט אין הויף, שטייט און קערט
דאָס בית-מדרש.
ס'איז נגעװאָרן אַ געלויף, א בייז נעלעכטער אַרום אים. מירקין שטייט
מיט א פאַרביסענער עקשנות אין װאָלקנס שטויב, װאָס האָבן זיך אויפנע-
הויבן פון דער פּאָד;אַנע אַרום די באַװענונגען פון זיין בעזים, פון די
שמוציקע ווינקלען, פון די ווענט -- אַז ס'האָט זיך אים אויסנעדוכט, אַז
ער װועט אַלֵיין באַלד דערטרונקען ווערן אין דעם שטויב און מיסט --
ביז פ'האָט אים ווער אַרויסנענומען מיט אַ בלייך שמייכעלע דעם בעזים
פון דער האַנט,
--- נייט שוין, נייט. ס'איז דען פאַר אייך אַזא אַרבעט?!
ס'איז געווען משה , פּאָקזשיוועם" בלייכע טאָכטער, גיטעלע, װאָס
האָט אים אַרױסגענומען דעם בעזים פון דער האַנט און זיך גענומען
דאָס איבריקע צו טון.
-- ער האָט דען נישט רעכט? -- קרעכצט אַ יידענע אין הויף.
נאָר סיי װוי סיי האָט מען פון דענסטמאָל אָן מירקינען געחאַלטן
אויפן באַלוטער הויף פאַר אַ , משונענעם ליטװאַק?.
א אט
58
נאָר איין-איינציק מאָל האָט ער דערזען דעם אָרימען גאָט" אין
זיין גלאָריע. דאָס איז געווען פרייטיק-צודנאַכטס. דער גאַנצער הויף האָט
מיטן פאַרנאַכט אויפגעהערט צו קאָכן. די וועב-שטולן האָבן אָפּנעשטעלט
זייער װאָכנדיק, לאַנגװײיליק קלאַפּן און די שניידער-מאַשינען -- זייער
געיענ. דער הויף איז געװאָרן אויסגעקערט, דער מיסט-קאַסטן באַשמירט
מיט ווייסן קאַלך --- און עס האָבן זיך אָנגעהויבן צו באַװייזן פון די
שטובן אַרױס קינדערלעך. מיידלעך מיט אָפּנעצװאָגענע קעפּלעך, מיט
פיז
זו אַ ר ש ע : 69
סטענגעס פאַרפּוצטע, איינגעפלאַכטענע הערלעך, און ייננלעך מיט אָפּגע-
וואַשענע פּנימער און נאַנצע קאַשקעטלעך, װאָס דאָס אין געווען אַזאַ ניי-
קייט, אַז ס'האָט באַלד פארענדערט דעם חויף, פון די שטובן אַרױיס האָט
זיך אָנשטאָט דעם װאַכנדיקן מאַשין-אייל-גערוך, דערפילט דער פעפער-
דיקער געשמאק פון געקאָכטע פיש. אין די אוינן האָבן זיך באַוויזן טרערן
פון די געהאַקטע ציבעלעםס. מיט דער אויסגעשטערנטער בלייכער נאַכט
האָבן זיך אין די פענצטער אָנגעצונדן ליכט אין גלאַנצנדיקע מעשענע
לייכטערס, אויף שכתדיק נעגרייטע טישן, און מיט דער פּערלדיקער באַ-
לייכטונג פון אוונט-חימ? זענען מיטאַמאָל די ווענט פון די הייזלעך פאַר-
ענדערט געװאָרן. זיי האָבן אויסנעקוקט אויסטערליש פרעמדאַרטיק, וי אַ
נעמעלד? פון אַ ביכל אַרױט,
אויבן אויפן חילצערנעם נאַניקל האָט זיך אויך באַװיזן דער שבת.
ליכט האָבן געברענט אין די פענצטער. און אויפן הילצערנעם גאַניקפ
האָט זיך באַוויזן דאָס בלייכע פּנים פון ניטלען מיטן בוך אין דער האַנט.
איר קאָפּ איז אויך געווען וי די קינדערס -- געצװאָנן, און די האָר
שייטל-אַרטיק פאַרקעמט, אין צוויי לאַננע צעפ. האָט זיך געדאַכט, אז
אויבן אינעם שטיבל איבערן נאַניקל, פון װאַנען עס ברענען די ליכט
אין פענצטער דורך די אויסנעשניטענע פּאַפּיר-פאָרהעננלעך, וװווינט נישט
אַ ייד, װאָס הייסט משה , פּאַקזשיווע? און האָט א ,זמארטויענע" מיט
טעכטער, נאָר עס זיצט איינגעשלאָסן אויבן אין איר טורעמ? אַ בלייכע
בת-מלכח, שלמה חמלכס טאָכטער. אַן אָדלער ברעננט איר צו שפּײז
קויטן באַפעל פונעם קיניג. און עס דאַכט זיך, אַז ניט?ס שוואַרצע אויגן
קוקן פונעם בלייכן פּנים אַרױס אויף דעם בןדמלך, איר באַשערטן, װאָס
דער אָדלער באַדאַרף כרענגען אויף זיינע פלינל צו איר נעפלויגן...
און דאָס בית-מד-של הייבט זיך איינציקוויין אָן אנצופילן מיט
בערד-באוואקסענע יידן. עס פילט זיך דער געזונטער געשמאַק פון דזשע-
געכץ און זייף. פוֹן די האָר, באָרד און פּאות רינען נאָך די טראָפּנס פון
דער מקוח, און די געוואשענע העמדער קוקן אַרויס פון די קאפּאָטעס מיט
זייערע ברייטע פאַרליינטע קאָלנערס. אַלע הענג-לאָמפּן זענען באַקלײידט
מיט ליכט. פוֹן דער פריש געואשענער פּאָדלאַנע גייט נאָך אויף דער
דאַמף פון דער פייכטקייט. איבערן ארון-קודש העננט דאָס נייע פּרוכתפ
און אַ ייד מיט אַ העלער שטימע זיננט האָפּערדיק דעם ,לכה דודי".
280 ש ל ו ם אַ ש
מירקין שטייט אין אַ ווינקל. א פאַרווונדערטער און אַ דערשראַקע-
גער קוקט ער זיך צו צו דער ענדערונג. אַ געהיימע שיין באַלייכט דאָס
אַלץ און נעמט עס אַרױס פון דער ואָכנדיקער אַרימקייט און פאַרפירט
עס אין אַ פאַנטאַסטיש-שװעבנדיקער וועלט. עפּעס אין אַלצדינג יאָ רעאַל
אוֹן נישט רעאַל -- אָט די ברייט-בייניקע יידן אין די נייע קאַפּאָטעם
מיט די רויע, רויטע פּנימער, און דער אָרימער נאָט דאָרטן אויבן, א באַ-
לויכטענער אין נייע ליכט, אַ גלאַנצנדיקער אין רויטן, רויען סאמעט. עס
דאַכט זיך אים, אַז דער אַרימער גאָט זיצט אַ נאַנצע ואָך אין דער אֶרי-
מער שול? און װאַרט, װאַרט, אַז עס זאָל קומען דער שבת. שבת עפנט
ער אויף אַ שפּאַלט פון זיינע שמאַטעס און ער באַווייזט דאָס מלכותדיקע
קלייד, װאָס ער טראַנט אונטער זיי...
קאַפּיטל ?
דער יידישער פֿאַבריקאַנט
מירקין איז נעזעסן קעננאיבער דעם בארימטן יירישן טעקסטיל-
פאַבריקאַנט הענעך פלאַקט, אין זיין גרויסן אומהיימלעכן ביוראָ, ואס ער
האָט לעבן זיין שטאָט-פאַבריק. דער פאַבריקאנט האָט אים אויפגענומען
אינעם זכות פון זיין פאָטערס באַריסמטן נאָמען, װאָס האָט פאַר מירקו-
נען אַלע טירן אויפנעעפנט.
מירקין האָט זיך פאָרגעשטעלט, אַז ער וועט אָנטרעפן אויף א האַרטן,
שטאַרקן מענטש, אַ מענטש, וועלכער האָט מיט זיין איינענער ענערגיע
אויסנגעבויט אַן אינסטיטוציע, אַרום וועלכער עס לעבן אַ גאַנצע שטאָט
מיט אַרבעטער. אַזאַ מענטש האָט געוויס אַן אומבאצויננלעכן כקאראק-
טער, װאָס שרייט-אַראָפּ פון זיין פּנים.
פאַר מירקינען איז אָבער געזעסן אַ חסידישער ייד. ער האָט גע-
קאָנט אויסזען וי אַ רב, װאָס איז גענויט צוליב עפּעס אַ נזירה צו אָנטון
זיך , דייטש", -- מיט אַ נאַנץ איידל פּנים, װאָס האָט אפילו אויסנע-
דריקט גייסטיקייט און יידישע דערשראָקנקייט. א זאָרנפעלטיק אויסנע-
סקעמטע, שוין מיט נראֶָע האָר באַזײיטע, שװאַרצע באָרד -- האָט נאָך
מער נעמילדערט זיין דעליקאַט בית-מדרש-פּנים מיטן הויכן רבנישן
װ אַ ר ש ע 281
שטערן. פון די שווארצע באַווענלעכע אויגן, װאָס ער שטילט-איין, האָט
אַרױסגעשיינט אַן אומרואיק שװואַרץ פייערל, װאָס האָט עדות געזאָגט
אויף באַהאלטענע כוחות. זיינע , דייטשע" קליידער, דער שטייפער קאָל-
נער, דער פיין געשניטענער, אייראָפּעאישער אנצוג -- זענען נישט גע"
זעסן נוט אויף אים, אַזױ װוי ער װאָלט זיך נאָך נישט געהאַם צוגעװוינט
צו זיי. ער האָט זיך געהאַלטן אין איין אויסברעכן די איידעלע חסידישע
לאַנגע פינגער פון דער האַנט, געהאַלטן אין איין אױיסקנאַקן זיי, און נישט
געלאָזט מירקינען קומען צום װאָרט.
מירקין האָט זיך געווענדעט צו אים, װי צום גרעסטן יידישן פאַברי"
קאַנט אין דער שטאָט, װאָס האָט באַשאַפן איינע פון די גרעסטע טעקס-
טי?-פאַבריקן אין לאַנד און באַשעפטיקט טויזנטער, טויזנטער אַרבעטער,
--- כדי כיי אים זיך צו דערוויסן די סיבה, פאַרװאָס ער לאָזט נישט צו
אין זיין פאַבריק קיין יידישע אַרבעטער. מירקין איז זיך געקומען מישב
זיין מיט אים, װאָס מען קאָן טון אין דער דאָזיקער, פּאַר יידן לעבנס-
וויטיקער פּראַנע, --- ווענן אַן איינענער דאַמף-פאַנריק, װאָס וזֹאֶל העלפן
אַריבערפירן די יידישע װעבער-אַרבעטער פון האַנט-אַרבעט צו דאַמף.
אויף דער עצם פראַנע האָט דער פאַבריקאַנט גאָרנישט אָפּנעענט-
פערט. ער האָט מירקינען נישט געלאָזט קומען צום װאָרט און געהאַלטן
אין איין פאַררעדן. דערציילט מיט רירנדיקע איינצלהייטן וועגן דער קאָ-
כֿאָסאַלער אַרבעט, װאָס ער האָט אויפגעטון, ווענן דער געשיכטע פון זיין
פאַבריק, ווענן די קאַטאַסטראָפּעס, װאָס ער האָט דורכגעמאַכט, וענן די
נעפארן, וועלכע ער האָט געהאַט אויסצושטיין, וויפיל מאָל ער האָט זיך
שוין געטרונקען און אַרױסגעשװומען צוריק. דערביי אָבער האָט ער די
פאַרדינסטן זיינע קיינמאָל נישט צונעשריבן צו זיינע אייגענע פעאיקייטן,
צו זיין אייגענער חכמה, נאָר צו אַ העכערער, מיסטישער, געטלעכער
מאכט, װאָס האָט אַלֶעס געלאָזט שטיין, און זיך אָפּגעגעבן מיט אים אינ-
דיווידועל. אָט װוי דער מלך דוד װאָלט אױיפנעשטאַנען פון קבר און דער-
ציילט וועגן זיינע מלחמות, װאָס ער האָט נעפירט מיט די פּלישתים.
דערביי האָט ער פּסוקים פון קעניג דודס תהלים אין יעדן זאַץ אַרייננע-
פּלאָכטן און אויסנגעטייטשט דעם מלך דודס תהלים אויף זיינע אייגענע
מלחמות, אויף זיינע איינענע נצחונות. ער האָט דערביי פרום די אױיגן
פאַרגלאַצט און מיט אַ רבנישן זשעסט די לאַנגע האָר פון זיין באָרד זיך
282 ש לו ם אַשׂ
געגלעט, דעם פּסוק אַזױ געטייטשט און אַזױ צונעשניטן, אַזױ וי דער
מחבר װאָלט אים ספּעציעל פאַר זיינעטוענן אָנגעשדיבן אויף באשטע-
לונג. ער האָט דערציילט וענן די איינצלהייטן פון דער אנטשטייאננג
פון זיין פאַבריק מיט אַזאַ דערהויבענער וויכטיקייט, אַזױ וי עס װאָלט
זיך נישט געווען געהאַנדלט ווענן אַ פּריװאַטער אונטערנעמונג, נאָר וועגן
אַ זאַך פון אַ העכסטער וועלט-געשעעניש, פון וועלכער עס העננט-אָפּ דער
שלום פון דער וועלט. ער האָט דערציילט, אַזױ וי אַ גענעראל דערציילט
וועגן זיינער א װעלט-שלאַבט.
--- װאָס בין איך מ'שטיינס געזאַנט? אַ שואך מענטשל, אַ חסו-
דישער יוננגערמאן נאָר. אַלצדינג האָט נאָט נעמאכט.
נאָכדעם וי ער האָט שוין נגעהאט פון אַלע זיינע דערפאָלנן דער-
ציילט, מיט אַלע איינצלהייטן, האָט אים מירקין צונעדריקט צו דער װאַנט
וועגן דער פראַנע פון צונעמען יידישע ארבעטער.
מירקין האָט גערעדט מיט אַ וייטיקדיקן פּלאַם, װאָס זיינע לעצטע
דערפאַרונגען אין לאָדזש, זיין לעבן צווישן די אַרימע יידישע ועבער,
האָבן אַרויסגערופן ביי אים. ער האָט גערעדט װעגן דעם טויט-אורטייל,
װאָס הענגט אויף די יידישע מאַסן, וועגן דעם, װאָס זיי ווערן אַרױסנע-
שטופּט מחוץ-למחנח, וועגן איבערלאָזן זיי ביים מיטל-אַלטערישן האַנט-
שטו?, כדי זיי זאָלן אין איינעם אונטערניין מיט אים. ער האָט גערעדט
וועגן דער רשעות פון פרעמדע און דער גלייכגילטיקייט פון די אייגענע,
וועגן דעם פאַרברעך, װאָס מען וויל באַגין קעגן אַ מאַסע, נאָר דערפאַר,
ווייל? זי באַלאַנגט צום זעלבן פאָלק װאָס ער, דער פאַבריקאַנט. ער האָט
גערעדט וועגן דער נויטיקייט אָנצוקניפּן די יידישע מאַסן אין דעם גאַנג
פון גרויסן וועלט-לעבן, ווענן אַרױסשלעפּן זיי פון מיטלאַלטער און אַרײינ-
וועבן זיי מיט דעם מאָדערנעם לעבן. זיי דאַרפן ווערן אַ טייל פון דער
אַרבעטנדיקער, שאַפנדיקער וועלט-קראַפט -- האָט ער געטענהט -- און
נישט איבערבלייבן אין דעם גוססדיקן יידישן שמוציקן הויף, ווו די וועלט
וויל אונדז האַלטן, ביז מיר וועלן דאָרט קראַפּירן, און מען וועט אונדז
אויסקערן מיטן אַלגעמיינעם שמוץ.
דער גרויסער פאַבריקאַנט האָט זיך יאָ צונעהערט און נישט צונע-
הערט צו מירקינס. רייד. יאָ צוגעהערט זיך, ווייל, זעט-אויס, אַז אינע-
װייניק דאָרט אין האַרץ האָט אים יאָ עפּעס אָנגערירט; און נישט צונע-
װ אַ ר ש ע 22
חהערט זיך, ווייל ער האָט מורא געהאט צוצונעבן, אַז עס אינטערעסירט
אים, כדי ער זאָל נישט דאַרפן נעבן אַ קאַנקרעטע תשובה, אויפדעקן די
קאָרטן, אָדער זיך מיט עפּעס װאָס אַננאַזשירן, װאָס ער װאָלט אַלס געני-
טער סוחר געװאָלט פארלויפיק אויסמיידן,. ער האָט אָפּנעװענדעט מיר-
קינען מיט אויסמיידנדיקע ווערטער.
-- נו, גייט שוין גייט, --- האָט ער זיך פאַרגיינט מיט אַ חסידיש
העיויהלע. -- איז דאָט פֿאַר יידן א נעשעפט צו ווערן פאבריק-אַרבעטער?
יעדער ייד האָט ליב צו זיין אַ באלעבאָס פֿאַר זיך, צו אַרבעטן ביי זיך
אין שטוב, אַז קיינער זאָל אים קיין דעח נישט זאָגן. מיר זענען בני-מלכים,
--- האָט ער צונעשמיינלט, -- מיר קאָנען נישט זיין קיין שקלאַפן... און
ואס װועט איר טון מיטן שכת? מילא, מיר זענען יחידים, מיר זענען נע-
צווונגען דערצו. גיבן מיר זיך אַן עצה, װוי ווייט מען קאָן, באַנוצן מיר
זיך מיט אַ שבת-גי. כַאֶטְשׁ מיין פוס שטעקט נְאַך נישט אין מאַבריק
אַריין שכת, פאַר א מיליאָן נישט, און איך האָב נאָך נישט אויפנעעפנט
אַ בריוו אָדער אַ דעפּעש אין שבת. מענ עס זיך האנדלען אין אוצרות, --
אָבער דאָך ווייס איך, אַז איך בין נישט אין ארדענונג. מיין פערד אַר-
בעט אין שכת. מיר װאָלטן אויך אַנדערש נישט געקאַנט עקזיסטירן, --
אַ וועלט-פירמע! דער וועלט-טאַרק העננט-אָפּ דערמון. אָבֶער א נאַנצע
זידישע עדה? ווער קאָן נעמען די אחריות אויף זיך? גיין, ניין, יונגערמאן,
עס אין נישט אַזױ איינפאך, וי איר מיינט. מיר זענען אַן אויסנעװיילט
פאָלק. מיר זענען באַשאַפן פאַר עפעס בעסערס. בניימלכים, איר פֿאַר-
שטייט? פוזן מיר באַצאָלן דערפאַר,
ענדלעך האָט מירקין עס מער נישט אױסנעהאַלטן, און אין אַרױס
מיט א פערזענלעכן אָנקלאָג קעגן דעם פֿאַבריקאַנט,
--- ווער האָט עפּעס פון אייער ענערניע, א חוץ איר אַליין?! אַ
פאלק פון לעבן יאָרן און יאָרן, ביז עס ווארפט אַרױס פון זיך אַזאַ ענער-
נישע, שעפערישע קראַפט, וי איר זענט. ביי אַנדערע מעלקער, ווען עס
באַווייזט זיך אַזא קראַפט, שלעפּט עס מיט מאַפן: עס שאַפט פאַבריקן,
בויט שיפן, בילדעט איבער א נאַציע, באַשאַפט אַרבעט פאַר טױזנטער.
װואָס האָבן מיר פון אייער קראַפט? און ווער האָט עפּעס דערפון?
דער פאַבריקאנט איז טרויעריק געװאָרן ביי דער פראַנע. ער האָם
24 ש ל ו ם אַ ש
געזאָנט מיט אַ שטים, אין וועלכער מירקין האָט דערפילט די טראַגעדיע
פון פאַרלױרענעם יחיך:
--- איר מיינט, עס איז טאַקע מיין פאַבריק? אַז איך קאָן טון אין
איר וואָס איך וויל? ניין, ניין, עס איזן נישט מיין פאבריק. עס איז דעם
אינספּעקטאָרס מאַבריק. איך בין דער שװאַרצער נעגער, װאָס באַדאַרף
נאָר טון מיין אַרבעט און --- שווייגן,
--- דאָס איז דערפאַר, וויי? איר זענט איינער אַליין. די יידישע
מאַסן זענען די ארויסגעשטויסענע, די איבערנעבליבענע. דער יידישער
פאַבריקאַנט נעפינט זיך נאָך אין אַן ערנערער לאַגע. דערליבט מיר צוױ
זאָגן: דער יידישער פאַבריקאַנט אָן יידישע אַרבעטער-מאַסן -- איז וי אַ
דאַר צווייג? אין דער ערד אַריײינגעשטאַכן אָן אַ װאָרצל. איר זענט דאָך
עלנט. און װוי אייער ענערניע זאָל נישט זיין שעפעריש, וועט זי אַלְץ פאַר-
שריגן ווערן פאַר פּאַראַזיטיש עקספּלואַטאַטאָריש, דערפאַר וייל איר
שטייט איינער אַליין. דורך דעם האָט איר קיין קראפט נִישְט,
די דאָזיקע ווערטער זענען געווען וי שפּילקעס אין אַ מכח אַרײנ-
געשטאָכן. דעם פאַבריקאַנטס איידל פּנים איז פּלוצים בלייך געװאָרן. די
לאַנגע, אויסנעקעמטע האר פון זיין באָרֹד האָבן אָנגעהויבן צוֹ ציטערן,
פּונקט אַזױ וי די שיין געשניטענע שאַרפע נאָזלעכער פון זיין לאַננער,
ביינערדיקער נאָז. די אויבערשטע דעליקאַטע ליפ האָט זיך באַװױגן, און
זיינע ביינערדיקע פינגער האָבן נערוועז געבאָמבלט איבערן טיש, און פון
די אויגן זיינע האָט זיך מיטאַמאָל געשאַטן אַזאַ פייער, אַז מירקין האָט
דערזען, װוי דורך א טיכ?, וי עס זאַמלען זיך אָן כוחות, װאָס האַלטן זיך
אויף אין דעם שוואַכן בויגעוודיקן, ביינערדיקן קערפּער.
דער פאַבריקאַנט האָט אַ לעננערע צייט געקוקט מיט אַ דורכדרינג-
לעכן בליק אויף מירקינען. די אויבערשטע דעליקאַטע ליפּ זיינע האָט זיך
פאַרקרימט, וי אין אַ גרימאַסע צו וויינען, און ער האָט אָפּגעענטפערט:
--- אפשר האָט איר רעכט. געוויס האָט איר רעכט. עס איז זיך
נישטאַ װאָס צו פארשטעלן. מיין לאַגע, די לאַנע פון אַ יידישן פאַברי-
קאַנט, איז נאָך טויזנט מאָל ערגער, וי די לאַגע פון די אַרױסגעשטױ-
סענע מאַסן. זיי זענען מאַסן, מיר זענען איינצלנע. איר זעט מיין טיש,
װוי ער שטייט ביי דער װאנט? די פענצטער פון מיין קאַבינעט זענען
פאַרהאַקט מיט אייזערנע לאָדן. איך זיץ בײיטאָג ביי עלעקטרישע ליכט.
װ אַ ר ש ע 2852
דאָס איז נישט דערפאַר, װאָס איך האָב אַזױ פיינט די זון, נאָר דערפאַר,
ווייל איך האָב מורא, אַז אין איין שיינעם טאָג זאָל מיר נישט אין רוקן אַ
קוי?ל אַריינפליען הינטךאַרום פון הויף, דורכן פענצטער, יאָ, איך זיץ
מיטן רוקן צו דעם חויף פון מיין פאַבריק, פון מיין שטאָט, װאָס איך האָב
אויפנעבויט, אוֹן איך האָב מורא, אַז פון הינטן זאָל מיך ער נישט שיסן.
איך בין געווען אַן אַרימער בית-מדרש-בחור. מיין פאָטער איז געווען אַן
אַנענט פון דער פאַבדיק. און איך האָב זיך אַרױפגעאַרבעט, אויפגעבויט
איינע פון די גרעסטע טעקסטיל-פאַבריקן אין לאַנד, אין דער וועלט. מיט
גאָרנישט, נאָר מיט מיינע פינף פינגער. ענגלאַנד גיט מיר מאַשינען אויף
קרעדיט בלויז אויף מיין װאָרט. אַמעריקע און עגיפּטן -- פלאַקס. יאָר-
איין, יאָר-אױיס װאַקסט די שטאָט. איך נעם אַרױס טױזנטער אומנליק-
לעכע פּויערים אַן ערד פון די דערפער, װאָס זענען פאַראורטיילט צו
הונגערן, און איך ניכ זיי באַשעפטיקוננ. איך שיק-אַרױס רייזנדע איבער
אַלץ עקן וועלט, אין אַלֶע ווינקעלעך. איך האָב פאַר אונדזער לייוונט
אויפנעעפנט די מערק פון סיביר, פון טורקעסטאַן, פון בוכאַראַ, און
ברעננ צוזאמען עננלישע מאַשינען, אַמעריקאַנער פלאַקס און פּולישע
הענט. איך באקלייד אַ האַלבע מדינח מיט העמדער, שלאָפגעצייג. מיט
גאָרנישט האָב איך עס געמאַכט, נאָר מיט מיין ענערניע. און איך זיץ
דאָ, וי א פאַרברעכער. איך האָב מורא אַרױסצוגיין אויפן הויף פון מיין
פאַבריק, װאָס איך האָב געבויט. און קוים דערוועג איך זיך, אונטער באַ-
גלייטונג, יאַ אַמאָל ארויסצוניין, דערפיל איך די בליקן אויף מיר, װוי איך
וואָלט געווען אַ ננכ, א רויבער. װאָס בין איך?! איך בין דאָך אַלין אַ
געפאַנגענער. א געפאַנגענער אין מיין איינענער שטאָט, אַ געפאנגענער
צווישן די מענטשן, פאַר וועלכע איך זיי און שנייד ברויט. זאָגט, קאָנט
איר מיר אַן עצה געבן?
--- יאָ, --- רופט אויס מירקין מיט פייער. -- נעמט צו אין אייטר
פאַכריק אויך יידישע אַרבעטער, זייט נישט אַלֵיין, שטייט נישט אַליין.
קריכט-ארויף צוזאַמען מיט די יידישע מאַסן אויפן וועלט-וועג. דורך
אייטר מאַכט װאָלט איר טויזנטער יידישע משפּחות נעקאָנט אָנקניפּן אין
לעכן פון דער מדינה, און דורך דעם -- אין דעם וועלט-לעבן. און איר
ואס טוט? -- איר זענט אַליין אַנטלאָפן. די מורא איז שטענדיק דער
ישכר פון פּחדן. זייט מיר מוח? פאַרן װאָרט. דער דרייסטער לעבט מיט
ר}
*/
280 ש לו ם אש
אַלע, אָדער שטאַרבט מיט אַלע. איר האָט גענוג דרייסטקייט און מוט גע-
האָט פאַר זיך אַליין אַרויפצוקלעטערן אויף דער לייטער. מיט אייערעץ
עלנבויגנס האָט איר זיך אַ וועג אויסנעקעמפט צווישן שונאים, פאַרװאָס
האָט איר נישט דעם מוט און די דרייסטקייט מיט אייער אויסגעשטרעק-
טער האַנט אייערע ברידער צו העלפן אַרויפצוקריכן אויף דעם וועלט-וענ,
ווו איר שטייט?
--- יידישע אַרבעטער? -- שמייכלט מיט זיין איידעלער ליפ דער
פאַבריקאַנט. -- יידישע אַרבעטער? -- שמייכלט ער נאָך אַמאָל איראָ-
נִישׁ. --- און מיט זיי בין איך יאָ זיכער? מיר דאַכט זיך, אַז ווען איך
האָב דאָ יידישע אַרבעטער ביי מיר אין פאַבריק, װאָלט דער ערשטער
שטאָך אין רוקן געקומען פון אַ יידיש מעסער.
--- דערפאַר װאָלט עס אָבער נישט געווען קיין יידישער שטאָך, איר
פאַרשטייט? -- נאָר עס װאָלט געווען אַ קלאָסן-שטאָך. די וועלט שטייט
אין קאַמף. אָבער די קוילן פון דרויסן, פאַר וועלכע איר שרעקט זיך,
זענען באַשטימט נישט בלויז פאַרן פאבריקאנט, נאָר אויך פאַרן ייד.
--- װאָס איז דער חילוק, מיין יוננער פריינט, פון װאָס פאַראַ האַנט
זי סומט, און װאָס זי באַצװעקט?
--- יאָ, עס אין יאָ אַ חילוק, און איר ווייסט עס גאַנץ נוט: דער
שטאָך פון יידישן אַרבעטער װאָלט געווען באַשטימט בלויז פאַרן פאַברי-
קאַנט. דער ציל פון דער קוי? איז אָבער אין האַרץ פון נאַנצן יידישן פֹאָלָק.
--- דאָפ האָט איר רעכט, -- האָט דער פאַבריקאַנט צונענעבן מיט
טרויעריקייט. --- אַזױ צי אַזױ, איך בין מאַכטלאָז, איך קאָן דאַ לחלוטין
נאָרנישט טון, -- האָט דער פאבריקאנט געזאַנט מיט רעזיננאציע.
--- צי איר וועט אונדז יאָ העלפן, צי נישט, -- האָט מירקין אויס-
גערופן, --- מיר וועלן זיך נישט לאָזן איינשליסן אין אַ נייעם געטאָ. די
יידישע מאַסן וועלן קעמפן פאַר זייער וועלט-באַפרייאונג. מיט די נענל
וועלן מיר זיך אַרײנגראָבן אין לעבן אַריין, מיט די ציין וועלן מיר זיך
אַריינבייסן און אָנהאַלטן זיך אינעם גאַנג פון דער וועלט. מיר וועלן זיך
נישט לאָזן צוריקשטויסן און באַגראָבן אינעם שמוציקן יידישן הויף. מיר
וועלן לעבן -- צי איר וועט אונדז יא צוהעלפן, צי נישט, -- להכעיס
אַלע אונדזערע שונאים, סיי די אויסנדיקע, סיי די אינעװייניקדיקע. מיר
וועלן זיך מיטכאַפּן אויפן װאָנן, אויף אַלע פעלדער, ווו עס ועט זיך נאָר
284
יח אַ ר ערע
לאָזן;: אין די טאַבריקן, אויפן פעלד. סיי דאָ ביי אונדז, סיי ערגעץ אַנ-
דערשווו. אַזױ לייכט וועלן מיר זיך נישט אונטערגעבן. די יידישע פאָלקס-
מאַָסן האָבן זיך אויפנעכאפּט צום לעבן, און זיי װעלן לעבן, טראָץ אייך
אַלעמען, -- האָט מירקין אויסגעשרינן מיט פייער.
דעם פאַבריקאַנט האָט אינטערעסירט און אַמוזירט מירקינס יוגנט-
לעכער בדען. ס'איז אים אפילו געווען סימפּאַטיש דער גלױבן, װאָס
שרייט אַרויס פון דעם יונגנמאַן, און ער האָט אומאננענעם זיך דעריבער
נטמילט, װאָס ער, ביי זיך אַלֵיין, האָט נישט מער דעם נלויבן פאַר אַן
אידעע און האָט נישט נעפילט די וויכטיקייט דערפון. ער האָט איבער
זיך אַליין פאַרדרוס געחאט, ווייל דער פאבריקאַנט האָט זיך געהאַלטן
פאַר ט מענטש, װאָס האָט דערגרייכט, -- צוזאַמען מיט זיין דערפאָלנ,
--- די העכסטע מענטשלעכע טונענדן. און וויפי? זיין אייננליבע האָט
אים נישט פארשטעלט די אוינן, האָט ער דאָך דערזען די נאַקעטקייט, אין
וועלכער ער שטייט, און ער האָט מיט איינמאָל דערפילט אַן עלענישע
פרויערדיסייט און ש בענקשאפט נאָך א נטויבן אין א זאַך, וי עם ה-אט
דער יונגערמאַן, װאָס זיצט קעגנאיבער אים,
--- און װאָט וועט זיין, אַז די וועלט װעט אייך נישט צולאָזן? י--
האָט דער פֿאַבריקאַנט נגעפרענט מיט א באַהאלטענעם להכעיס-שמייכ?
אוּן זיינע ווייכע ליפַּן,
--- און זאָל אונדז טאַקע באַשערט זיין אונטערצוניין, וועלן מיר די
וועלט מיטשלעפּן מיט אונדו!
--- וי אַזױֹי?
--- פּשוט; יעדע ענערניע ווכט זיך אויס איר אויסועג פאַר טע-
טיקייט. נוצט מען זי נישט אס פֿאַר א ביענדע -- פארװואנדלט זי
זיך אין אַ ווילדע, צעשטערנדע קראַפט, -- זאַנט מירקין מיט א שמייכל,
וועגן די זאַכן האםט דער פֿאַבריקטנט נישט געװאָלט הערן, זיי האָבן
אים דענערווירט. און עס איז אים אויך נישט נעפעלן מירקינס שמיי-
כעלע דערביי. דעם שמייכל דערפילט ער הינטער זיין רוקן, אפילו דורך
די פאַרהאַקטע פענצטער פון זיין קאַבינעט, װאָס שיינט אַרױס צו אים
פון דער פַאֲבריק -- דורך דער ואַנט אדורך..
-- נו, אויה חיינט װעט עס דערויי? גענוג זיין. -- מיר װעלן
8 גי 5 גי וט האל סֹּ 8 גע
שפעטער פארענדוקן אונדזער שמועס. ווילט איר נִישט אָנקוסן זאַוויע
288 ש ל | ם אַ ש
רוכאָוו? איר װועט האָבן װאָס צו זען. דערנאָך וועלן מיר פאַרענדיקן אונ-
דזער שמועס, אפשר װועט זיך עפּעס לאָזן מאַכן, -- און ער האָט אָנ-
געקלוננען אין זיין פּריוואטן טעלעפאָן.
ס'האָט זיך באַוויזן א הויכער שלאַכטשיץ, אַ מאָנער פּנים מיט אַ
מאָנאָקל אין אַן אויג, וועלכן דער פאבריקאַנט האָט געהאַלטן ספּעציעל
פֿאַר רעפּרעזענטאַנץ-צוועקן,
--- באַקענט זיך. דאָס איז כראביע זאַריצקי, אונדזער סוב-אינטענ-
דענט, -- זאָנט דער פאַבריקאַנט אין אַ גלייכגילטיקן טאָן, און נעמט
דערביי אַ פּאַפּיר פון זיין טיש און גראָבט-איין זיין פּנים אין דעם,
--- פּאַניע כראַביע, איר וועט אַזױ גוט זיין ווייזן אונדזער באַזוכער
זאַװיערוכאָו. אַלצדינג װועט ער, פאַרשטייט זיך, נישט קאָנען זען, --
זאָנגט דער פאַבריקאַנט מיט אַ זעלבסטצופרידענעם שמייכ?, װאָס ער
האָט װוי אַ חסד געשאַנקען דעם כראַביע, אַרויסנעמענדיק זיין פּנים פו-
נעם פּאַפּיר. --- נאָר די צוויי וויכטיקע אָפּטײילוננען װאָלט איך מיר גע-
ווונטשן, אַז ער זאָל באַזוכן: די שפּינערייען און די מאַשין-ניסעריי. און
איך יל דערנאָך אַ באַריכט הערן. גוט אַזױ? -- האָט ער מיט אַ לייכטן
שמייכ? צוגעליינט, װאָס אין באַלד פאַרלוירן געװאָרן אין דער ערנסט-
קייט פון זיין באַנראָטער באָרד, און האָט אייננעגראָבן זיינע אויגן ווידער
אינעם פּאַפּיר, װאָס ער האָט נעהאַלטן פאַר זיין פּנים מיט זיין ווייסער,
דעליקאַטער, ציטערנדיקער האַנט.
קאַפּיטל 8
די אייזערנע שטאָט
איבער אַ גרויסן פלאַכן שטח לינט אױסנעשפּרײט אַ שטאָט. דער
מיטלפונקט איז דער ברייטער פּלאַץ, וו עס הויבן זיך אוֹיף די גרויסע
קוימען-טורעמס פון די אויוונס. אָרים זענען די גאַסן, לאַנגע, אומהיים-
כעכע; נישט קיין בלעטל גרינס, נישט קיין קינדער-שטים, נישט קין
ווייבלעכער שאָטן זעט זיך אין די גאַסן --- ערנסט שטייען די פאַרקאַלב-
טע הייזער, אַלֶע אָפּנעפאַרבט אין איין רויטלעכן אוניפאָרם-קאָליר. נישט
וו אַ ר ש ע 29
קיין מענטשלעך לעבן הערט זיך פון זיי, נישט קיין הויזלעכע היימלעב-
קייט קוכט אַרויס פון די פענצטער און טויער. --- די נאַנצע שטאָט אין
צונעדעקט מיט א דינעם קאלך-שטויב, װי נישט צעגאַנגענער שניי. אין
דער לופט פילט זיך א זויערער קראָכמאַלענער קאַרבאָל-גערוך פון בלייך-
הייזער אַרױס,
קיין מענטשלעכע שטימען הערן זיך נישט אין דער ריזיקער פּום-
מטער שטאָט. דערפאר אָבער איז דער נאַנצער חל פאַרנומען מיט אומ-
מענטשלעכע שטימען פון אומנעזעענע חיות, -- װאָס שמייען ערגעץ וו
נעמאַנגענע אין שטיינן. א באַשטענדיק אומהיימלעך טיק -טאַק-אָטעמען
פון ווייט-געלעגענע מאָטאָרן, אַ סוויסטשען פון אָפּניסנדיקס זודיקס. אַ
באשטענדיק אַרנעטן פון איבערװואנדלדיקע װאַסערן אין פּאַרעס. אַ רוישן
פון איבערנעפילטע קעסלען -- א קלאַפּן פון די אייזערנע װאַנאַנדלעך
פֿון די טראַנספּאַרט-באַנען. אַ כאָרכלען פון די קייטןנאָרנלען פון די
, חויב-האַקנט", װאָס טראָגן באָלן פלאַקס וי קינדער-שפּילן, און צעפירן
זיי אין ערטער וווחין מען כאַדאַרף, א פייפן פון די הויכע קעס?-טורעמם,
אַזױי וי די שטאָט װאָלט באַװוינט געווען פון אויסטערלישע, נישט די-
וועלטיקע אייזערנע ברואים, טס מטעפען פים קייטעיט 7ונען וי
באווענן זיך מיט אייזערנע הענט און פים...
צוערשט האָט מען מירקינען באַוויזן די מאַטאָרן-אָפּטײלונג, װאָס
זייער אויפנאכע אין געווען צוצופירן פון דער צענטראַלע עלעקטרישע
כוחות צו די וועב-מאַשינען. וי אייזערנע הינט זענען נעלעגן אין לעכער
אייננגעשפּאַנט די מאַטאָרן און אויף אַ מענטשנס באַפעל, װאָס אין גע-
שטאַי;ען איבער זיי -- אַ באַלעדערטער און באַאײילטער -- האָבן זיי נע-
האַלטן אין איין דרייען די לעדערנע פּאַסקעס וי בלינדע שמשונס --- די
מיל-שטיינער. פאַננע קאַרידאָרן האָבן זיך געצוינן מיט די פאַרשקלאַפטע
אייזערנע הינט, צונעשפּאַנט צו זייערע אייביקע רעדער, װאָס האָבן גע"
טון זייער אַרבעט מיט אימפּעט, מיט געיעג -- אָן אָפּשטעל, אָן אָטעם-
כאף. פארשאלמענע געשמיסענע הינט. אַרום זיי האָבן זיך געדרייט די
באַלעדערטע מענטשן וי אָקסן-אַנטרייבערס, וי וועכטער איבער געפאַנ-
גטיע, יט גרויסע קאַנען שמיר-איילן, און דאָ און דאָרט אַ פאַרחלשטן
מיט אַ טראָפּן דאָס חיות דערכאַפּט.
פון דעם סאָטאָרן-קאָרידאָר צו די גרויסע װועבער-האַלעס האָבן זיך
ש
290 של |ן ם אַ שׁ
געצויגן -- פאַרװאָרפן איבער די בעלקעס -- לעדערנע פּאַסקעס און אָנ-
נעטריבן די וועב-מאַשינען. די אייזערנע בהואים זענען געשטאַנען, די פעל
אַראַפּנעצױנן פון זיך, מיט זייערע אינעװוייניקס אין דרויסן, און מען
האָט געקאָנט זען דעם גאַנצן געבוי פון זייער דעליקאטן מעכאַניזם, --
זייערע מעטאַלענע שפּרוננ-נירן, דעם געװועב פון זייער ,נערון-סיס-
טעם". שטאָלענע און דראָטענע מוסקולן האָבן זיך געצוינן פון אַ פאַר-
באָרגן האַרץ און האָבן אָנגעפירט מיט די באַװענוננען פון די אברים,
און אברים האָבן זיי געהאָט װוי מענטשן, נאָר מיט פאַרצענפאַכטע טע-
טיקייטס-מענלעכקייטן,
פון צייט צו צייט האָט אַזא אומהויטיקער מאַשינען-קערפּער אויס-
געצויגן --- װי אויף קאמאנדע -- מיט אַ פוילנדיקער לאַננזאַמער באַ-
וועגונג, אייזערנע אָרעמס מיט צענדליקער פינגער. אויף זיין יעדן פינ-
גער-נאָנל האָט געהאָנגען אַ קוים-אַנזעענדיקער דעליקאַטער העקל, מיט
וועלכן ער האָט אויפגעכאַפּט דעם אומאויפהערדיקן פאָדעם-שטראָמל,
װאָס די מאַשין האָט געהאַלטן אין איין אַרױסציען פון אירע בעבעכעס,
דער אָרעם האָט זיך נגענעבן אַ מענטשלעכן באַװעג און די פינגער אַ בוינ,
און די העקלען האָבן פאַרקניפּט דעם פאָדעם, פאַרבונדן אים מיט די
,אויגן? פון דעם נאַנצן לייוונט-געוועב, װאָס עס האָט נעהאַלטן אין איין
שפּייען פון זיך, װי אַ נרויסע, טױיזנטפאַכיקע שפּין, דער אָפּנעשונדענער
אייזערנער נוף. דער מענטש, װאָס איזן געשטאַנען נעבן אים, איז נאָךר
געווען זיין באַדינער, כדי אים אָפּצוהיטן װווי אַן אָפּנאָט... װי כוהנטעס
האָבן די בלייכע מיידלעך געהאַלטן אין איין צוטראָגן שפּאָלערס ביינוול-
עסן פאַר דער מאַשינס מאָנן, געהאָלפן פֿאַרקניפּן א פאָדעם, װאָס אין
צופעליק איבערגעריסן נעװואָרן דורך דעם גאַנג פון דער מאַשינס קאָמ-
פּליצירטן מעכאַניזם. פאַר איר -- פאַר דער מאַשין -- איז געשטאַנען
איר כוהןדגדו?, דער מייסטער, וועלכער האָט נאָר פון צייט צו צייט מיט
דער ערנסטקייט פון עבודה גלייכגעמאַכט דעם ,פאַך", קאָנטראָלירט אַ
שרייפל, אָפּנעװישט מיט אַ טוך -- וי אַ געטרייע מוטער --- דעם אייל-
שווייס, װאָס האָט אַרױסגעזעצט פון דער מאַשינס פאַרבאָרגענע געדע-
רים, אָדער אַ שטרענגן בליק געװאָרפּן צו דער כוהנטע --- צוֹ דעם מיידל,
װאָס האָט אים באַדינט, --- צי זי טוט איר אַרבעט בשלמות.
אַזױ האָבן זיך געצויגן די אייזערנע אומהיימלעכע קערפּערס, װאָס
וו אַ ר ש ע 1.
באשטייען בלוין פון מעטאַלענע געדערים, איבער האַלעס און האַלעס,
שטאָקן און שטאָקן, הייזער און הייזער. איינס נאָכן אַנדערן זענען זיי
נעשטאַנען װי אויסנעמושטירטע סאָלדאַטן. און ווען מירקין האָט דער"
זען װוי די מעכאַנישע באַשעפענישן שטרעקן איינצייטיק, --- קויט אַ קאָ-
מאַנדע -- זייערע דאַרע אייזערנע אָרעמט, -- איז אים אַ שוידער אַדורכ-
געגאַנגען איבער די ביינער. דער מענטש, דער אַרבעטער -- איז געווען
דאָ די טויטע מאַשין; די מאַשין --- דער מענטש.
אין אַלע אָפּטײילונגען האָט ער נעזען וי אייזערנע פינגער פירן"אויס
די איידעלע, קאָמפּליצירטע מענטשלעכע אַרבעט -- און דער מענטש
שטייט נאָר נעבן דער מאַשין, כדי זי צו באַדינען.
אין די שפּין-פאַבריקן האָט ער נעזען, וי חונדערטער אייזערנע פינ-
נער גראבלען זיך אַריין אין באלעמס ביינוול און ציען אַרױס פון דאָרטן
פעדים, פירן זיי אַליין אַדורך דורך זייערע אייגענע געדערים, װאָס אַמאָל
דינער, דינער --- ביז זיי באַווייזן ענדלעך די גרויסע קונץ-דשטיק -- און
לאָזן דעם פאָדעם אַדורכלויפן דורך אַ פייערדיקן פלעמל, כדי אָפּצוסמאַ-
ליען די קוים מיטן אוינג צו דערכאַפּן הערלעך אויפן דרים. דער פאָדעם
ציט זיך אַדורך דורך אַ פייער? און אליין װערט ער נישט פאַרברענט..
אויוונס האָבן נעפּלאַקערט װי ניהנומדיקע פייערן און באַנאָסן מיט רוו-
טע פלאמענדיקע ליכט מענטשלעכע פּנימער און גלאַנצנדיקע, פון שווייס
אויסגעשמירטע, נאַקעטע לייבער. מענטשן האָבן נישט דערוועגט צו גיין
נאָענט פון דעם ברענענדיקן גיחנום, און אייון-שלעפּערס האָבן מיט אַ
קייטן-כאָרכל אַראָפּנעלאָזט אייזערנע אָרעמט אין פייער אַרײן, אָנגע-
כאָפּט מיט זייערע צװאַנגען-הענט אַ גליענדיקן שטאַננ, וועלכער האָט גע-
שפּריצט מיט פונקען-צונגן, צונעטראַנן זיי צו אַ ווערקשטעל, אַרום וועלכן
די אייל-נלאַנצנדיקע מענטשך-לייבער האָבן װוי מילבן געקליבן זיך.
אין די בלייך-הייזער האָט ער געזען וי די שטראָמען לייוונט קומען-
אָן אַריינצוניסן זיך פון די וועב-הייזער און ואַרפן זיך קאַסקאַדיש, וי
פאַלנדיקע טייכן, אין די אומהיימלעכע קאלך-באַליעס, אין די קראָכמאַל-
טונען --- און פון דאָרט וויקלען זיי זיך אַלֵיין אַרױס -- און גייען צו די
טריקן-חייזער, קריכן אין די פּרעס-מאַשינען. אַזױ האָט זיך דער שטראָם
לייוונט געהאַלטן אין איין גיסן אָן אויפהער, אָן אָפּהאַלט... וי זיי װאָלטן
געװאָלט די וועלט פאַרטרינקען אין לייוונט..
292 ש ל ו ם אַש
מעכטיק-ריזיש האָט אויסנעזען די סאַשין, אָרִים און קליין די
מענטשן, די װוי פון שווייס נלאַנצנדיקע מילבן, װאָס קריכן אַרום די מאַ-
שינען. אין די בלייך-שטובן האָט ער נעזען מענטשן-לייבער, װאָס זענען
פון די כעמישע שטאָפן וואַטעוודיק געװאָרן, באַצױגן מיט אַן אומנאַטיר-
לעכער בלויקייט. איינגעשרומפּן, וי זיי וװואָלטן געווען געמאַכט אוים
דעם זעלבן שטאָף, װאָס די לייוונט. די לייבער פון די נוס-אַרבעטער זע-
נען געווען באַשפּרינקלט מיט שרויט-שפּריצן, באַנאָסן מיט א מעטאלע-
נעם שווייס. וי גליענדיקע ווערים האָבן זיי אויסנעזען ביי די פלאַמענ-
דיקע אויוונס, ביי די כאָרכלדיקע הענגערס. וי נישטיק זענען די באַדין-
מיידלעך געשטאַנען אַרום די פלייסיקע, אַרבעטזאַמע שפּאָלער-מאַשינען
און װעב-אָרעמס! |
מירקינען האָט זיך נעדאַכט, אַז ער איז פאַרװאָנלט נעװאָרן אין אַ
פאַנטאַסטישער, פאַרכשופטער שטאָט, ווו עס לעבן אויסטערלישע ברו-
אים. טויזנטער מענטשלעכע לעבנס און ענערניעס, פאַרשטאַנד און נע-.
פיל זענען דורך אַ כשוף-שפּרוך אַרױסגענאָגט געװאָרן פון לעבעדיקע
קערפּערס און אַריינגעשפּריצט געװאָרן אין טױיטע אייזנס. די דאָזיקע
אייזנס האָבן אָרעמס, פיננער, אוינן און שכ? -- און טוען מענטשלעכע
אַרבעט. און דער מענטש שטייט אַ פאַרשטיינערטער נעבן זיי. דער מכשף
איז דאָרט יענער חסידישער יידל, װאָס זיצט מיטן רוקן צו דער װאַנט
פון זיין ביוראָ ביי די אייזן-פאַרחאַקטע לאָדן, באַלױכטן נאָר מיט עלעק-
טרישער ליכט, אין אַ שטענדיקער מורא, אַז ס'זאָל נישט עפּעס קומען
צעפליען צו אים פון הינטן. ער באַווייזט זיך קיינמאָל נישט אויף דער
ליכטיקער שיין, אויס מורא פאַרן נולם, װאָס ער האָט אַליין געשאַפן.
און צו דעם מכשף איז ער נעקומען בעטן פאַר זיינע ברידער: נא,
נאַ דיר לייבער, מענטשלעכע הערצער. צי-אַרױס פון זיי דאָס חיות און
בלאָז עס אַריין אין נייע מאַשינען.
נישטיק און קליין, איינצל און פאַרלױרן האָט גאָר אויסועזען דער
מענטש אינעװייניק ביי דער מאַשין. באַלד אָבער האָט ער דערזען דעם
מענטש אין זיין נאַנצער קראַפט און באַדייטונג.
פון די קוימענס האָבן זיך געשניטן פייפן. עס איז געקומען די שעה
פון אָפּלעזונג. פון אַלע טירן און טױיערן האָבן אָנגעהויבן צו שטראָמען
מענטשן און אָנגעפילט די נאַפן פון דער פאבריק-שטאָט, װי אויף אַ
זו אַ ר ש ע 203
זונטיקדיקן פמארק. דורך דעם גרויסן אייזערנעט פֿאַבריק-טיער, אַרום
וועלכן עס שטייען די היטערס און נאכטוועכטערסם -- ניסן זיך אַדיז
נייע שטראַמען מענטשן פון דער נאָס. מענלעכער און ווייבלעכער כוח
טרעפן זיך און מיידן זיך אויס. איינע אַריין, די צווייטע אַרױם.
עס זענען נישט מער קיין װאַטעװודיקע לייבער, קרענקלעכע, בלויע,
איינגעשרומפּענע פון די בלייך-הייזער אַרויס, מילבך-פינורן פון די גי-
טערייען. עס איז אַ שטראָם פון מענטשלעכן כוח און ווילן,. אין אים
ליגט די מעגלעכקייט פון אַלעם. פאַר אים אין אַלץ נעשאַטן -- און ער
האָט איכער אַלעם צו באַפעלן. מיט זיין ווילן שלאָנן די מאָטאָרן, דרייען
זיך פּאַסקעס איכער רעדער, ציען אוֹיס די טויטע מעכאַניזמען זייערע
בלייערנע, קנאָכנדיקע אָרעמט, הייבן די שלעפּ-האַקנס מיט זייערע צװאַן-
נען-הענט דאָס אייון פונעם פייער. און אז ער ויל, זענען דאָס בית-
עולמס, די מאַשינען -- מעכטנישע בר-מננס, און דאָס נאַנצע כשופדיקע
שפּיל, װאָס דער סמכשט האָט דאָרט אויסנעטראכט, צעפאַלט זיך וי אַ
קינדער-שמיל. דאָק איז דער אמתער, לעבעדיקער, באַוװענלעכער, דענ-
קענדיקער כוח, מיט ווילן באַשאָנסען, מיט נשמח איינגעטיילט.
ער האָט נעמוזט קלערן ווענן די איינגעהויקערטע קערפּערס פון די
יידישע װעבער-אַרבעטער. ער האָט זיי נעזען זיצן וי געפאננענע, איינ-
געוועבטע אין , פאך" פון ,אױיפנעשפּאַנטן בוים", אַזױ וי פּנרימדיקע
פליגן אין שמפּינען-נעצן, און זיי אנטקענננעשטעלט דעם כוח, װאָס האט
זיך באַוויזן פֿאַר זיינע אויגן.
זיין הארץ איז אייננעשנורט געװאָרן אויס רחמנות. מען האָט אין
זיי פארגעסן. און עס האָט זיך אים אויסנעדאכט, אז נישט נאָר בלין
די יידישע וועבערס פון לאָדזש זיצן דאָרט, צום אונטערנאַנג פאַראור-
טיילטע ביי זייעדע וועב-שטולן, נאָר דאָס נאַנצע יידישע פאָלק איז מיט
זיי געמאַננען. אָט אין די וועב-פאַכן. דאָס נאַנצע יידישע פאלק איז אִן-
געשמידט צום האָלצערנעם וועב-שטול, דאָס גאַנצע יידישע פאָלק זיצמ
דאָרט פארנעסן -- טאראורטיילט צום אונטערנאַננ...
מיט קנאהדיקע אוינן האָט ער געקוקט אויף דעם מענלעכן און ווייב-
לעכן כוח, װואָס האָט זיך גענאָסן פון דער פאַבדיק אויף דער נאָס --
און אויף דעם שטראָם צוריק. בחנם האָט ער געזוכט צווישן די פּנימער
אַ פּנים פון זיינע ברידער.
294 ש ל ו ם אַ ש
ער האָט גאָרנישט געהאַט קעגן די מענטשן. פאַרקערט, ער האָט באַ-
גלייט זייערע טריט מיט ברכות און האַרציקייט. עס אין דער נאַנג פו
די גערעכטע און די מעכטיקע. אָבער ער האָט זיך נישטיגעקאַנט באַ-
פרייען פון דעם קנאח-געפי?, װאָס האַלט אים אַרומנענומען אױף זיי.
אַלץ געהערט זיי: דאָס פעלד אין דרויסן, סיי ווינטער, סיי זומער; דער
אַקער און דער סערפּ, די בהחמה אויף דער לאָנקע, דער גרינער װאַלד, די
פליסנדיקע טייכן, און אויך די גרויסע, שטומע מאַשינען. זיי האָבן צו
באַפעלן איבער די מאָטאָרן, איבער די מעכטיקע, נבורות-ווייזנדיקע ני-
סערייען, איבער די איידעלע וועבערייען, איבער די שפּינערייען. אַלץ
באַלאַגגט צו זיי! פאַר אונדז האָבן זיי איבערנעלאָזט די נאַקעטע, הפקר-
דיקע נאָס, אויף יענער זיים טויער.
דאָס האַרץ איז אים אויפנעמרעסן געװאָרן פון קנאה, און מער יי
פריער נאָך האָט אים אָנגענומען דער ווילן -- מיט אַלֶע חושים אַרינ-
צופלעכטן אונדזער לעבן אָט אין דעם וועלט-כוח.
אַז מירקין איז אַדריינגעקומען צום פאַבריקאַנט, זיך מיט אים גע-
זעגענען, האָט ער אים וידער געטראָפן, װי דאָס פריערדיקע מאָל, זיצן
חינטער זיין גרויסן שרייבטיש. ערשט איצט איז מירקינען אויפנעפאַלן
דאָס עלעקטרישע ליכט, און די נאַכט, װאָס הערשט אין זיין קאַבינעט
(ער האָט עס גאָרנישט פריער באַמערקט). די לאָדן זענען פאַרמאַבט מיט
אייזערנע שטאננען און זיין פּנים -- באַלױכטן פון דעם גרינעם עלעק-
טרישן באַשײינער --- האָט אָנגענומען אַ פּאַרמעט-קאָליר, זיינע אוינן זע-
נען נעזעסן נאָך טיפער אין די אוינן-לעכער װוי דאָס פריערדיקע מאָל און
זענען געווען אויסגעקערט מיט זייער זעענדיקער זייט אין אים. דער פאַ-
בריקאַנט האָט אים אויפנענומען מיט אַ ווייך שמייכעלע אויף זיין האַלב
פאַרקרימטער ליפּ, גנלעטנדיק זיך מיט דער איידעלער האַנט איבער דער
באָרד -- האָט זיך מירקינען אויסגעוויזן, אַז עס זיצט קעגנאיבער אים
נישט קיין מענטש, נאָר עפּעס אַ מיסטישע פּערזענלעכקייטן; א כשום-
מאַכער אַזעלכער, װאָס האָט געלאָזט אַ נולם ניין אין גאַננ, און ער האָט
מורא איצט, אַז ער זאָל נישט דערניין צוֹ אים... און מיט זיין גאַנצער
מעכטיקייט האָט ער אַרױיסנערופן צו זיך א רחמנות-נעפי?, װי מען פילט
צו אַ מענטש, װאָס טראַנט א פאַרבאָרנן אומנליק.
נאָכדעם װוי ער האָט זיך נאָכנעפרעגט ביי מירקינען װעגן דעם
כא
ן
זשׁ
איינדרוק פון זיין באַזוך אין זיין פאבריק:שטאָט -- האָט ער זיך צו
אים אָנגערופן:
איך האָב זיך --- דורך דער צייט, װאָס איר האָט באַזוכט מיין
פאַנריק -- איבערגעליינט. איך האָב שטענדיק נגעמיינט, אַז דער ייד אין
צו עפּעס העכערס באַשאַפן געװאָרן, װוי צו זיין אַ משרת ביי א מאַשין.
איך האָב געמיינט, אַז יעדער ייד אין אַן איינענע מאַשין אַלֵיין. איר
פאַרשטייט מיך? נאָר אייערע ווערטער האָנן מיך נישט געלאָזט אָן אַן
איינדרוק. אין אונדזערע פאַבריקן, װאָס מיר האָבן נעשאפן -- איז איט-
מענלעך אדורכצופירן אייער פּלאַן. עס הענגט נישט אין אונדז אֶפּ, סיר
זענען אויך נישט מער וי באדינער פון מאַשינען. הכלל, איך בין אָבער
גרייט זיך צו פאַראינטערעסירן ווענן אַ ספּעציעלער פאַבריק, װאָס זאָל
באַשאַפן ווערן אויסשליסלעך פאַר יידישע ארבעטער, מיט שבת-רו טאַ-
קע, -- ווען איר, אָדער אייער פאָטער וװועט שאַפן דעם נייטיקן קאַפּיטאַל
דערצו. איך קאָן נאָך איצט נישט זאָנן, אונטער װאָס פאַראַ באַדינוי-
גען, דאָס װועט באַדאַרפן ווערן אױפנעאַרבעט דער פּלאַן און סדר. נאָר
ווען אייער פאָטער ועט זיך וועלן פאַראינטערעסירן מיט אַזאַ ענין --
בין איך גרייט צו שענקען דערצו פיינע דערפאַרוננען, און מיין ענער-
גיע, --- און איך האָף --
מירקין האָט פאַר באנייסטערוננ נישט נעלאָזט אים ענדיקן. ער
האָם אַננעכאפט דעם פאבריקאנטס האנט און מיט גלאַנצנדיקע אויגן,
--- וי ער װאָלט דערזען א רעטונג -- אויסנגערופן:
-- פּאַפּעשקע וועט זיך געוויס פאַראינטערעסירן, -- איך קאָן אים
--- און איר װועט באשאפן. -- איר ווייסט װאָס דאָס הייסט? אור
זוייסט? -- מיר וועלן ווערן אָננעשלאָסן אינעם כוח פון דער וועלם..
קאַפּיטל 9
פֿון זון צום פאָטער
נאָך דעם זעלבן אַװונט האָט ער געשריבן צו זיין פאָטער:
, פּאַפּעשקע!
אין אַ מינוט פון משוגעת האָב איך דיך באַלײידיקט: אין א מינוט
296 של ו ם אַ ש
פון אַן אָנפּאַל, װאָס דיין טאַט האָט אַרױסנערופן ביי מיר. אָבער װאָס
אין אַ מאָמענטאַלער, א דורכגייענדיקער, אויפפלאַמענדיקער אויסברוך
קעגן די תמיד-דויערנדיקע, איינגעוועבטע געפילן, װאָס זענען איבערנע-
געבן דורך ירושה פון דורות אין מיין בלוט?
, פּאַפּעשקע, פאַרנעס, אויב דו קאָנסט עס. אַז נישט, דענס נישט
אָן דעם איצט. איצט, איך בעט דיך, ווען אַלץ, װאָס איז נעשען דאָרט אין
פּעטערבורנ, איז אַזױ ווייט, אַזױ ווייט פון מיר און נייט מיך נישט אָן
און נעהערט נישט מער אין מיין לעבן. דאָס קליינע, עננע האָד פון פיין
אייגענעם איך, אין וועלכן איך האָב געלעבט, האָט געהאָט פאַרשטעלט
פאַר מיר אַלצדינג, װאָס עס טוט זיך אויף דער וועלט, און טויזנטמאַך
פאַרנגרעסערט, וויכטיק און ערנסט נעמאַכט יעדע קלייניקייט פון מיין
איינענער נישטיקייט. יעדעס שטויבעלע האָט מיר אויסנעוויזן וי אַ באַרג,
װאָס שטייט אין מיין װועג, פאַרפילפאַכט די סכנות. וי קליין און נישטיק
זעט דאָס אַלץ אויס ביי מיר! דאָס, װאָס עס האָט זיך מיר אַמאָל גע-
דאַכט, אַז דאָס זענען די װוענט פון דער קאַרעטע, אין וועיכער מין
לעבנס-וועג לויפט,
, ניין, פּאַפּעשקע. איך קאָן עס אָנרופן איצט ביים נאָמען, אָן האַרץ-
קלאַפּן, אָן בלייך אָדער רויט ווערן. איך בין נישט בייז און נישט גיט
אויף דיר איבער דעם שריט, װאָס דו האָסט נעמאַכט. אַזױ האָט אוודעי
באַדאַרפט זיין, און עס איז אַן ענין, װאָס געהערט זיך אָן כלוי' מיט
דיר. איך קאָן איצט מיט אַ ריין געוויסן, אָן יעדער ליידנשאַפט, נאָר בלויז
מיט אַ נאַטירלעכן דראַנג, זען דיך נליקלעך, ווינטשן דיר דאָס כעפטע
ביי דיין שריט. און דאָס זעלבע נילט אויך פאַר יענער פּערזאָן. איך פֿאַר-
זיכער דיך, אַז די געפילן, װאָס איך האָב שטענדיק פאַרמאָגט צו איר,
זענען געווען פון די איידלסטע און ריינסטע, װאָס איך האָב געקאַנט גע-
פינען אין מיר. און אַזױ איז עס אױיך איצט. איך פאַרשטיי, אַז עס
וװועט איר זיין זייער אומאַנגענעם צו זען מיין פּנים. אַז נישט, װאָלט
איך זיך נגעאיילט קיין פּעטערבורג און איר געצאָלט דעם כבוַד און אַכ-
טונג, װאָס קומט איר אַלס דער פרוי פון מיין פאָטער.
,איצט קאָן איך עס זאָגן, װאָרים איצט זע איך עס ערשט -יכטיס
איין, אַז מיינע געפילן צו דער דאָזיקער פּערזאָן האָבן קיינמאָל נייטט באַ-
פֿאַננט צו יענע, אויף וועלכע מען איז אייפערזיכטיק. אַ חוץ פריינטשאפט
וו אַ ר ש ע 297
און טיפע אַכטונג, האָב איך קיין אַנדערע זאַך פאַר איר נישט פֿאַרמאַנם,
איר אינטואיציע האָט עס גלייך ארויסגעמילט. און עס איז געקימען דאָס,
װאָס האָט געמוזט קומען --- פאַרן גליק פון אונדז אַלע. זע, איך רעד רער"
פון איצט נאַנץ אָפן, און איך פאַרזיכער דיך, אַז מיין חאַרץ קלאַפּט נישט
דערביי, און מיין פעדער ציטערט נישט. איצט קאָן איך עס זאַנז, װאָרים
אויך פאַר מיר האָט דער גור? נעהאט אָנגעגרייט מיין טייל און ואָם --
צווישן אַזעלכע מענטשן, אין אַזאַ קרייז, װאָס איך האָב נישט געלענט,
און האָב גאָרנישט געוװוסט, אַז זיי עקזיסטירן.
פּאַפּעשקע, ווינטש מיר נליק. איך האָב געפונען דאָס, ואָם איך
האָב קיינמאָל דערפון נישט געחלומט, װאָס איך האָב געטיינט, אַן עס
איז אויף שטע;דיק שוין פאַרשלאָסן פאַר סיר. איך האָב געפוגען מיין
לעבנט-פרייך. איך בין פו? מיט ענערניע און ווילן. איך פיל אַזױ וי איך
װאָלט ערשט איצט אויפגעװועקט געװאָרן פון אַ פינצטערער נאַכט, וועל-
כע װאָט מיך געהאַלטן אין איר שויס פון מיין קינדהייט אָן. איך זע װי
קינדיש און שװואַך איך בין געווען. פאַרגעס נישט, פאָטער, מיין דער"
ציאונג, מיין שטענדיקע מוטער-בענלעניש: עס האָט געהאַט פאָלגן, בחג
איז געווען אייער װעקן: , צייט אַ מאַן צו זיין". איך האָב מורא צו זאָגן,
אַז איך בין קראַנק געווען. איך פאַרטרױ עס פאַר דיר. איך האָב נעמייגט,
אַז דאָס נעפי?, דער פּראָסטער, נאַטירלעכער אינסטינקט פון מאַן צו ווייב,
װאָס די נאַטור האָט באשאַנקען דערמיט יעדעס לעבן, איז פֿאַרשלאָסן
פשַר מיר אויף אלע אייביקייטן; טן צוליב מיין מוטערלאָזער קינדחייט,
אָדער צוליב אַן אנדער סיכח. עפעס איכער אַן אוספאַרגאַננענער ויר,
לונט אַ שפענדיקע קללח אויף מיר, װאָס בינדט מיר די הענט און די פיס,
ציט א הלינד הייטל איבער מיין האַרץ און לאָזט נישט דערצו צו די
שטראלן פון מענטש-עכער פרייד... וי נאָענט בין איך געווען צום טויט!
וויפי? מאָל האָב איך צונעוואנדערט חאַרט צו זיין גרעניץ! און ווען איד
האָב נישט נעמאכט דעם לעצטן שריט, איז עס נישט געווען דערפאַר,
וויי? עס האָט מיך עפּעס צוריקנעצוינן אין לעבן אַרין, נאָר פּשו אויס
געמיינער פחדנות, אויס קינדישער שװאכקייט און אומבאַהאַלפנקײט.
איצט בין איך נעזונט. איך קאָן עס אָפן זאָגן און שרייען אין דער וועלט
אַרײין; , איך בין נעזונט!" איך פיל עס אין מיר. איך בין פול מיט לעבנס-
פרייד, איך פאַרנעם די אַלֶע ניואַנסן פון פליסנדיקער פרייד. מיין האַרץ,
208 ש לום 8 ש
מיינע נערוון, מיינע אינסטינקטן און געפילן וויברירן, ציטערן-אוף,
קװאַלן זיך ביי דער באַרירונג מיט מענטשלעכן לעבן. איך בין פול מיט
ענערגיע און שאַפונגס-לוסט. איך װאָלט, דאַכט זיך, וועלטן געקאָנט אי-
בערקערן, יאָ, איצט זע איך, אַז איך בין קראַנק געווען, און איך ביי גע-
זונט געװאָרן. זע, פאָטער, וי אֶפן איך בין מיט דיר. און מיין געזונט
האָב איך געפונען דאָרט, ווו איך האָב געפונען דעם אינהאַלט פון מיין
לעבן, די אידעע פון מיין זיין, דעם שטאָף פאַר מיין שאַפונגס-װועזן ---
צוישן די אומגליקלעכסטע פון די אומגליקלעכע, צווישן די פאַרלאָזנסטץ
פון די פאַרלאָזענע --- צווישן די יידישע מאַסן.
מיין נישט, פאָטער, אַז מיין גליק איז בלוין אן אידעע. עס באשטייט
פון אַ רעאַלער זאַך --- אין אַ מיידלשן דינעם קערפּער, װאָס פאַלט-אַרױס
פון אַ קליידל, אין א פּאָר נגרויסע שוואַרצע אויגן און האָר איבערגעליינט
איבער די אױיערן; אין מיידלשע רונדע אַקסלען, און אַלע אַנדערע זאכן,
ואס באַלאַנגען דערצו. זיי מוחל, פאָטער, פאַרן ציניזם. דו װאָלסט זיף
עס קיינמאָל נישט געקאָנט פאָרשטעלן, אַז אַזא קליינע, פּיצלדיקע צאַפּל-
קייט זאָל פאַרמאָגן אַזױ פיל פרייד און זאָל קאָנען אַרױסשטראַלן פון
זיך אַזױ פיל נליק. פון װאַנען נעמט זיך עס? אָפּטמאָל דאַכט זיך מיר,
אַז אינעװוייניק אין איר האָט זיך באַזעצט די פרייך, און זי גייט אָרום
און שענקט זי אַלע, װאָס רירן זיך אָן אין איר.
,די שטוב, פון וועלכער זי קומט, איז אָרִים. אָבער זי איז ליכטיק,
פאָטער, זי איז די שטוב פון די גערעכטע. דו קענסט נישט קיין פרייך,
אויב דו קענסט נישט די דאָזיקע שטוב. אַזױ איזן אויך די גאַס, פון וועל-
כער זי קומט. דאָס לעבן, װאָס וװוערט דאָרט נעפירט, שלעפּט-אַרױס דעם
מענטש פונעם אייגענעם, קראַנקן, פאַרעיפּושטן מיסט-טאָפּ, אין וועלכן
ער זיצט, און הױיבט אים אויף צו שעפערישקייט. עס אין נישט דאָס
קורצע, דורכגייענדיקע לעבן פון דער איינענער נישטיקייט, נאָר עס איז
דאָס אייביקע שעפערישע, דאָס אייביקע פליסנדיקע לעבן פון 2לל. דאָס
לעבן -- כאָטש אַ קייט פון צרוֹת -- דערהויבט עס איבער די טאַטער-
נישן דורך די פריידיקע דערגרייכונגען...
,צוזאַמען מיט מיין גליק האָב איך נעפונען מיין אידעאַ?, אָדער
דורך דעם אידעאַל --- מיין נליק. דאָס זענען די יידישע מאַסן. פאָטער!
איך װװין צװוישן נויט און יידישער פאַרלאָזנקײט, אָבער אין דער נויט
װ אַ ר ש ע 299
איז דאָ די פרייף. און פון דאַנען קוק איך אַרױס, און איך זע די אומפאַר-
געבלעכע עוולות, װאָס די וועלט באַנייט קענן אונדז. און מער פון אַיֶע
--- מיר אַלֵיין. די, װאָס האָבן געקענט און געדאַרפט באַגרייפן װאָס מיר
זענען. די דאָזיקע זינד לינט וי אַ שטריק אויף אונדזער האַלדז, די ענד
פונעם שטריק האַלטן די באַעוולהטע און געקרענקטע אין זייערע הענט,
און זיי וועלן אַמאָל די שטריק ענג איבער די העלדזער פאַרציען,.. עס אין
נישט קיין אָפּשרעקן, װאָס איך זאָג דיר -- עס איז אַ נאַטירלעך געפיל,
װאָס רייסט זיך ארויס ביי יעדן איינעם, ער עס פילט דעם צער, די
נויט, און זעט-צו די פאַרברעבערישע גלייכנילטיקייט צו די נױטן פון
די, װאָס קאַנען און װאָלטן יאַ געדאַרפט עפּעס טון. פאָטער! די יידישע
מאַסן ווערן טאַנ-טעגלעך נעגליט אויף די שיימערהויפנס. עס איז אַ לעבן
פון איין לאַננער קייט פון מאַטערניש, פֿון פארלאָזנקייט. מיין נישט, אַן
איך ווי? ווייזן אַ יאַקאָבינישע פויסט. אַזױ ווייט האַלט עס נאָך נישט
מיט מיר. נאָר איך וויל דיר זאָנן, אַז לעבנדיק איצט צװוישן דער אֶרֹימ-
קייט, צוקוקנדיק זיך צו זייערע טאַנדטענלעכע מאַטערנישן, פארשטיי איך
די ווילדע אויסברוכן פון אכזריותדיקע מעשים מצד די פאָלקט מאַסן אין
אַ ציים פון רעוואלוציעס און איבערקערענישן. זיי שטאַמען נישט פון
פינצטערע, אומפארשטענדלעכע כוחות, װאָס רוען ערנעץ דאָרט אין דו
טיפענישן פון די מענטשן. עס איז נאָר אַ קליינער אָפּצאָל פאַר דעם
לאַנגן, אומאונטערבראַכענעם נקמה-אַקט, װאָס די דייכע פירן-אויס קעגן
די אָרימע טאַנדטענלעך, דורך לאַננע דורות, פון לאננע יאָרן.
,אָבער נישט די שרעק פֿאַר דער נקמה ברעננט מיך צו זיי. מיך
חאָט געפירט צו זיי מיין ליבע און אַ נויטווענדיקייט. --- א נויטווענדי-
קייט עפּעס צו טון, עפּעס צו געפינען אין לעבן --- אָנבינדן זיך אין *עבן.
און איצט בין איך צונעבונדן צו זיי אויס דאַנקבאַרקײט. יאָ, אויס דײנק-
באַרקייט, ווייל דורך זיי בין איך אויסגעלייזט געװאָרן פון מיין נִידֶער-
טרעכטיק לאַנגװוײיליק לעבן. פּונקט װווי איך בין דורך מיין ליבע אייס-
געהיילט געװאָרן פון מיין קרענק. איך פי?, װוי מיין לעבן ווערט באַזאַפ-
מיקט און פול מיט אינטערעס און מוטיקייט, ווייל עס באַלאַנגט צו זיי.
פאַר זייער וווילזיין --- וויפיל איך קאָן און װאָס איך קאָן --- וויל איך
זיך אַוועקשענקען צו זיי. נישט פֿאַר זיי, נאָר פאַר מיין איינן נלוק, דירך
זיי ווער איך דערלייזט.
00 ש 5 ום אַש
,נאך אַ לאַנגן און טיפן שטודירן די לאַנע פון אינעווייניק בין איף
געקומען צו דער איבערצייגונג, אַז איינס פון די אומגליקן, װאָס איז באַ-
פאַלן אונדזערע פאָלקס-מאַסן, איז דאָס, װאָס זיי זענען אַרױסגעשטופּט
געװאָרן פון שעפערישן לעבן. זיי זענען פאַרנעסן געװאָרן און איבערגע-
לאָזט געװאָרן הינטערשטעליק: די ענערגיע, טאַלאַנט און די אויסערגע-
ווענלעכע שטרעבונגס-לוסט, מיט וועלכער עס צייכענען זיך אויס, אָן
צווייפל, יחידים פון אונדז, קומען לחלוטין נישט צונוץ די יידישע מאַסן.
ביי יעדן אַנדערן פאָלק ווערן אויך די אַרומיקע באַפרוכפּערט פון דער
שאַפונגס-פעאיקייט, מיט וועלכער עס צייכענען זיך אויס יחידים. ביר
אונדז טראָגן די באַנאַבטע אַװעק די ברכח פוי וייער באַנאַבונג צו אָנ-
דערע, און אונדזערע לאָזט מען ווייטער פוילן אין זייער פארגעסנקייט,
איינע פון די הויפּט-אויפנאבן דאַרף זיין לויט מיין מיינונג, געזונט צוּ
מאַכן די יידישע מאַסן, וי צום שנעלסטן זיי אָנצוקניפּן אין דעם פאָר-
שריטלעכן גאַנג פון וועלט-שאַפונג. מען מוז וי צום שנעלסטן פון זיי
מאַכן אַ שעפערישע קראפט אומעטום, ווו זיי געפינען זיך. אַרײנברעי-
נען זיי אינעם כאָמעט פונעם װעלט-װאַנן, כדי זיי זאָלן אויך מיט דער
צייט קאָנען קערעווען דעם װאָנן אויף זייער זייט. איך װוי? דער דאָזיקער
אויפנאַבע שענקען מיין גאַנצע טעטיקייט. איך בין נישט פעאיק צו קיין
גרויסע זאַכן און איך צייכן זיך מיט נאָרנישט אויס, װאָס זאָל מיך אַרױס-
שטעלן פאַר אַ פירער. נאָר איך בין נעקומען צו דער איבערצייגוננ, אז
יעדער איינער פון אונדז קאָן מיט דעם ביסל מענלעכקייט, װאָס ער פאַר-
מאָנט, צוהעלפן דעד גרויסער זאַך. קליין אָדער גרויס -- איך וועל פון
מיין חוב, אין וועלכן איך געפין מיין אינהאַלט און מיין נליק. און אַ פאַב-
ריק צו פארוואלטן, נלויב איך, על איך זיין פעאיק.
, קאָנקרעט שטעלט זיך די זאך פאָר אַזױ: איך װויל?ל אויפעפענען
אַ טעקסטי?-פאבריק אין לאָדזש, אַ מוסטער-פאבריק, וועלכע זאָל זיין אַ
פארלויפער און העלפן אַריבערפירן יידישע אַרבעטער פון האַנט-װועבעריר
צו דאַמף. עס נעפינען זיך דאָ אין דער שטאָט טוױיזנטער און טויזנטער
יידישע האַנטװערקער, וועלכע זענעז פאַראורטיילט אונטערצוניין צוזאַ-
מען מיט זייערע וועב-שטולן, אויף וועלכע זיי אַרבעטן-אויס זייער סחורה
מיט האַנט און פוס װוי אין מיטלאַלטער, צוליב דעם נאַנץ איינפאַכן גרונט,
ווייל מען לאָזט זיי, אויס רשעות פון פרעמדע און צוליב דער גְלייכניל-
רי
װ א ר ש ע 01
שיקייט פון די איינענע, נישט צו צו דער דאַמף-אַרבעט, כאָטש אַ העלפט
פון די דאמף-פאַבריקן נעהערן דאָ צו די יידן. אַלע זעען-צו, וי א גאַנצע
זדירישע מאַטע טּלאָנט זיך טין שמוץ, אין נויט, און ווערן מיט יעדן טאָג
אַרױיסגעשטופּט פון די רייען פון אַרבעטנדיקע מענטשן אויף דער נאט
אַרױס, און זיי שווייגן. און די, װאָס אינטערעסירן זיך שוין יא מיט זייער
נורל, זעען נאָר דעט טויטן פּרינציפּ און נישט דעם לעבעדיקן מענטש. כדי
דורכצוברעכן די װאַנט פון גלייכנילטיקייטם, סן! באשאפן װערן אזא
דאַמף-פאַבריק, װאָס זאָל אויפנעמען יידישע אַרבעטער. דער פּלאַן אין
נישט אַזױ פאַנטאַסטיש, וי עס איז צוֹ דערװאַרטן פון מיר. איך האָב
זיך --- צוליב דעם דאָזיקן צוועס -- נעשטעלט אין פאַרבינדונג מיט דער
ערשטער פירמע אין לאַנד, װאָס דער הויפּט פון איר שטאַמט פון די פֿאַר-
װואָרלאָזטע מאַטן. די זאַך ליגט אין געניטע, ערשט-קלאַסיקע הענט, װאָס
האָבן דערגרייכט גרויסע דעװולטאַטן. עס מוז זיך דאָך געפינען פאַר סיר אַ
געוויסע סומע געלט -- די ירושה פון מיין מוטער, פון וועלכער דו פלעגסט
מיר אַמאָל זאָגן,. איך האָב ביז איצט נישט נעזען קיין אורזאך, צוליב
װאָס איך זאָל אויסנוצן דאָס דאָזיקע נעלט. איצט נלויב איך, אַז דער
פאַנד, וי גרוים ער זאָל נישט זיין, און אפשר דיין חילף, ווען איך זאָפ
מיך דערווענן צו האָפן, קאָן מיר שאַפן די מענלעכקייט צו רעאליזירן אז
אונטערנעמונג, װאָס װעט טון פיל נוטס פאַר אַנדערע, פי? מער נאָך,
אָבער, פאַר מיר".
קאַפּיטל 10
אַ באַגעגעניש
איידער סירקין האָט פאַרלאָזט לאָדזש, איז אים נאָך אַמאָל אויס-
געקומען צן זיין אין דעם קליינעם בית-המדרש, װאָס האָט זיך געפונען
אויף זיין הויף. ער האָט נישט געליטן צוליב דער יידישער אמונה, וי
דער , זשאַכלינער? און אַנדערע, אַז ער זאָל טראָנן אַ באַזונדערן האס.
פאַרקערט, ער האָט זיך נישט נעקאָנט באַפרייען, וי יעדער נייער צוריק-
געקומענער, פון א געוויסן פּיעטיזם פאַר דער אודאַלטער אינסטימוציע,
202
װאָס האָט דעם יידישן פאלק דורך אַזױ פי? לאַנגע דורות קרבנות גע-
קאָסט. אין די פאָרמען פון דער יידישער אמונה און אירע אינסטיטוצ-
יעס האָט ער דערזען אַ יידישע פאַלקסטימלעכקייט, װאָס האָט אים גע-
רייצט מיט איר בולטער כאַראַקטעריסטישקייט פון יידישן שטיינער,
אין וארשע האָט ער קיין געלעגנהייט נישט געהאט צו באַזוכן יידי-
שע שולן און בתי-מדרשים. ער האָט דערפאַר אויסגענוצט די געלעגנהייט,
װאָס עס האָט זיך אים געמאַכט אין לאָדזש, צו האָבן אַזױ נאָענט אונ-
טער דער נאָז דאָס חסידישע בית-מדרש?. קיין שומרים האָט ער אויךף
איבער זיך נישט געהאט, װאָס זאָלן שטיין איבער זיין נשמה. פלעגט ער
אין די אָוונטן אַריינקומען אומבאַמערקט אין דעם בית-מדרשל אַרײן,
אַוועקזעצן זיך אין טונקלקייט און באַטראַכטן מיט אָפענע אוינן און אוו"
ערן אַלץ, װאָס קומט דאָרט פאָר, אַזױ װוי ער װאָלט געװאָלט אין זיך
אויפנעמען די אַלע סודות פון דער יידישער נשמה, צױ וועלכער ער האָט
נישט באַקומען קיין צוטריט דורך זיין דערציאונג, און אַלץ װאָס ער
האָט נישט געקאָנט פאַרשטיין פון יידישער פּסיכיק, --- איינזאַפּן אין זיך
דורך דער אוממיטלבאַרער באַרירונג מיט איר.
ער האָט זיך אַוװעקגעזעצט אין אַן אומבאַמערקט, פאַרשאָטנט ווינלל
און צונעקוקט זיך פון דערווייטנס צו די יידן און בחורים, װאָס זענען
געזעסן ביי די אָפענע נמרות, געשאַקלט זיך אין עקסטאַז, אָדער געשטאַ-
נען אין קופּקעס און גערעדט צווישן זיך. אָבער מער וי צו די לעבעדי-
קע יידן, האָט שטענדיק געצויגן זיין אויפמערקזאַמקײט צו דעם אַנדערן
האַלבן בית-מדרש?, װאָס איז געלענן איננאַנצן פאַרבאָרגן אין פינצטער-
ניש. אין דער פינצטערער נאַכט האָבן געטונקען זיך װי זינקנדיקע שיפן
איינצלנע ליכטער פונעם גר-תמיד פאַרן ארון-קודש מיט איין אָדֶער צװויי
יאָרצייט-ליכט. די יאָרצייט-ליכט, װאָס האָבן געברענט פּאַר נשמות פון
געשטאָרבענע, האָבן נאָך מער פאַרוועבט דאָס ווינקל, אַזױ װי די ליכט
װאָלטן נישט געלויכטן מיט שיין, נאָר אַרױסגעהױכט פון זיך פינצטער-
ניש און געוועבט שאָטנס... מירקין האָט, װי יעדער פרעמדער, דערפילט
אַן אומפאַרשטענדלעכן פּחד פאַר דער פאַרבאָרגנקײיט, װאָס הילט-אַרום
דאָס טונקעלע ווינק?, אַזױ װי דאָרט, הינטער דער פאָרהאַנג פון שאָטן
און נאַכט, װאָלט זיך פאַרבאָרגן דער גאַנצער מיסטיציזם פון דער יידי-
שער אמונה. דאָרטן האַלט זיך אויף דער סוד פון דער יידישער נשמה,
וו אַ ר ש ע 302
דער געראַנגל מיט דעם מו? פון דער וועלט, וועלכן ער פירט פון ערשטן
טאָג אָן.
געפילן און געדאַנקען, וועלכע זענען געלעגן איינגעװיקלט אין די
פֿאַרבאָרגענע צעלן פון זיין בלוט, האָבן אױיפנעװואַכט און זענען צוריק-
געקומען צום לעבן אין אים, אָן זיין וויסן, װוי איבער זיין קאָפּ, --- גע-
פילן און געדאַנקען, װאָס ער האָט קיינמאָל נישט געהאַט. ער האָט זיך
מיט איינמאָל דערשפּירט אָנגעקניפּט צו כוחות, וועלכע גרונטעווען אין
אומענדלעכע ווייטקייטן, אין די ערשטע אֶנהייבן; כוחות, װאָס פליסן-
אַרױס פון אַלטע ספרים, װאָס ער האָט פון זיי קיינמאָל נישט געלערנט;
כוחות, װאָס ער האָט נישט געװוסט פון זייער עקויסטענץ. ער איוז א
טראָפּן אין ים, און דער ים איז אומענדלעך; ער דערגרייכט ביז צו יענע
אנהייבן, ווו עס הייבן זיך אָן זיינע אַרױספלוסן. ער האָט זיך מיט איינ-
מאָל געזען אַזױ נאָענט צו די יידישע פּאַטריאַרכן, צו אברחמען, צו יעקבן,
צו משחן, וי זיי װאָלטן געווען געלעבט אין זיין דור, אין זיין צייט, און
ער װאָלט זיי געקענט פערזענלעך. דורות, דורות פאַרזונקענע אין אייבו-
קער פאַרגאַנגענהייט, זענען אוױיפנעשטאַנען פאַר אים און אַרום אים לע-
בעדיקע. און נישט נאָר די פֿאַרנאַנגענהײט, נאָר די דורות פון דער צו"
קונפט, ביז צום לעצטן אויסנאנג. אַלֶע זענען לעבעדיק אין דעם דור, אין
זיין צייט, אין דעם מאָמענט אַרום אים. עס איז אַן אומענדלעכקייט, און
אַלֶע מעשים שפּינלען זיך אִפּ פאַר אים, אין אים. אױיף א פעלד, פאַר-
באָרנן אין אַ װואָלקן, שטייט אברהם סיט גאָט. אויפן צווייטן פעלד, אין
אַן אויסטערלישער פאַרנאַכט-שיין, ראַנגלט זיך יעקב מיט א מלאך. אין
אן אַנדערער אומענדלעכקייט, אויף א באַרג, שטייט משה מיט דער תורח.
אומעטום, וו ער קוקט זיך אַרוֹם, זעט ער וויזיעס פון אַלְטע און יוננע-
לייטן גייסטער פון אַלע דורות, װאָס ער קען און קען נישט, שטייען אין
אַ לעבן. און דאָס דאָזיקע לעבן איז נישט פון דער וועלט, און נישט פון
קיין אַנדערער וועלט, אַזױ וי דאָס ליכט, װאָס באַלײיכט, איז נישט פון
דער וועלט און נישט פון אַן אַנדערער וועלט. אַ וויזיע פון אַן אייביקן
זיין,.,
ער האָט זיך אַליין דערשראָקן פאַר זיינע איינענע נעדאַנקען אוו
נישט געװאָלט דערקוקן ביז צום לעצט. ער האָט אַוועקנענומען זיינע אויגן
און זיין פּנים פון דעם פֿאַרבאָרנענעם ווינק? פון ארון-קודש און זיך
304 ש ל ו ם א ש
אַרומגעקוקט אויף די לעבעדיקע יידן, װאָס זיצן אױיף דער באַנק, ביים
מיטן לאָמפּ באַלױכטענעם טיש, און שאַקלען זיך איבער ספרים...
אָבער װאָס זעט ער?
פון די יידן שניידט זיך אַרױס איינער, וועלכן ער קען. ער קען אים
גוט. ער האָט אים ערגעץ-ווו אַמאָל געזען, צי אויף דער װאָר, צי אין אַ
חלום. דאָס לאַנגע, כמעט אומנאַטירלעך גרויסע פּנים, אַ פּנים וי אַ ריז,
מיט דעם הויכן שטערן און די אוינן באַשירעמטע מיט ברעמען, -- די
שווערע, טיף אין טאָרבעלעך אַריינגעזעצטע אוינן; די אויגן, װאָס האָבן
אין זיך אַרײיננעזאַפּט אַלֶע יידישע אויגן צוזאַמען; די אוינן פון אומענד-
לעכער שרעק און פון אומדערשיטערטן נליבן. װוו האָט ער געזען דעם
שטערן און די לאַנגע באָרד? צי חלומט ער, צי איז עס אויף דער װאָר?
ניין, עס איז אויף דער ואָר. דאָ זיצט ער, מירקין, א לעבעדיקער, א
װואַכנדיקער אויף אַ באַנק אין בית-מדרש, און דאָרט ביים טיש, אַ טריט
צען פון אים, זיצט אַ ייד, װאָס ער קען, װאָס ער האָט ערגעץ-ווו געזען.
איין אויגנבליק דאַכט זיך מירקינען אויס, אַז די צען טריט צוישן
אים און דעם טיש דאָרט, ביי וועלכן עס ויצט דער ייד, איז אַ מהלך
פון יאָרן, פון לעבנס נאַנצע. דאָ זיצט ער, מירקין, דער היינטיקער מענטש,
אַ לעבעדיקער, -- און דאָרט זיצט אַן אילוזיע.
ניין, עס איז נישט קיין אילוזיע. עס איז אַ לעבעדיקע דערשיינונג.
און מיט אימפּעט כאַפּט ער זיך אויף, לויפט כמעט צו צו דעם ייד, װי
ער װאָלט געװאָלט אָנכאַפּן די אילוזיע מיט דער האַנט, איידער זי האָט
צייט צו פאַרשווינדן.
--- איך קען דאָך אייך, רב ייד! -- זאָגט מירקין אין אויפרעגוננ,
פון שרעק און פרייד.
אויף אים הויבן זיך אויף אַ פּאֶר שווערע אוינן-הייטלעך. שווער
באַפרײיען זיי זיך פון די גרויסע ברעמען-שירעמס און קוקן אים אָן פרעמד
און באַלד אין אַ פריינטלעכער איבערראַשונג:
--- איך קען אייך אויך, פון פּעטערבורנ.
- אַהא! דאָס זענט איר. וארט אַ מינוט, װאָרט אַ מינוט, --
װוי? זיך מירקין דערמאָנען.
--- כאָמסקי, דער יושב-ראש פון דער טאָלסטינער קהילה, -- קומט
אים צו הילף דער ייד.
ור א ר ש ע 05
--- יאָ, ר' ברוך כאָמטקי.
--- און איר זענט מירקין, דער הילפס-אַדװאָקאט, -- זאָנט דער
זוך,
--- װאָס טוט איר דאָ? -- ווונדערט זיך מירקין.
--- מילא, װאָס איך טו, איז קיין ווונדער נישט. איך בין א ייד אַ
סוחו, געקומען צו פאָרן קיין לאָדזש איינקויפן סחורה. אין אווֹנְט האָט
מען נישט װאָס צו טון, כאַפּט מען זיך אריין אין אַ בית-מדרש אַ בלאַט
נמרא לערנען. אָבֶער װאָס טוט איר דאָ? וי אַזױ נעמט איר זיך דא
אהער? אין א כית-מדרש? -- װונדערט זיך דער ייד.
--- אויך ווענן אַ יידישן עסק, -- שמייכלט מירקין.
עס װערט אַרום זיי אַ רעדל פון נייגעריקע. בחורים וואַרפֿן ארויף
די מיכלעך אויף די נמרות און קומען און שטעלן זיך אַרױום זיי.
--- אפשר וועלן מיר אַבִיט? אַרױסניין, וועלן מיר שמועסן? -- זאַנט
דער ייד צו דעם נאָך אלץ דערשטינטן מירקין, כדי אויסצומיידן דעם
געדראננ פון די נייגעריקע.
--- יא קומט-אַרױיס. איך וויל אויך מיט אייך רעדן.
אַז זיי זענען ארויסנעקומען אויף דער נאָס, האָכן זיך ביידע אביםל
באַפרייט פונעם ווידער-זיך-טרעפן אויף אַזאַ וונדערלעכן אָרט. דער ייף
איז געווען ווינציקער פֿאַרווונדערט, איידער מירקין. ער האָט עס אָנגע-
נומען וי אַ נטנץ נאַטירלעכע זאַך, אַזױ וי ער אט ערשט זיך נגעװען
געטראפן מיט מירקינען אויף די פּעטערבורנער גאָסן, און נישט אין בית-
מדרש, װאָס דאָס האָט מײרקינען זייער דערשטוינט.
--- אוֹן איר, הער כאָמטקי, זענט גאָרנישט איבערראַשט מוך צו נע-
פינען אין א בית-מדרש? -- פרעגט אים מירקין.
--- געוויס, -- זאָנט דער ייד. --- אונדזער איינער נעפינט אין בית-
סמדרש זיין פאַרנעניגן. אָבער אַ יוננערמאַן װי איר! כאָטש ווידער אֲרוֹם,
ווער קאָן אָפּשאַצן אַ יידישע נשמה -- שמייכלט דער ייך.
--- איך האָב אייך געװאָלט עפּעס פרעגן, -- זאָנט פּלוצים מיר.-
קין, -- איך האָב נישט געהאָט די געלעגנהייט ביי קיינעם ביו איצט
דאָס זיך צו דערוויסן. איך קען די הינע יידן נישט. װואָס פאַר אַ פאַר-
גענינן האָט איר פון אייער לערנען, א חוץ דעם שכר, װאָס איר האָפט
צו באַקומען דערפאַר אויף יענער וועלט? און אַז איר האָט עפּעס אַ באַ-
206 ש 5 | ם אַ ש
זונדער פאַרגעניגן, אַן עולם-הזחדיק, אין אייער לערנען -- זעט מען
דאָך אָן אין אייך. איר זיצט און שאַקלט זיך מיט אַזאַ באַנײסטערננ,
מיט אַזאַ התלהבות, װוי איר װאָלט פּשוט נעהאַט אַ פיזישע באַפרידיקוננ.
איך האָב עס קיינמאָל נישט געקאַנט פאַרשטיין. װאָס לערנען זיי דאָם
דאָרט? נאָך אַלעם איז עס דאָך טרוקענע סכאָלאַסטיק, פּלפּולדיקער, לאַננ-
וייליקער קאָפּימעכאַניזם. װאָס פאַראַ פאַרגעניגן האָט איר דערין, אַחוץ,
פאַרשטייט זיך, די אויסזיכט פאַר שכד אויף יענער וועלט?
--- איר זענט זיך טועה, יונגערמאן, -- זאָגט דער אַלטער ייך. --
איך ווייס נישט וי ביי אַנדערע, פאַר מיר א בלאט נמרא לערנען אין
דאָס זעלבע און אפשר נאָך אַ פיל נרעסער פאַרגענינן װי ביי אייך אין
אַ טעאַטער גיין. איך קום אין אֶוונט, ווען איך האָב צייט, אין בית-מדרש
אַריין נישט דערפאַר, ווייל איך האָף דערפון שכר צו באַקומען, -- דאָס
אוודאי אויך, --- נאָר פּשוט פאַרן אייגענעם פאַרגעסן זיך, פאַר אייגענער
פרייד. מיר האָבן נישט קיין איינן לאַנד, לערן איך וועגן די דינים און
מנהגים, װאָס מיר האָבן געהאַט אין אונדזער אייגן לאַנד. אַ ייד האָט
נישט קיין פעלד, קיין איינענעם נאָרטן, לערן איך וי מיר האָבן זיך אויפ-
געפירט, ווען סיר האָבן באַאַרבעט אונדזערע איינענע פעלדער. און
נגלויבט מיר, בשעת איך לערן די דינים פון מעשר, פון פּאה און כדומה,
דאַכט זיך מיר, אַז איך בין דורך די צוויי, דריי שעה צום וינציקסטן
אין ארץ-ישראל. איך פיל דעם נעשמאַק פון די תבואות, פון די פּירות,
װאָס װאַקסן אויף מיינע פעלדער. איך ניב מעשר, איך לאַזדאיבער פּאה.
איך זאָנ אייך, אַז בשעת איך זיץ און לערן, דאַכט זיך מיר, אַז איך נע-
פין זיך בפּועל ממש אין יענער צייט, אין יענעם לעבן. װאָס נייט מיך
דענסטמאָל אָן די רשעות, אין וועלכער מיר שטייען פאַרטונקט ביז אי-
בער די אויערן? די וועלט מיט איר נאַנצן שלעכטס עקזיסטירט נישט
פאַר מיר. איך בין אין אַ גאַנץ אַנדער לעבן. גלויבט מיר, דאָס איז אַזאַ
פאַרגעניגן, װאָס איך קאָן עס אייך נאָרנישט איבערנעבן מיט ווערטער,
מען באַדאַרף זיין אַ ייד, ליידן װי א ייד, כדי צוֹ זיין ביכולת דאָס צו
פילן. דאָס אַלַיין, גלויבט מיר, איז שוין דער גרעסטער שכר פאַרן לער-
נען, מען באַדאַרף שוין קיין אַנדערן נישט. נו, דאָס איז מיט מיר די
מעשה. אָבער װי אַזױ קומט איר אַהער קיין לאָדזש? און װאָס טוט איר
אין אַ בית-מדרש?
דו א ר 2 ע 307
מירקין האָט דעם ייד דערציילט בקיצור ווענן זיין טון אין לאָדזש,
װאָס ער פּלאַנט דאָ, און וי אַזױ ער אין פאַרבלאַנדזשעט געװאָרן אין
בית-מדרש אַריין, אין וועלכן ער איז אַריינגעקומען אויס הוילער ניינע-
ריקייט (ער האָט זיך געשעמט צוצונעבן, אַז אויך עפּעס אַנדערש האָט
אין דעם מיטנעשפּילט),
דער ייד האָט אים אויסגעהערט מיט אָנטיי? און אינטערעס און
דערביי מיט דער האַנט אויסגענלייכט זיך זיין באָרד און יעדעס מאָל
געברומט צו זיך: , זייער גוט. זייער שיין". דערנאָך, אַז מירקין װאָט
געענדיקט, האָט זיך דער אַלטער אָנגערופן צו אים אַזױ:
-- עס איז נישט מיין וועג און נישט דער וועג פון אונדז, דעם אלטן
דור, נאָר עם איז אויך אַ דרך. איך פאַרשטײי עס, מיינע איינענע קינ-
דער זענען אויך אויף אים אַװעק. איך האָב דערפון זייער גרויט צער,
אָבער אויך נחת. טוט עפּעס. װאָס איז פאַראַ חילוק, אויף װאָס טאַר אַ
אופן מען דינט נאָט, אַבי מען שטייט נישט איינער אַלײן װי א נזל
אין אַ וואַלד.
4
פּ
ן
--- וי מיינט איר דאָפ? -- פרענט אים מירקין אַביס? אַנטױשט.
-- עס וועט מיר נישט געליננען?
--- איך מיין ווענן אייער פּלאַן, װאָס איר האָט מיר דערציילט.
איר גייט זיך דאָך אונטערנעמען א גרויסע זאַך. עס אין דאָך אַ וועלט-
ענין, װאָס איר װוילט אויפטון. זאָל אייך גאָט העלפן דאָס אויסצופירן!
נאָר עס קאָן זיך דאָך, חלילה, מאַכן, אַן איר זאָלט עס נישט ביכולת
זיין אויסצופירן. עס הענגט דאָך נישט בלויז פון אייך אַליין אֶפּ. זאָלט
איר זיך, מיין איך, נישט מיאש זיין, זעט מען מיט עפּעס אַנדערש צו
ברענגען נוצן דעם כלל. און גלויבט מיר, עס װאַלגערן זיך אַרום זאַכן
אויפצוטון, װאָס זענען אַזױ װויכטיק, וי גרויסע מעשים. ואָרים פון
װאָס באַשטײט דען אונדזער לעבן? -- פון אונדזער טאָג-טעגלעכן טון!
דאָס טון פון יעדן מעגטש ווערט מצרף צו איין גרויסן וועלט-לעבן. די
חוקרים זאָגן, אַז אין יעדן טראָפּן פון ים געפינען זיך שוין אַלּע נאַ-
סורן פון גאַנצן ים. װאָרים פון זיי, פון די טראָפּנס באַשטייט דאָך דער
ים. אַזױ איז עס אויך מיט אונדזערע מעשים. אין יעדער קליינער מעשה,
װאָס אַ מענטש טום, װאָס דאַכט זיך פון אױבראיף, אַו עס אין אַ
08 ש ל |ן ם אַ ש
גאָרנישט, לינן שוין דערין אַלֶע אייננשאַפטן פון דער נרעסטער העלדנ-
טאַט. |
מירקין האָט געשוויגן, ער האָט זיך נאָך נישט געקאָנט אָפּגעבן
קיין קלאָרן חשבון, צי דאָס, װאָס ער הערט, קומט-פאָר אויף דער וװאָר,
צי אין אַ וויזיע. אפשר זיצט ער ווייטער אויף דער באנק אין קליינעם
בית-מדרש. ער קוקט אין שאָטן, און פון דאָרט, פון שאָטן, אין וועלכן
דער ארון-קודש איז אייננעהילט, הויבט זיך אַרױס די געשטאַלט פון אַלמן
ייד און עס הערט זיך זיין שטימע, און אַזױ וי ער וואלט פמורא געהאט
צו צעשטערן די אילוזיע, האָט ער זיך מיט קיין איין װאָרט נישט אָנ-
גערופן און געלאָזט אויסרעדן דעם אַלטן.
--- און דער עיקר, -- זאָגט דער אַלטער ווייטער, --- איז, אַז דאָס,
װאָס מ'טוט, טוט מען מיט אמונח. נאָט איז נישט קיין חילוק אויף װאָס
פאַראַ אופן דו גלויבסט אין אים. אַבי נאָר דוֹ גלויבסט, אַז עס איז דאָ
אַ גנוטער כוח, װואָס פירט אונדזער וועלט, און דו שפּאַנסט דיך איין אין
אים, כדי צו טון זיין רצון. דו ליינסט צו אַ האַנט צו העלפן דעם כוֹח.
דורך דעם ווערסטו אַ טייל פון , ששת ימי בראשית" פון דער יצירה און
דורך דעם בינדסטו דיך אָן אין דער אייביקייט, אין דעם צומאָרגנס נאָך
דיין טויט. -- דו װוערסט א טייל פון דער טבע. װאָרים װאָס איז דען
טבע? די טבע אליין איז דאָך אמונה, וװאָרים אַז נישט, קאָנען מיר דאָך
נאָרנישט פאַרשטיין. װאָס איז די טבע? די טפּשים מיינען, אַז נאָטס
נסים באַשטײען אין זאַכן, װאָס זענען מחוץ לדרך הטבע, אין די נאַרי-
שע פילאָזאָפז מיען זיך אויפצוווייזן, אַז אַלע נסים געשעען בדרך המבע.
זיי ווייסן נישט, אַז דער גרעסטער נאָטס נס איז טאַקע די טבע אַליין.
נישט די מאַנדלען, װאָס װאַקסן אויפן שטעקן אין משה רבנום האַנט,
נאָר די מאַנדלען, װאָס װאַקסן אויפן בוים, דאָס איז גאָטס נס; דאָם,
װאָס די זון קומט-צוריק צו איר אויסנעזעצטער צייט. זעט איר דאָך שוין
איין, אַז טכע איז אמונה. דער מענטש מוז גלױיבן, אַז יעדן טאָג, װאָס
ער לעבט, איז אָנגעגרייט פאַר אים זיין חיונה. נישט בלויז צו דערהאַלטן
זיין נפש, נאָר אויך די נשמה. יעדן טאָג ווערט רייף דיין פרוכט, װאָס
נאָט האָט שוין פאַרזייט פאַר דיר העט, העט אויף לאַנגע יאָרן פאָראוים.
דו ווייסט נישט דערפון, און דיינע פעלדער בליען שוין פאַר דיר, דיינע
ביימער ואַקסן שוין פאַר דיר, און דו װועסט רייסן די פרוכטן אין דער
9
צייט... אָט די צוויי זאַכן, אמונח און כטחון, האָבן אונדן יידן אוֹיפ-
געהאלטן און אַריבערגעטראָנן איבער אַלע פייערדיקע ימים, און די צװיי
זאַכן, אמונה און בטחון, מוו יעדער ייד האָבן, נישט קיין חילוק אויף
װאָס פאַראַ פעלד ער שטייט, װאָס ער טוט. האָסטו די צוויי זאַכן, אמונף
און בטחון, ביטמו אַ ייד. און נישט נאָר אַ ייד, נאָר יעדער ערלעכער
מענטש אַזױי. װאָרים אָן די צוויי אָנלען-שטעקעלעך קאָן דער מענטש
נישט גיין אויפן גלייכן וועג און מוז אַריינפאַלן אין כפ-חקלע אַרין פון
זיינע איינענע ספקות.. |
מירקין האט אים יאָ געהערט און נישט געהערט -- מירקין האָט נאָך
אלץ נעשטעקט אין זיין אילוזיע. און עס האָט זיך אים געדאַכט, אַז עס
קומט פֿאָר מײױט אים עפּעס אופװארשיינלעכעס, אומ אַטירלעכס. ער האָט
פּלוצים אָנגעכאַפט דעם ייד ביים אַרבל און אויסנערופן א דערשראָקע-
נער:
--- ועד זענט איר? זאַנט מיר -- פון ואַנען האָט איר זיך נענ-
מען דאָ? װאָס איז עס? ווו נעפין איך זיך?
--- װאָס טוט זיך מיט אייך? -- ווונדערט זיך דער אלטער. -- איר
זעט סיך נישט צום ערשטן מאָל -- און -- ווער איך בין -- װאָס אין
אייך דער חילוק? איר קענט מיך פאַר דעם, װאָס איך בין. לאָמיר נישט
רעדן פון מיר, איך בִין אן אלטער ייד -- װאָט איז דער חילוק -- ווער
איך בין -- איך בין שוֹין באלד נישטאָ. זעט איר, ווער איר זענט, איו
יאַ א חילוק -- און אַ גרויסער. ווייל איר הייכט ערשט אָן. דורך דעם
פריי איך זיך. איך פריי זיך זייער און זייער, װאָס איר האָט זיך אַרויס-
געריסן. דאָך זיך אַרױסגעריסן, א װאַ, גאָט צו דאַנקען דערפאַר!
-- איר האָט מיר געהאלפן דע-צו, -- זאָנט מירקין.
--- יט איך -- נֹאָר דער אוכן, -- ווייוט דער ייף אויף דעם
אויסנעשטערנטן הימ?. -- גייט, יוננערמאַן, אויף דעם ועג, װאָס גאָט
האָט אייך נעשטויסן. און אויף די נוטע לעצט ויל איך אייך זאָגן, אַן
טאָמער, חלילח, װעט איר נישט בכוח זיין איננגאַנצן אויטצופירן דאָס,
װאָס איר ווילט --- זייט נישט פאַרצווייפלט. -- אונדזערע חכמים זאָ;ן;
,לא עליך לנמור" --- דו דאַרפסט נישט ענדיסן. מ ר דאַרפן נאָר שטופּן
דעם װאָנן. דורך דעם שטיק? צייט, װאָס אין אונְדו באַשעיט צו לעבן,
מוז יעדער פון אונדז א האנט צולייגן. אָבער ענדיקן זענען מיר גאָרנישט
20 שלום אַש
ביכולת... און אפשר איז גאר קיין ענד נישטאָ, װי טיי? חוקרים ווילן,
ווען דער אַלְטער האָט אים איבערגעלאָזט אַליין, איז ערשט מירקין
אויפנעװואַכט געװאָרן פון זיין חלום. עס איז אים אויפגעפאַלן, װי ענלעך
דעם אַלטנס געדאַנקען זענען זיך צונויפגעקומען מיט דעם חבר אַנאַטאָלס
פון װאַרשע, נאָר מיט אַנדערע ווערטער. און אפשר צוליב דעם, װאָס דער
אַלטער האָט דערמאָנט זיינע איינענע קינדער, װאָס גייען אויף דעם ועג,
איז מירקין געקומען צו דער גאַנץ אומבאַגרינדעטער החלטה, אַז דער נע-
היימנישפולער חבר אַנאַטאָל באַדאַרף זיין איינער פון דעם אַלטנס קין-
דער, ועגן וועלכע דער ייד האָט דערמאָנט. ער האָט דערנאָך אַליין נע-
קאַכט פון דעם אייגנאַרטיקן געדאַנק, װאָס איז אים איינגעפאַלן.
קאפּיטל 11
פון פאָטער צום זון
דער פאָטער האָט נישט נעלאָזט װאַרטן אויף אַן ענטפער, נאָכדעם
וי מירקין איז צוריקגעקומען קיין װאַרשע, האָט ער שוין אין אַ פּאַר
טעג אַרום דערהאַלטן אַ בריוו, װי שטענדיק, דורך דער פירמעס אַנענט.
דער ענטפער איז געווען אַ זאַכלעכער, אָן אָפּניינונגען און איבריקע באַ-
לעמוטשענדיקע סענטימענטן, װי דער פאָטער שרייבט שטענדיק. דאָך
האָט מירקינען געווונדערט דער רואיקער טאָן פונעם בריוו און דִי זיכער-
קייט, װאָס האָט אַרױסגעשריגן פון זיינע ווערטער. זיי האָבן מער דער-
ציילט וװעגן די ענדערונגען, װאָס זענען פאָרגעקומען אין זיין פאָטערס
לעבן, וי דער עצם בריוו אַלין.
דאָס שרייבן האָט אין זיך אַנטהאַלטן מער אָדער ווייניקער פאֲלְננ-
דעס; |
ער, דער פאָטער, איז זייער צופרידן (צופרידן --- און נישט מער) צו
פאַרנעמען, אַז עס גייט איצט דעם זון בעסער אין נעזונט, און ער, זאַכאַ-
רי, זעט דאָס איצט אַליין איין, אַז ער איז טאַקע מיט אַן אמת קראַנק
געווען, און אַלע זיינע אומפארשטענדלעכע מעשים, װאָס ער האָט אִפּ-
געטון דאָס לעצטע יאָר, זענען געווען אַ פאָלגע פון זיין אומנליקלעכער
װ טע ר ש ע 1
און אומפאַרשטענדלעכער קראַנסהייט. ער, דער פאָטער, האָט עס שוין
לאַנג געװווסט. נאָר דערפאר װאָס ער האָט געשוינט דעם זון, האָט ער
עס אים נישט אױסנעזאַנט. דעריבער האָט ער זיך נישט באַלײידיקט און
נישט צום האַרצן גענומען דאָס שרעקלעכע װאָרט, װאָס דער זון האָט
אים נישט לאַנג געװאָרפן אין פַּנִים אַריין. אַלְץ איז געווען א רעזולטאַט
פוֹן זיין, זאַכאָריס, צושטאַנד. דאָס װאָס דער זון איז זיך איצט אַלײן
מודה דערין, איז דער בעסטער באַווייז, אַז ער אין שוין ווירקלעך גע-
היילט געװאָרן. אַלס פאָטער, פילט ער אַן אומבאַנרענעצטע דאַנקבאַר-
קייט צו יענער פּערזאָן, ועגן וועלכער דער זון דערמאָנט אין זיין בריוו,
און וועלכע האָט דאָס ווונדער באַװיזן; זי, נאָר זי אַלין, האָט מיט איר
גוטן איינפלוס, װאָס זי האָט אויפגעאיבט אויף זאַכאַרין, דאָס געקאַנט
אויפמון. און עס איז אים נישט קיין חילוק, צו װאָס פאַראַ קלאָס מענ-
טשן זי געהערט, אָרִים אָדער רייך. קוים האָט זי דאָס ווונדער באַװיזן,
איז עס דער בעסטער באוייז, אַז זי איז זיין באַשערטע, און ער אין
זייער צופרידן דערפון (ווידער דאָס קאַלטע װאָרט , צופרידן"), און איז
נרייט זי צו אנערקענען פאַר א טאָכטער און אויפצונעמען אין דער
משפּחה.
איצט איז ער שוין אַן אויסגעהיילטער, אויף װאָס זיין בריוו זאָנט
עדות. װעט ער, דער פאָטער, זיך דערלויבן צו רעדן מיט זיין זון אָפן, יי
מאַן צו מאַן, און נישט דאַרפן זיך איינהילן אין ווייבערשע סענטימענ-
טאַליטעטן, מיט וועלכע ער, זאַכאָרי, איז געוווינט געווען, אַז מען זאָל
מיט אים אַרומניין דאָס נאַנצע לעבן. און ער זאָנט אים אַרױס נאנץ אֶפן;
ער, דער פאָטער, האָט קיינמאָל נישט נעהאט קיין נליקלעך לעבן מיט
זיין מוטער. ער האָט קיינמאָל נישט געהאט קיין מז? צו דער, װאָס , רוט
אין פרידן". פארן זון כאַדאַרף עס אויך נישט זיין קיין סוד, ער וװויל נישט
אויף קיינעם לייגן די שולד. ער װויל נעמען אַלצדינג אויף זיך, אָבער עס
אין א פאַקט, אַז די נרעסטע העלפט פון זייער צוזאמענלעבן זענען זי
געווען צעשיידט: די מוטער -- אין אוױיסלאַנד, און ער, דער פאָטער, ---
הָאָט זיך אַרומגעװאלנערט אין די נרויסשטאָטישע האָטעלן, ער האָט
אייגנטלעך קיינמאָל נישט גענאָסן דאָס איינפאַכע גליק פון פאַמיליען-
לעבן, צו וועלכן יעדער אַרבעטנדיקער מענטש איז באַרעכטיקט. און ער
האָט שטענדיק נעבענקט נאָך דעם. די האָפענונגען, װאָפ ער האָט געלייגט
212 של ו ם אַ ש
אויף זיין זון, האָבן זיך נישט פאַרווירקלעכט. ער וי? דאָ נישט נאָך
אַמאָל איבערחזרן װאָס ס'איז געשען, װועמענס שולד עס איז (דער זון
זעט עס איצט אַליין איין), נאָר דאָס, װאָס האָט געטראַָפן, איז נישט
געווען אָן אַ העכערער באַשטימונג, און אַיִױ האָט עס נעוויס באדארפט
זיין. אַנדערש קאָן ער זיך, דער פאָטער, נאָר נישט דערק?ערן דעם גנאננ
פון די געשעענישן. ער איז זייער ווייט דערפון געווען אֶינצוחייבן, אין
זיינע יאָרן, אַ ניי פאַמיליען-לעבן. ער איז געווען זיכער, אַז זיין, דעם
פאָטערס, אייגן פאמיליען-נליק האָט זיך געענדיקט, און זיין איינציקע
האַפענונג און װוינטיש איז נאָר געווען צוֹ קאָנֶען זיך אָנװאַרימען ביי דער
זייט פון זיין זונס גיִיק. ער, דער היימלאָזער, האָט געװאָלט איבערלעבן
די פרייד אין נחת, װאָס אַ פאַמיליע גיט -- דאָס װאָס ער האָט קיינמאל
נישט געהאַט), נישט דורך זיין אייננס, נאָר דורך דײם לעבן פון זיין
זון. דער זון האָט עס וישט געװאָלט. ער האָט צעשטערט די האָפענונג,
װאָס אַז אַלְטער מאַן האט נענעסט אין זיין ברוסט פאַר זיינע אַיטע טעג.
רוי אַװעקנעשטופּט איס פון דער טיר פון זיין חיים. ערשט דענסטמאָלֿ,
ווע דאָס איז נעשעז. האָט אַ שטימע נערטדט אין זיין האַרץ: , הייב אָן
פון דיר אַליין", און אויך נאָך דענסטמאָל האָט ער נעקעמפט קענן דעם
כשופדיקן רייץ, און געווערט זיך קענן דעם גליק, װאָס האָם אָנגעקלאַפּט
אין זיין טיר אַזױ שפּעט. נישט דערפאַר ויי? עס האָבן אויסגעפעלט
כוחות און ניויבן אין זיך. פאַרקערט, ביי זיין זונס פאַרלאָזן אים האָט
גאָט אָנגעפילט זיין האַרץ מיט נייע יוניטלעכע קרעפטן נייע קואלן
פין ענערגיע האָבז זיך אויפנעעפנט אין אים, וי נאָט װאָלט אים נע-
װאָלט באַלױוען, און ניצט פאַרלאָזן אויף זיינע אַלטע טעג. נאָר דאָך
האָט ער געקעמפט קעני דעם, קענן זיין איינן נליק און לעבן, צוליב דעם
זונס-וועגן, און צוליב דער ועלט, אַז מען זאָל נישט שלעכט איס-
טייטשן זיינע פמאַטיוון. אָבער בחנם איז געווען זיין קאַמף קענן זיין
אייגן נליק, אַלע וועגן האָבן נעפירט דערצו.
און נאָך א טיפן איכערקלערן, ווען ער האָט נעמאכט אַ חשבון מיט
זיך אַליין, און נוט אונטערזוכנדיק זיין געוויסן, , בין איך געקומען צו
דער איבערציינונג, אַז איך האָב נישט קיין רעכט נעהאט אװעקצושטױיסן
די האַנט פין הי"ף. װאָס נאָט האָט אויסנעשטרעקט צו מיר, אַרױסשלעפּן
סייך פון מיין איינזאמקייט און פאַרלױרנקייט. און איך האָב אָנגענומען
װו אַ ר ש ע 18
מיט דאַנק דעם חסד, װאָט די געטלעכע איינזעעניש האָט נאָך געהאט
באהאיטן פטר מיר אויף מיינע אלטע טעג. און נאָט אַליין האָט צונע-
שטימט צו אונדזער פאראייניקן זיך, כדי איך זאָל פאַרשױנט וערן צו
שטאַרבן אויף פרעמדע, געדונגענע הע'ט. די געטלעכע באַשטימונג אין
גוט געווען צו אונדז און האָט געבענטשט אונדזער צוזאַמענזײן מיט האָ-
טענונג, אויף וועלכער מיין פרוי און איך לוקךאַרױס מיט דאַנקבאַרקייט
און לויכ צו גאָט טאַר דעם אומפאַרדינטן חסד, װאָס ער האָט אונדו באַ-
ויז"
מירקין איז ביי דעם אָרט שטיין געבליבן. נאַרישע געפילן האָבן אָנ-
געהויבן צו באהערשן אים. געפילן, פון וועלכע ער האָט זיך פאַרשעמט
און אין אויף זיך בייז געװאָר..
ער האָט זיך גענימען ווייטער לעזן דעם בריו.
, איך ווייס נישט, -- שרייבט דער פאָטער ווייטער אין זיין בריו,
--- אויב דו און דיין היינטיקע סביבה, אין וועלכער דו געפינסט זיך,
װאָס האָבן געוויס זייער איינפלוס אויף דיר, וװעלן מיך פֿאַרשטיין, אַז
נישט נָאַר איר, ניחיליסטן, -- (איך בעט דזיך איבער פאַרן ואָרט, --
וי איך פארשטיי געהערכטו איצט צו זיי) -- האָט אייערע אידעאַלן,
וועלכע ראַטעװען אייך פון די קלייניקייטן און נישטיקייטן פון לעבן, וועגן
וועלכע דו שרייבכט -- װאָס איך פארזיכער דיך, עס פרייט מיך זייערן
נאָר אויך מיר, בורזשוען און סוחדים, האָבן אויך אונדזערע אידעאַלן
צו וועלכע סיר ווידמען אונדזער ענערגיע, אונדזער פעאיקייט, און אז דו
װילפט -- אונדזעד לעבן. און דאָס מאַכט אונדז אויך פארנעסן אין נאַ-
רישקייטן און קלייניקייטן, הויבט אונדז אויף און ניט אונדז אַן אומכאַ-
גרענעצטן חשק און ווילן צו אַרבעט'. דיין זיידע און איך, סיר האָבן
זיך נעמיט אין אָפּגענעבן אונדזערע פעאיקייטן און ענערניע צוֹ אונדזער
פירטע, נישט בלויז צוליכ דעם נעיט, װאָס דאָס געשעפט ברע;גט אוֹנד
אַדיין. וי נרויס עס זאָל נישט זיין די צוציעידיקע לראפט פון געלט, די
מאַכט װאָס זי ניט אינדז, -- װאָלט זי אָבער נישט געווען רכוח צו נע-
מען אין באַזיץ אונדזער ואַנצז שאַפוננס -פּראָצעס, ווען נישט דער או-
דעא?, װאָס באלייכט דאָס נעשעפט. דער אידעא? פון יעדער פירמע אין
צו שאפן אַ חטרשאפט פַאַר א דינאסטיע (אויב איך קאָן זיך אַזױ אוים-
דריקן). יא, איך האָב שטענדיק געח;ומט צו באַשאַפן א דינאסטיע מיר"
4 ש לום אַש
קינס. אַזױ װי עס זענען די מאָראָזאָווס, די גינצבורגס און אַנדערע גרוי-
סע פירמעס. דאָס איז געווען דער ווילן פון דיין זיידן. איך האָב אים אי-
בערגענומען און ווייטער אים פאַרשטאַרקט, פאַרברייטערט לוט מיינע
כוחות, און גנעמיינט, אַז איך על איבערגעבן מיין זון אַ פעסט-באַנרינ-
דעטע פירמע, װאָס װועט פאַרשטאַרקן אונדזער דינאַסטיע אויף דורות
און דורות. דו האָסט זיך אָפּגעזאָגט דערפון און האָסט זיך אויסגעקליבן
אַן אַנדערן װועג. עס באַגלייטן דיך אויף דעם וועג דיין פאָטערס בעסטע
ווונטשן. גאָט אָבער האָט באַפרוכפּערט מיט האָפענונג מיינע אַלטע טענג.
אָט דער , האָפענונג? וויל איך ווידמען די רעשט פון מיין לעבן. איך ויפ
אים נעבן די דערציאונג, װאָס איז מיר נישט באַשערט געווען צו געבן
דיר;: אים צו מאַכן פעאיק און פּאַסיק איבערצונעמען די פרוכט פון דיין
זיידנס און מיין איינגענעה אַרבעט, כדי צו באַנרינדן די ,דינאַסטיע?
מירקין".
צום סוף פון בריוו אין דער פאָטער געקומען צו דעם, װאָס האָט
מירקינען צומיינסט אינטערעסירט, און װאָס איז געווען די סיבח פון זיין
ווענדן זיך צו זיין פאָטער, --- וועגן דער טעקסטי?-פאַבריק פאַר יידישע
אַרבעטער, װאָס ער, מירקין, װוי? גרינדן.
דער פאָטער האָט אים אָפּנעראטן דערפון, נישט צוליב דעם געלב,
װאָס שטייט געוויס צוֹ פאַרלוירן ווערן. דאָס אויך. נעלט איז טייער און
וויכטיק, נישט בלויז מיט דעם ווערט, װאָס עס שטעלט מיט זיך פאָר,
נאָר צוליב דעם פּרינציפּ פון נעלט. ביים סוחר איז געלט וי די פיךפ,
אויף וועלכער עס שפּילט דער מוזיקאַנט. געשעפט פאַרן סוחר --- איז וי
קונסט ביים קינסטלער. און קיין קינסטלער קאָן נישט דערלויבן, אַז ער
זאָל האָבן אַ דורכפאַל. דער פּלאַן ועגן אַ פאַבריק פאַר יידישע אַרבע-
טער קליננט אפשר זייער פילאַנטראָפּיש, אָבער נישט נעשעפטסמעסיק.
ער האָט שטענדיק געהאט אַ פּרינציפּ, די צוויי זאַכן -- נעשעפט
און פילאַנטראָפּיע --- צו האַלטן אָפּנעשײדט דורך אַן אייזערנער ואנט.
נגעשעפט אין זיין איינענעם ווערט איז פאַר זיך אליין אן אידעאל, --
לערנט אים דער פאָטער. , און איך נלויב נישט, --- לייגט ער צוֹ, -- אַז
דיינע פעאיקייטן לינן אויף דעם ועג. דו האָסט קיינמאָל נישט אַרױס-
געוויזן קיין ניינונג צו נעשעפט. און ווענן דיין סביבה, אין וועלכער דו
געפינסט זיך, נלויב איך אויך נישט, אַז זי איז פּאַסיק דערפאַר".
װ אַ ר ש ע
דער פאָטער מיינט, אַז ער װעט זיך דאַרפן זוכן אַן אַנדערן באַרוף,
אַ באַרוף אפשר פון אַ געלערנטן. ער זאָל זיך נעמען צו שטודירן. צום
בעסטן װאָלט געווען, -- ראָט אים דער פאָטער, -- ער זאָל װי צום
שנעלסטן חתונה האָבן און זיך באַזעצן ערגעץ-ווו אין אויסלאַנד, אין אַן
אוניווערזיטעט-שטאָט, אין דער שווייץ צי אין דייטשלאַנד, און זאָל זיך
אינטערעסירן מיט בילדונג, װאָס איז מער צונעפּאַסט פאַר זיין טעמפּע-
ראַמענט... װאָס שייך וועגן באַזונדערע פאָנדן, -- ליינט דער פאָטער צו,
סאַמע צו לעצט, -- װאָס דו דערמאַנסט פון אַ ירושה פון דיין מוטער,
געפינט זי זיך נישט אין פאָטערס הענט. ער האָט אים שוין איינמאָל נע-
לאָזט וויסן, אַז זיין מוטער האָט קיין באַזונדערע פארמעננס נישט גע-
האָט פון דער חיים. אַ חוץ דער קליינער סומע, װאָס ער האָט איר אַמאָל
פאַרשריבן און אַ קעסטעלע צירונג, פון וועלכער ער האָט אים דאָס בעס-
טע שטיק, די פּערל, שוין אָפּנעשיקט. און דאָס איבריקע שיקט ער אים
צו מתנות פֿאַר זיין כלח. אויך שיקט ער אים די קליינע סומע געלט פון
א פַּאַר טויזנט רובל, װאָס האָבן זיך געפונען אין דער מוטערס רשות בעת
איר טויט. אָבער, --- ליינט ער, דער פאָטער, צוֹ -- זעלבנסטפארשטענד-
לעך, נעמט ער, דער פאָטער, אויף זיך צו באַזאָרגן אים מיט א לעבנס-
לעננלעכער פּענסיע פון דער פירמע, -- װאָס װעט מירקינען נעבן אַ מענ-
לעכקייט מוט זיין פרוי און מיט זיינע קינדער (וען אזעלכע װעלן קו-
מען, פאַרשטענדלעך, --- פאַרגעסט נישט דער פאָטער צוצולייגן, --- פוז
װאָס מירקין לייענט אַהװױיס עפּעס א רייצן זיך מיט אים) -- צו פירן
נישט קיין זייער רייכלעך, אָבער אַן אָנשטענדיק 5עבן. דער פאָטער האַלט
עס פֿאַר זיין חוב דאָס צו טון. אַ חוץ דעם בעט ער דעם זון צו קויפן פאַר
דער ספּעציעלער סומע, וועלכע ער לאָזט אים אױסצאָלן פון זיין אַנענט,
-- אַ געשאַנק פון אים און זיין פרוי פאַר זיין זונס כלה, און צו באַגריסן
און צו דאַנקען איר, אין זייער נאָמען, פאַר דעם גליק, װאָס זי האָט זייער
זון געשאָנקען.
נאָך דער אונטערשריפט איז צונעקומען א פּאָסט-סקריפּטום: ער
באַדױערט זייער, װאָס ער דאַרף דאָס אֶלץ אַרױסשרײבן. געוויס װאָלט
בעסער געווען, ווען זיי קאַנען זיך זען און זיך דורכשמועסן. נאָר עס אין
נישט ראַטזאַם, אַז מירקין זאָל איצט אויפטויכן אין פּעטערבורג, צוליב
6 ש ? ו ם אַ ש
זיין פרויס איצטיקן דעליקאַטן צושטאַנד. אַנדערשווו קאָן ער אים נישם
עמפּמאַנגען אין דער חיים, און ער איז גענויט דאָס אַלְץ צו שרייבן.
מירקין האָט געהאַלטן דעם פאָטערס בריוו אין דער חאַנט און דעף
ערשטעד אויסברוך איז געווען א גרויס געלעכטער. ער האָט זיך קיין
דין-וחשבון דעריבער נישט געקאָנט אָפּנעבן. עס האָט זיך אַרױסנעריסן
ספּאַזמיש פון אים:
--- וי ער רעדט דאָס מיט נאָט, וי אַ פּאַטריאַרך! מיין פאָטער אין
דער ראָלע פון אַן אברהם!
ער האָט געהאָט דאָס נעפיל, וי יעדער מאָל, ווען ער קומט אין באַ-
רירונג מיט זיין פאָטער, --- נאָך פון קליינערהייט אָן --- אַזוי װי אַ קינד,
װאָס װוי? אָננעמען א באַלעם, װאָס איז צו-נגרויס פאַר אים, אין קאָן אים
נישט אָננרייפן מיט זיינע קליינע הענטיעך. און דאָס אומדערקלערטע
און אומבאַקאַנטע אין זיין פאָטער האָט אים ווידער באַאומרואיקט:
--- ווער איז ער? אייננטלעך קאָן איך אים דאָך נאַרנישט. ווו זע-
נען זיינע נגרענעצן? --- און וי יעדן שוואכן פאַר אַ שטאַרקן, האָט מיר"
קינען אַרומגענומען א מאַכטלאָזער נרימצאָרן אויף זיין פאָטער, און ער
האָט אויסגעשריגן אין זיך חויך: , טייוול אַזעלכער, צוֹ אַלדי גוטע יאָר!"
װאָרים אַ לאָמיש געפיל? האָט באַהערשט מירקינען -- 8 נעפי?, װאָס
ער האָט נישט נעקאָנט קאָנטראָלירן. ער איז אייפערזיכטיק נגעװאָרן אויף
זיין פאָטער,
אייפערזיכטיק איבער זיין פאָטערס אויספיר-קראַפט, זיין נלויבן אין
זיך. און װו ער קאָן שוין נישט נעמען אויף זיין איינענער אחריות. שלעפּט
ער די נעטלעכקייט אַראָפּ פון הימל, אַז זי זאָל אַװעקלײגן אַלע אירע
נעשעמטן, װאָס זי האָט אין אַלע וועלטן, און אָפּנעבן זיך מיט זיינע פּרו-
װואַטע אָנגעלעגנהייטן. װי ער האָט דאָס נאָט אַלין גענומען אין שות-
פות אַרין! -- אַ פּאַטריאַרך, -- האָט מירקין געלאַכט היסטעריש. --
מיין פאָטער אין דער ראָלע פון אַ פּאַטריאַרך! נאָט אַליין באַזאָרגט אים
מיט אַ יורש אויף זיינע אַלטע יאָרן.
ער האָט געוווסט, אַז דאָס לאַכן איז נישט שיין, און עס איז געקו"
מען אויס אייפערזוכט איבער זיין פאָטערס שטאַרקײיט אויסצופירן די
זאַכן, װאָס ער געפינט פאַר נויטיק, מיט אַן אייזערנער האַנט, אויף גאָר-
נישט צו קוקן, איבערצולאָזן דער צייט צו פאַרענטפערן אין דער צוקונפט
װ אַ ר ש ע 17
דאָס, װאָס ער געפינט פאַר נויטיק צו טון אין דער קעננוארט. ער האָט
זיך אַליין אַנטקעגנגעשטעלט, זיך מיט זיינע שװואכקייטן, מיט זיין גריב-
לען זיך, מיט זיינע ספקות, זיין איינענער באציאונג צו העלענקען. פאַר-
װואָס האָט ער נישט דעם כוח צוֹ טון דאָס, װאָס זיין פאָטער האָט נעטון?
װאָס האַלט אים צוריק? אים קומט עס דאָך מער צו!
וי יעדער בך-יחיד, איז ער געװען אייפערוזיכטיק אויך אויף דעם
ניועם, װואָס דאַרף קומען, ווענן וועלכן זיין טאָטער רעדט אין בריוו. ער
האָט זיך דורך דעם מער דערפילט איבערגעשניטן פון זיין נאָפּ?, אין
וועלכן ער האָט דאָך געהאָננען. און ער האָט זיך נישט געקאָנט באַפרייען
פון אַ ווויל-יונגערישער חפקרותקייט, װאָס איז אים אַזױי פל|צלינג בא-
פאַלן דורך דער ידיעה ועגן זיין קאָנקורענט/, אױף ועמען דער פאַ-
טער האָט בדעח אַריבערצוטראָנן זיין נאַנצע צונעהעריסייט. ערשט איצט
זעט ער איין, אַז נאָך אַלעם איז ער געבליבן העננען מיטן נאָפּל אין זיין
אַלטער וועלט, בשעת עס האָט זיך אים אויסנעדאכט, אַז ער פליטאָרום
א באפרייטער. דאָס לעצטע געפו? אָבֶער איז גענוג שטאַרק געווען צו דער-
מאַנען סירקינען, װי מיט אַ קלאַפּ אין קאָפּ, די יינגלישע סימואציע, אין
וועלכער ער שטעלט זיך צוריק אַרײן. -- חיתכן? צוליב דעם האָט ער נע-
קעמפט איבער זיך אליין די גאַנצע צייט, אַז ער זאָל אויסנעמינען, אַז ער
איז געבליבן דער זעלבער אומבאהאַלפענער שוואכער בךיחיד?, פון וועלכן
ער איז אַנטלאָפי? מיט דער קראַפט פון זיינע איינענע כוחות, װאָס ער
האָט זיי שוין געהאט דערצוינן אין זיך, האָט ער זיך מיטאמאָל? גענעבן
אַ שאָקל-אָט, אַ טרייסל-אַװעק פון זיך, װוי א מענטש, וועלכן עס כאַמאַלן
אין שלאָף שלעכטע רוחות.
--- װואָס נעהער איך פיך אָן מיט דעם אַלֶעם? װאָס איז עס, אייננט-
לעך, מיין עסק?
און ער האָט זיך צעלאַכט פיט אַ הילכיק-נוטמוטיק געלעכטער איבער
זיך אַליין.
-- גיין, גיין! זיך מער נישט לאָזן אַװעקרײיסן פון א היסטערישן
סענטימענט, וי אַמאָל, אַז איר זענט נישט סענטימענטאַל, זענען מיר
אויך נישט. מיר באַנוצן זיך מיט אייערע װאָפן, --- האָט ער צו וועמען
גערעדט, --- אוֹן מיר האָבן מער רעכט אויף זיי, װוי איר, וויי?ל מיר באַ-
נוצן זֵיי נישט פאַרן אייגענעס, געמיינעם ענאָאיזם צוֹ באַשאַפן ,דו-
218 ש ל ו ם אש
נאַסטיעס", נאָר צו דינען דורך זיי אַ העכערן צוװעק, מענטשן הילפיק
צו זיין. אַז איר זענט כיטרע, זענען מיר אויך כיטרע. אייער נעלט, פּאַ-
פּעשקע, װועט אונדז זייער צונוץ קומען. װעט עס נישט ברעננען די הילף,
װאָס מיר האָבן דערװאַרט פון אייער ברייטהאַרציקייט, װעט עס ברעננען
אַנדערע הילף. די פרוי הורוויץ װועט שוין וויסן װאָס דערמיט צו טון. און
אַנאַטאָל און דער , ליטװאַק?" אויך, און דאָרט, אין לאַנד, װועט עס אויך
צונוץ קומען. ניין, פּאַפּעשקע, --- האָט ער אויסנערופן צו זיך מיט אַ גע-
לעכטער, -- זעט, וי מיר זענען שוין אויסנעהיילט, מיר זענען נישט
פענטימענטאַל מער, מיר װאַרפן אייך נישט אייער נעלט צוריק אין פּנים
אַריין מיט אַ ברייטן, קינדערשן זשעסט, וי איר האָט עס אפשר דער-
װאַרט. מיר נעמען עס מיט דאַנק צו, און מיר וועלן עס אויסנוצן אַזױ װי
מיר פאַרשטײיען. און מיר זענען אייך נישט מער מקנא, פּאַפּעשקע, מיט
אייער שטאַרקײט און פעסטקייט, אוֹן מיר באַדױערן נישט מער, װאָס
מיר זענען נישט אַזױ וי איר און גייען נישט אַזױ קלאָר באַװוסט צום
ציל, װי איר. מ"ר האָבן אַנדערע מעטאָדן, און מיר האָבן ליב צו זיין
'שװאַכע. דאָס גיט אונדז אונדזער לעבנס-פרייד.
--- אָדיע, פּאַפּעשקע! -- האָט זיך אַרױיסגעריסן פון אים אַ נעשריי,
פאַר וועלכן מירקין האָט זיך אַליין דערשראָקן. װאָרים עס האָט געהאַט
אין זיך דאָס געשריי, װאָס מען רופט נאָך אַ טױטן,
ער האָט זיך אַועקנעזעצט און אָנגעשריבן דעם פאָטער א זאַכלעבן,
קאָרעקטן בריוו, אין וועלכן ער האָט אַקצעפּטירט, מיט דאַנק, אַלצדיננ,
װאָס דער פאָטער האָט פאָרגעלייגט, ביז צו זיין רייזע אין אױסלאַנד,
וועלכע ער האָט צוליב פאַרשידענע אױיסגעטראַכטע סיבות אַװעקגערוקט
אין דער צוקונפט. ספּעציע? אָבער האָט ער אים געדאַנקט פאַר דעם אינ-
טערעס, װאָס דער פאָטער האָט אַרױסנגעװויזן אין בריוו צו זיין געזונט-
ווערן, און פאַר דער אויממערקזאַמקײט, װאָס ער האָט געשאַנקען זיין
כלח. ער פאַרזיכערט אים, אַז פאַר דעם נעלט װעט עֹר קויפן אַ ווערט-
פולע מתנה און װועט עס איבערנעבן זיין כלה אין פאָטערס נאָמען.
אין אַ פּאָר טעג ארום האָט זיך מירקין באַגעגנט מיטן חבר אַנאַ-
טאָל, וועלכער האָט געװארט אויף דעם רעזולטאַָט פון מירקינס דוֹרכ-
שרייבן זיך פיט זיין פאָטער ווענן דער אונטערנעמונג פאַר די לאָדזשער
דו אַ ר יש ע 219
יירישע וועבער. מירקין האָט זיך געװוענדעט צוֹ אים מיט אַ פאַרשעמטן,
מחילה-בעטנדיקן שמייבל: |
--- נֶעלְט אויף בויען האָבן מיר נישט. ער האָט אונדז אָפּנעזאָנט.
איך נלויב אָבער, אַז נעלט אויף צעשטערן וועלן מיר יא האָבן, און דאָ
האָט איר דאָס ערשטע! --- און מירקין האָט אים איבערנענעבן די סומע,
וועלכע דער פאָטער האָט אים צונעשיקט פאַר העלענקעס כלה-מתנה.
חכר אנאַטאָל האָט נוטמוטיק נעשמייכלט.
-- צעשטערן איז אויך אַ טיי? פון אונדזער פּראָגראַם. די, ואס
זענען נישט פעאיק צו בויען, ווענדן מיר אָן פאַר צעשטערן. אויב אַזױי,
וועלן מיר אייער פאָטער פאַררעכענען פאַר דער צווייטער העלפט פון און-
דזער פּראַגראַם. |
--- צווישן אונדז און זיי שטייט אַן אייזערנע װאַנט. איך בין נאַריש
געווען געגוג, געמיינט, אַז איך קאָן זי דורכשפּרייזן. איך זע איין, אַז
א חוץ די נאָז זיך צו צעקלאַפּן װועט נאָרגישט דערפון מער אַרויסקומען,
--- זאָגט מירקין ערנסט. |
--- איך בין צופרידן, װאָס איר האָט עס ענדלעך אויסגעפונען. דאָס
האָט איר אייער רבי-נעלט. יעדנפאלס, קאָן איך אייך פאַרזיכערן, אַז
מיר וועלן אייער פאָטערס הארט-פארדינטע גראָשנס ערלעך און נעטריי
אויסנוצן. איר קאַנט אים אין דעם פארזיכערן..
קאַפּיטל 12
אונמטער אַ בוים
אויפן הויף, ווו דער לערער האָט נעוװוינט, האָט זיך געפונען אֵן
אַלטער קאַשטאַן-בױם, א פאַרגעסענער פון אַמאָליקע צייטן. וי אַזי
דער קאַשטאַן-בוים האָט זיך דערחאַלטן אינעם הויף דורך די אַלע יאָרן
און דערגרייכט זיין טיפן עלטער, אין אַ רעטעניש פון דעם באַשאַפער.
דער קאַשטאַןדבױם איז געווען וי אַ געטרייער אַלטער הונט, וועלכן מעז
חאַלט אין איין קאָפּען, אין איין אַרױיסיאָגן אויף דער גאָס אַרױס, אין
איין אויסהונגערן, און ער טוט זיך דאָס זייניקע, היט געטריי און בילט
20 של |ן ם 8 שׁ
אויה פרעמדע. נעשטאַנען איז ער א רונדיק יאָר אין אַ מיסטקאַסטן, ווינ-
טער -- פאַרהאַרטעװעט אין אייז, זומער -- אַ באַװאָרפענער מיט שמיי-
נער, מיט ציג? און אַלֶע אַנדערע אָפּפאַלעכטס, און דאָך האָט ער געלעבט,
ער איז געווען, קאָן מען זאָגן, דאָס כפּרה-הינדל פון הויף. משחלע , דראָנג"
האָט צו אים אָנגעבונדן דעם װאָגן, ווען ער איז געקומען פון גאַס. זעליג
בעקער האָט אויף אים דורכן נאַנצן יאָר אױיסגעקלאַפּט די זעק פון מעל,
נאָטע װאַ;לקאַזש האָט אויפגעשטעלט אַרום אים די ברעטער מיט די אוים-
געצוינענע כאַלעװעס, אַזױ, אַז די פֹּאַר קאַשטאַנעס, װאָס האָבן זיך פאַר-
קליבן צום ענדע זומער אויף זיין שפּיץ, האָבן געהאט דעם זעלבן יוֹב-
טאָוון נעשטאַנק, װוי דאָס לעדער. און דאָך האָט ער געזשיפּעט. דער בוים
האָט געדינט אויף אַלץ. יינגלעך האָבן זיך געלערנט אויף אים שניצן. טלע
קינדער פונעם הויף האָבן נעפונען פאַר נויטיק צו פאַראײיביקן פאַר ד|-
רות זייערע נעמען מיט זייערע צונעמען אין זיין קאָרע. ווייבער האָבן
דאָ אױיסגעהאַננען אין די האַרכסטן די טוכענע קליידער צו לופטערן. מען
האָט נגעקלאפּט אויף אים בעטנעװאַנד. און טאָמער האָט אין װייטער ביי
אַ שכן אויסנעפעלט אַ שטיק? האָלץ, פלענט מען גיין קלויבן , שפּענער"
צום בוים. ,
אוז דאָך, אַז עס קומט דער פרילינג, טוט זיך דער בוים דאָס זיי-
ניקע און הייבט נאָר אָן צו בליען מיט גרויע, קערנדיקע בלעטער. אז
מ'האָט נעזעז װוי דער בוים, פוז דער אויפנעפרעסטנער, פון שטריק און
וועגענער אויסנעריבענער קאָרע ניט-אַרױס פון זיך לעבעדיקע בליעכץ,
איז מען נעקומען אָנקוקן אויף ווונדער: װוי דער פון אַלטקײט און אויס-
געאַרבעטקײיט איינגעבוינענער און איינגעהויקערטער דראָנג שפּרייט-
אויס איבער זיך אַ באַגרינטן שירעם מיט בלעטער און טראָגט דאָרט
אוימן שפּיץ, װאָס קוים צו דערגרייכן, אַ דריי-פיר ליכטך-בליעכטס, וי
א זכרון נאָך פון אַמאָליקע כוחותדיקע יאָרן. אַז דער בוים האָט געבליט,
האָט מען אים אין הויף אָנגעהויבן צו שאַנעווען, וי כמעט אַ טראָגנדי-
קע יידענע. משהלע , דראַנג" האָט פאָרזיכטיק צונגעשטעלט צו אים דעם
װאָגן, און דער בעקער האָט מײט , דעליקאַטקײט" געקלאַפּט אין אים די
מעל-זעק. און טאָמער איז ער שלעכט אומנעגאַנגען מיטן בוים, האָט
מען אָנגעהויבן צו שרייען פון אַלֶע פענצטער אַרױס: ,לאָז געמאַך דעם
ביים!" מיט איין װאָרט, דער בוים האָט אָנגעהויבן צו דינען, צו װאָס
וו אַ ר ש ע 41
ער איז באַשאַפן געװאָרן. ער איז געװאָרן דער ,סאָד", דער ,לוסט-
גאָרטן", דער , ואַלד" פונעם הויף. די קינדער פון צווייטן שטאָק האָבן
אַראָפּנעפירט די סוכאָטניטשע מוטער אויפן הויף און אויסגעבעט פאַר
איר מיט קישנס און אַוװועקנעזעצט אונטער אים די שװער-אָטעמדיקע סור"
כאטניטשע מאַמע, אַז זי זאָל ,פרישע לופט" כאַפּן. אין די פאַרנאַכטן
פלענן זיך אויך די אָפּנעהעשעטע וייבער פון די הייסע שטובן פאַרי
קלייבן אונטערן בוים, --- האָט ער געדינט פאַר א , זומער-וווינונג". קינ-
דער האָבן פון אים בלעטלעך געריסן און געשפּילט ,גרינם". מיט איין
װאָרט --- דער בוים איז געװאָרן דער איינציקער פאַרטרעטער פון דער
נאַטור פאַר די איינוווינער אין הויף...
אַז עס אין געקומען דער פרילינג, פלענט העלענקע אַרויספירן די
קינדער פון איר קלאָס אין שול אויף ,נרינס". די קינדער זענען געוען
צו אָרִים אָננעטון, אַז מען זאָל זיי אַרײנלאָזן אין אַ שטאָטישן נאָרטן,
װאָס איז צו יענער צייט געווען נאָר רעזערװוירט פאַר / אייראָפּעאיש?
און , אָנשטענדיק" געקליידעטע. פלעגט זי אַראָפּפירן די קינדער אויפן
הויף צום , בוים". |
איינמאָל, ווען מירקין איז אַריין אין ברייטן טויער און געװאָלט
אַרױף צו די הורוויצעס אַראָפּצונעמען העלענקען אין גאָרטן, האָט ער
דערהערט אַ סקינדיש מריילעך רוישן, וי דאָס גיסן פון אַ פריש װאַסער
קומט-אָן צושווימען פון ערנעץ. אַז ער איז אַריין אין הויף, האָט זיך אים
געדאַכט, אַז דאָס איז נאָרנישט די אַלטע, באַקאַנטע, װאָכעדיקע גראָקייט,
וועלכע ער איז געװוינט געווען שטענדיק צו זען. דער היף איז פאַר"
שטעלט געװאָרן, װוי אויף א יום-טוב. קראַנצן קינדערלעך האַלטן זיך ביי
די הענטלעך און טאַנצן ארום דעם בוים. צווישן די שרייענדיקע שכנים,
קלאַפּנדיקע וועגענער האָבן די קינדער דאָך געקאָנט פאַרטויבן אַלצדינג
מיט זייער קינדישער פרייד. אַזױי וי זיי װאָלטן זיך געווען געפונען אין אַ
װואַסער, אַזױי האָבן זיי געשווומען מיט די הענטלעך, נישט מיט די פיס-
כֿעך. ער האָט דערזען אַ ווייסן, זוניקן פלעק פון אַ בלישטשענדיק קאַם-
טנד?, װאָס האָט אים היימלעך אָנגערירט. אן אים אָנגייענדיקער שוואר"
צער מיידלשער קאָפּ שווימט-ארויס און טונקט זיך אונטער צװישן די
קינדערשע קעפּלעך. דאָ טויכט-אויף דאָס נאַענטע, װאַרימע, וייסע
22
02 ש ו ם אַ ש
קאַפטנדל און דאָ װוערט עס פאַרשווונדן, װי עס װאָלט געשווומען ציוי-
שן די קינדערשע לייבעלעך.
ער אין געבליבן שטיין אין א וינק? און צונעקוקט זיך צו דער
סצענע: העלענקע אין מיטן פוֹן א וועלדל קינדערלעך, --- די קינדערלעך
פון איר קלאַס. די באַקאַנטע פּנימלעך פון אירע פהיינדינס. צו זיי האבן
זיך נאָך צובאַהאָפּטן די קינדער פון הויף: דער סוכאָטניטשעס קינדער,
משהלע דראָנגס? און פון אַנדערע שכנים. (עס איז איבערהופּט שוין
געווען איינגעפירט אין החויף", אַז קוים האָט א מאַמע נישט נעװווסט
װאָס צו טון מיט אירע קינדערלעך, האָט זי זיי געשיקט צו דער , לערער-
קע?: ,גי צו דער לערערקע!" אַזױ וי העלענקע װאָלט געווען א קהלישער
אַנשטאַלט און באַלאַנגט צו אַלעמען). טיי? טראָגן נאָך אויף זיך װויי-
טערדיקע, שווערע מלבושימלעך, אויסגעקרימטע שיכעלעך. נאָר איין טייס
פון זיי האָט בעסער און קלינער געטון: זיי האָבן אַראָפּנעװאָרפן פון זיך
אי די קליידער, אי די שיך, און זענען געבליבן באָרװועסע. (ווער באַ-
מערקט דאָס שמוץ אויף קינדערלעך? קינדער, דאַכט זיך, זענען שטענדיק
ריין, און שמעקן אַרױס פון דער בלאָטע.) זייערע פּנימלעך זענען נישט
געווען איבריק געװאַשן -- נאָר ווער האָט עס באַמערקט! זיי זענען נע-
ווען פריליננס-בלומען. לעבעדיקע, באַווענלעכע, פריילעכע מיט שווימען-
דיקע, נאַקעטע הענטלעך, מיט פליסנדיק-רוישנדיקע, וי װאַסער-קוועלעם-
לעך, קולעכלעך און געלעכטערלעך.
קינדער קאַנען אַ רינשטאָק פאַרװאַנדלען אין אַ קװאַלנדיקן טייך, א'.
מיסט-קאַסטן --- אין אַ בלומעןנאָרטן און א ויסטן, נראָען, שמוציקן
הויף, באַלײיגט מיט קאַסטנס און טונען, באַשטעלט מיט פורן און האַנט-
ווענענער, האָבן זיי פאַרװאַנדלט אין אַ שאָטנדיקן, אָטעמדיקן װאַלד, אין
אַ שמעקנדיק פעלד. זיי אַלֵיין זענען געװאָרן קליינע נימפן, ואַסער-נלעק-
לעך, ואַסער-ליליען, ואַסער-קוויטשערס. זי, העלענקע, איז נעווען די נע-
טין צווישן זיי. זי האָט געבונדן קרענצלעך קינדער, נעפירט זיי אַרום בוים,
אָננגעהאַלטן זיך ביי די הענט, געטאַנצט אַרום דעם בוים און געזונגען
עפּעס אַ קינדער-ליד, װאָס האָט געקלוננען דורך דעם פרילינג, פון קאַ-
טאַר באַפרייטע, קינדערשע קעלעכלעך, וי נלעקלעך װאָלְטן געקלונגעך
אין װאַסער. און דער אַלטער בוים אין מיטן, מיט זיין צו דער ערד נע-
בוינענער טשופּרינע, האָט געלאָזט טון מיט זיך, װאָס די קינדער האָבן
ליה
7 8 ר ש ע 28
געװאָלט. זיי זענען נעקראָכן אויף אים, זיי האָבן געצויגן זיינע צווייגן, זי
האָבן געריסן זיינע בלעטער און געבונדן זיך קראַנצן אויף די קעפּ. וי אַן
אַלטער, געטרייער חוֹנט, האָט ער פאַרקוקט אויף זיינע אַלטע יאָרן, און
וי ווייט ער האָט געקאַנט, האָט ער געדינט.
מירקין איז געשטאַנען און האָט באַטראַכט די סצענע. ער האָט גע"
זען העלענקען. זי האָט איט אָבער נישט באַמערקט. זי איז געװען אַזױי
אַריינגעטון אין שפּיל מיט די קינדער, אַז זי איז אַלֵיין פאַרװאַנדלט גע-
װאָרן אין איינער פון זיי. זי איז שעק פון זיך און איז איבערגענאו-
גען אין אַן אַנדער לעבן. ער איז געשטאַנען און האָט זי באַטראַכט מיט
ווונדער, װוי עפּעט נישט דאַָיװועלטיקס װאָלט דערשינען פאַר אים, װוי עס
װאָלט אים ער געװאָלט אַ צייכן געבן. ער חאָט זיך אַזױ קלאָר דערמאנט
אָן דעם אַלטן יידס רייד. ער האָט געזען װי די מענטשלעכע אויפנאבן
זענען אַזױ איינפאַך, און אַזױ לייכט צו דערנדייכן, זיי װאַלגערן זיך דאָך
אַרום אונטער די פיס. מען דאַרף זיי נאָר קאַנען אויפהויבן..
און ווער זאָגט, אַז עס זענען דאָ גרויסע און קליינע אויפנאַבן אין
לעבן? ס'איז נישטאָ קיין , קליין" און קיין ,גרוים" אין אונדזער טון.
עס זענען נאָר דֹאָ אויפנאבן און דערפילונג. יעדער איינער שטייט אייף
זיין אָרט און טוט דאָס, װאָס איז פאַר אים באַשטימט. אַלע רעזולטאַט/'
קומען זיך צוזאַמענצולויפן צו איין סך-חכל. דאָס איז אונדזער װאַקסן,
דאָס איז אונדזער שטייגן פון מדרנה צו מדרנחה -- צו די העכסטע הויכן.
נישט דאָס אַריבערשפּריננען זיך אַליין, איבער די איינענע כוחות, איילט-
צו דעם פּראָצעס פון אונדזער ואַקסן. דאָס איז אַן אויספוצן זיך מיט
פעדערן, א נלאַנץ פון דרויסן. אַזױ װי עס איז דאָ א גלאַנץ פון געלט.
איז אויך דֹאָ א גלאַנץ פון אידעאל,
--- איך בין נישט קיין העלד, -- האָט ער זיך געזאָגט, -- און איך
| וויל אויך נישט זיין. איך װוי? זיין אַן איינפאַכער בויער. אַ צינל-טרע.
נער, אַ לאַסט-שלעפּער און א פאַדעם-דרייער. דער עיקר איז נאָר דאס
וועבן, געטריי צו שטיין ביים וועב-שטול, װאָרים סוף-כל-סוף -- וועבן
מיר דאָך אַלע איין קלייך...
ער האָט איר נישט געװאָלט שטערן און איז אַרויס פון הויף, אַז זי
זאָל אים נישט באמערקן.
ער האָט זיך אַרומנעדרײט איבער די מיט פרילינג און זון באַנאָ-
24 ש ל | ם אַ ש
סענע נאַסן אַ גליקלעכער און אַ רייכער, וי ער װאָלט געװען געפונען
עפּעס אַ נרויסע מציאה.
שפּעטער, ווען מירקין האָט אָנגעטראָפן קעלענקען אין דער שולע
אַלײן, האָט ער איר עפּעס אין האַנט אַריינגעשטעקט. העלענקע האָט עס
גענומען און נגעזען אַ פּראָקלאַמאַציע, װאָס רופט די יידישע אַרבעטער
צו אַ מאַניפעסטאַציע אויף דעם ערשטן מאי צוזאמען מיט אַלע אַנדערע
אַרבעטער. |
--- װואָס איז דאָס? -- פרענט העלענקע.
--- דאָס איז כלה-מתנות, װאָס מיין פאָטער האָט דיר געשיקט.
--- ואָס? -- פרענט-איבער העלענקע. נישט פאַרשטאַנען -- װאָס
ער רעדט,
--- דאָס איז פאַר דעם געלט, װאָס מיין פאָטער האָט געשיקט, אַן
איך זאָל קויפן פאַר דיר אַ כלה-מתנה. דו האָסט דאָךְ גאָרנישט קעגן
אַזאַ געשאַנק.
--- געוויס האָב איך נישט, --- ענטפערט-אָפּ העלענקע,
װאָס האָט ער דאָס עפּעס געשיקט פאַר מיר אַ כלה-מתנה?
-- אָ, דו ווייסט נישט. איך האָב דאָך אים נעשריבן, אַז מיר זענען
פאַרקנסט, מיר נייען חתונח האָבן.
--- װאָס, --- פרעגט אַלֶץ העלענקע, און אַ פייער ברענט אין איר
פּנים, 0
--- נו, געוויס. --- איך װויל טאַקע היינט מיט דיין טאַטן רעדן וועגן
דעם. |
העלענקע קוקט אים אָן און צוויי נגרויסע טרערן שפּריצן-אַרױס פון
אירע אויגן.
--- דיין טאַטן האָסטו שוין געשריבן דערפון, מיט מיין פאָטער
ווי?סטו רעדן, נאָר מיר האָסטו נאָרנישט געזאָגט דערפון.
ומירקין שטייט אַ דערשטוינטער, -- שמייבלט נאַריש, קאָן נישט גע-
פינען קיין װאָרט און חזרט-איבער פאַר זיך.
--- טאַקע אַזױי, דיר האָב איך גאָרנישט געזאַנט דערפון.
העלענקע קוקט אים אָן מיט א נעבעט אין אירע אויגן:
--- פאַרװאָס? |
--- איך ווייס נישט, --- שמייכלט מירקין.
נאָר פאַר-
09
יב
זש
װ אַ ר ש ע
אין אַ וויילע אָרום שטאַמלט ער אַרױיס:
--- ווייל איך נלויב, אַז דיר באַדאַרף איך גאָרנישט זאָנן, -- דו
ווייסט אַלֶעס.
העלענקע בלייבט שטיין אַ פאַרשטיינערטע. איר פּנים ווערט בלייך.
און זי קוקט אים מיט חוצפּהריקער עקשנות אין די אױנן אַרין,
--- און פאַרװאָס אַנטלויפסטו פון מור4 --
ומירקין ניט אַ ציק, װוי אַן עלעקטרישער שטראָם װאָלט אַדורך דורך
זיין קערפּער. זיינע פיננער קורטשען זיך איין --- און ער קוקט איר אויך
אַ בלייכער אין פּנִים אַרין:
-- וויי? איך האָב מורא געהאט פאַר דיר.
--- פאַר מיר?
--- יאָ. --- דוֹ ביפט אַזױי ענלעך צו מיין מוטער, און איך האָב נע-
װאָלט אנטלויפן דערפון.
--- פֿאַרװאָס? פרענט העלענקע, און איר עקשנותדיקער בליק פֿאַר-
װאַנדלט זיך איצט אין א װיי-נרימאַסע.
--- איך ווייס נישט פאַרואָס, איך קאָן עס דיר נישט דערקלערן.
--- און דאָך ווילסטו מיט מיר חתונה האָבן?
--- ואָ.
--- פאַרװאָס?
--- וויי?ל מיין מזל איז שוין אַזעלכער, --- זאָנט מירקין פלינק --
און נעמט-אַועק זיין בליק פון איר,
--- איך האָב געמיינט, אַז איך בין דיין גליק -- און איך זע נישט
איין, פאַרװאָס איך זאָל פאַרבינדן מיין לעבן מיט א מז?, װאָס איז יעדנ-
פאַלט נישט מיינער, -- זאָנט העלענקע און וויל פאַרלאָזן דאָס צימער.
--- זעסטו נישט, אַז אָן דיר װעל איך פאַרלױירן גיין, --- זאָנט ער
וי פֿאַר זיך און בלייבט ווידער שטיין וי ער שטייט, נישט צו מאַכן
דעם מינדסטן שריט זי צוריקצוהאלטן.
עס איז מער געווען זיין איינואם פאַרלױרן-שטיין -- וי זיינעצ.
ווערטער, װאָס האָבן זי צוריקנערופן. זי איז צונעואַננען נאענט צו אים
--- און האָט אים נעקוקט אין פּנים אַרײן -- און געזאַנט צן אים די
ווערטער: |
36 ש לום אַשׁ
-- דו האָסט מיך נישט ליב. -- פֿאַרװאָס פאַרלאַנגסטו פון מיר
דעם קרבן.
מירקין האָט געבויגן דעם קאָפּ צו דער ערד און אָפּנעענטפערט:
-- דו ביסט געװווינט דערצו, דֵיין מז? איז אַזעלכער.
די טרערן האָבן געשפּראָצט פון אירע אויגן --- און געשטיקט אין
איר קעל,
--- אָבער דו אַנטלויפסט דאָך פון מיר!
ער האָט איינגעגראָבן זיין פּנים אין איר קאַלטן האַלדז, און נע-
ברומט אין איר לייב אַרײן;
-- דאָס איז אויס ליבע, העלענקע!..
קאַפּיטל 13
ציוניסט און אַסימילאַטאָר
קעניגשטיין, דער העברעאישער לערער, הורוויצעס פריינט, האָט זיך
טאַקע געקליבן צו פאָרן קיין ארץדישראל, אויף אַ רעכטן אמת. קיינער
האָט נישט געוווסט, װי אַזױ ער װעט דאָס אויספירן. נישט נאָר האָט
ער נישט געהאַט קיין געלט אויף דער רייזע, נאָר װאָס װעט ער טוֹן מיטן
ווייב אוֹן קינדער, װאָס ער לאָזט איבער? אָבער קענינשטיין האָט אָנ-
געהויבן צו פאַרנאַכלעסיקן זיינע לעקציעס. ער האָט זיך אָפּנעלאָזט און
איז געװאָרן אויס מענטש. אין די אַװונטן פלעגט ער זיצן ביים קאַרגן
קיכט פונעם טיש-לאָמפּ, דעם קאָפּ אָנגעלענט אױיף אַ האַנט און אַרײן-
געקוקט אין לשון-קודשדיקע ביכלעך, אין פאַרשידענע לוחות, אין וועלכע
עס זענען געווען באַשריבן די הייליקע ערטער פון הייליקן לאַנד, און האָט
אויסנגערעכנט יעדע חיה און בהמה, װאָס האָבן זיך געפונען אין די גע-
ציילטע יידישע קאַלאָניעס, און ער פלענט קרעכצן מיט קנאה. זיינע אויגן
זענען פאַרגלייזט געווען וי זיי װאָלטן אַרומגעבלאָנדזשעט אין אַ װאָלקן,
און אַ הייליקעד, לייכטנדיקער װאָלקן איז געלעגן אויף זיין בלייכן פּנים,
פון וועלכן ס'האָבן זיך, וי געווענלעך, אַריסנעהויבן די רויטע פלעקן
אויף די שפּיצן פון די באַקן-ביינעד. אין דער עננער, טונקעלער שטוב
װ אַ ר ש ע
האָבן זיך אומנעדרייט, אַ חוץ קליינװאַרג, א טאָכטער, אַ בונרת, א קאַ-
פּעליוש-פּיצערין, װאָס איז שוין דעם צווייטן חודש אָן אַרבעט, און קאָן
נישט אַרױסגײן פון שטוב דערפאַר, וויי? זי האָט נישט קיין פּאַסיקן
ווינטער-מאַנטל, דאָ איז אויך די מאַמע, װאָס האָט אַמאָל געמוזט זיין אַ
שיינע, װאָרים אירע מיידליש-חנעוודיקע גריבעלעך און װאָרצעלעך פון איר
שאַרף-געשניטענעם ברונעטן פּנים, וועלכע האָבן אַמאָל אַזױי קענינ-
שטיינט האַרץ געפאַנגען, שמייכלען נאָך אַרױיס מון דעם פריצייטיק'רן-
אינירטן פּנים. דאָס נאַנצע לעבן פון קענינשטיינס הויז, זעקס און צוואנ-
ציק יאָר לעבן, שטייט אָנגעשריבן אויפן פּנים פון קענינשטיינס ווייב:
אַלע ווינטערס, אַלע דירה-נעלט-צאָלוגנען, אַלע קינדער-קראַנקהייטן האָבן
איבערגעלאזט יעדער זיין קנייטש אױף איר פּנים; נאָר דעם טיפסטן
קנייטש אַרום דעם מוי? און די לעכער אַרום די אוינן האָט אינעם ווייבט
פּנים אױיסגעקנאָטן די פינף און צוואנציק יאָריקע בונרת. איר האָט זי
אויך צן פֿאַרדאַנקען די פּאָסן גרויע האָר, װאָס רייפן זיך אַריין אין דעם
געדיכטן ברונעטן קאָפּ פון דער פרוי.
זיצט זי, די פרוי קענינשטיין, לאח, ביי דער צוייטער זייט טיש
פון איר מאַן און העלפט-צו, ביים שיין פון לאָמפּ, איר יינגערע טאַכטער
איינצופעדימען האָר, װאָס קומען פון אָפּנעשױרענע כלה-קעפּ, צו פלעכטן
שייטלעך פאַר יוננע ווייבלעך. זי װאַרפט פון צייט צו צייט א בליק
אַרױט פון איר אַרבעט אויף איר שליממולדיקן מאַן, װי ער זיצט אַז
מיט דער באַק אָנגעלענט אויה דער האַנט -- פאַרטראַכט אין די ביכלעך
וועגן ארץ-ישראק, זי פילט, אַז זיין נשמח גייט אויס נאָך די הייליקע ער-
טער פונעם הייליקן לאַנד, און זעט װי די רויטע סוכאָטניטשע פלעקן
גליען וי רויזן אויף זיינע באַקן. חייבט לאח אָן צו שאַקלען מיטן קאָפּ
אויף איר אומנליק און זאָגט מיט אַן איכה-טאָן, אויסגעמישט מיט קרעכצן,
וי צוֹ קבר-אפות ביי דער מאַמעס קבר אויפן לענטשיצער בית;עולם:
-- ביטט גוט משוגע געװאָרן, מיין מאַן. נאַדיר א ניי אומנליק, ---
ארץדישראל! האָט איר שוין געהערט, מענטשן, פון אַזאַ בראָך?
--- װאָט האָט דיר ארץדישראל שלעכטס געטון? -- פרעגט דער
מאַן אין א גלייכגילטיקן גמראינגון, נישט פאַרגינענדיק דערביי דעם
ווייב אַ בליק פוֹן די ביכלעך אַרױם.
--- וואָם ארע-ישראל האָט מיר נעטון? דו זיצסט איבעראנאנד. אַ
328 ש לו ם אַ ש
ווונדער, װאָס מען זאָנט דיר אֶפּ די לעקציעס? דיין קאָפּ שטייט דען
עפּעס צום לערנען? אַז דו לינסט אינגאַנצן אין ארץ-ישראפ?
--- װאָס מיינפטו, מיין ווייב, אַז און ארץזישרא? איז שלעכט צו
לינן? נישט איין נוטער ייד װאָלט זיך דאָס געווונטשן, --- וויצלט זיך
דער מאַן.
-- יאָ, אַז מען לינט שוין! װאָס טוט מען אָבער, אַז מען האָט נאָך
נישט די זכיה ביי גאָט און מען באַדאַרף נאָך די זינדיקע נשמה דער-
האַלטן? דו ברענגסט דאָך שוין זייט װאָכן קיין נראָשן נישט אין שטוב
אַריין. און ווען נישט דאָס קינד מיט די שייטלעך, װאָלטן מיר דאָך פאַר
הוננער אױסגעגאַנגען. איך עס דאָך זי אויף לעבעדיקערהייט. האָסטו נאָר
קיין האַרץ נישט? נאָר קיין , סומיעניע" נישט?
--- אין ארץזישראל ליגט מען נישט. אין ארץ-ישראל לעבט מען.
אין ארץזישראל אַרבעט מען. אין ארץדישראל? בויט מען! -- האָט זיך
דער מאַן אויפגעהויבן פון זיין שטול, און עס האָט זיך דעם אַרימען ווייב
אױיפגעדאַכט, אַז ער איז העכער געװאָרן. די קראַנקע רויטע בלומען אויף
די באַקן האָבן זיך נאָך מער צעבליט און די שווארצע אויגן זיינע האָבן
געלױכטן, אַזױ אַז דאָס ווייב האָט --- װוי יעדעס מאָל ווען עס האָט אים
אָנגעכאַפּט? --- אויך דאָס מאָל זיך פאַר אים דערשראָקן, אַז ס'זאָל אים
חלילה נישט עפּעס נעשען, און עס האָט איר שוין איננאַנצן באַנג געטון,
װאָס זי האָט אָנגעהויבן. זי האָט עס געװאָלט איינשטילן. דאָס האָט זי
נעפּרוװוט טון מיט די באַװעגוננען מיט דער האַנט, אָבער עס האָט שוין
נישט געהאָלפן. קעניגשטיין איז װי אַ ריטער געשטאַנען, אָנגעלאָדן מיט
אַלע כלי-זיין צו פאַרטײידיקן דעם כבוד פון זיין פאַרשעמט-געװאָרענער
מלכה, קענן זיין ארים ווייב.
--- און איך זאָג דיר, מיין ווייב, אַז דאַ לינט מען ניין טיפע קלאַם-
טער. אין דר'ערד לינט מען דאָ, אין נלות, ביי די באַלעבאַטים, ביי די
אָנגעפרעפענע יונגען, די תלמידים, װאָס שטופּ זיי כאָטש די תורה דורכן
פיננער אַרײן; ביי די פֿאַרשטױבטע שייטלעך, ביי וועלכע דו פאַר-
שװואַרצסט דיינע נעכט, ביי די קאַפּעליושן, ביים גאַנצן לייב און לעבן.
װאָס איז עס ווערט, מ'שטיינס-געזאָנט? א ביטערער, אַ פינצטערער, אַ
שװואַרצער נלות. און פאַרװאָס און פאַרווען? װאָס פאַראַ. האָפענונג
האָסטו? אויף װאָס װאַרטסטו? אויף װאָס וועסטו אויסזיצן?
װ אַר שע 9
דאָס ווייב האָט געלאָזט פאַלן דעם קאָפּ אונטער זיינע ווערטער,
פון קלעפּ, צו דער ערד. און אַזױ האָבן אויך נעטון די קינדער. איר טי"
פע, שואַרצע נאכט האָט ער אויפנעדעקט פאַר איר.
--- געוויט, נגעוויס. יא, יאָ, מיין מאַן. אָבער װאָס האָסטו פאַר אַן
אַנדערע עצה? קאַנסטו מיר אפשר זאָגן?
--- קיין ארץ-ישרא? גיין. ערד באַאַרבעטן, פעלדער פאַרזייען. דעם
שופ?ל אין האַנט נעמען, אונטערן פרייען הימל לעבן. מיט דער נאַטור,
מיט דער מאַמען ערד, וי אונדזערע עלטערן האָבן געטון. אויפעטעמען,
אויפלעבן. איך, דו, די קינדער. מיר ועלן נייע מענטשן ווערן. מיר וועלן
האָבן אייגענע מילך פון אונדזערע קו. פאַרנאַכט פון פעלד אַהיימקומען
מיט געזאַנג. א מידער פון אַרבעט, אין אייגענעם גערטנד? זיך אַװעק-
זעצן. אייגענע פּירות עסן. איינענע ביימער.
-- אָבער, גאָט מיינער, פון װאַנען וועסטו אויף הוצאות נעמען?
אויהף הוצאות! -- קאָן זיך שוין דאָס ווייב נישט איינהאַלטן און שרייט"
אינער דעם מאַן. -- וואס טוט מטן מיט אים! איך זאָג שוין נישט אויף
אייגענע ביימער און קי, נאָר פּראָסט אויף הוצאות!
--- אוֹיף הוצאות? אויף הוצאות? -- שטייט פּלוצים קענינשטיין,
וי פון הימ? אַראָפּנעפאַלן, װי אָפּנענאָסן מיט קאַלט װאַסער פונעם
ווייבס מאָנענדיקע ווערטער, און קוקט זיך אַרום װי אַ פאַרלױרן קינד,
אַן אַרױסנגעטריבענער פון זיין נודעדן, און שטאַמלט פאַר זיך אומבאַ-
האלפן די אומפטרענטפערטע קשיא:
--- אויף חוצאות, פרענסטו? -- מיט ער זיך צוריק אויפצוהייבן זיך
דער הוֹיך. --- ווי5 גאר פאָרן, וועלן מיר שוין קריגן אויף הוצאות.
דאָס ווייב האָט אים געװאָלט נאָך עפּעס אָפּענטפערן, נאָר זי האָט
געקוקט אזיף די רויטע פלעקן, אויף די שפּיצן באַקן-ביינער, און זיך דער"
שראָקן מאַר זיי. זיי האָבן זיך צענליט אין פייערן. אַ רחמנות האָט זי
אַרומנענומען צו אים, און זי האָט גענעבן אַ טראַריין איר פּנים אין די
פלעכטז פון ברונעטע לאָקן האָר, וועלכע זענען געפאַלן פון כלית קע?
צו פכעכטן שייטלעך פאַר יונגע ווייבלעך.
זי האָט פאַרשוויגן און קענינשטיין האָט צוריק אָנגעהויבן צו װאַנד"
לען צווישן די שטעגן צו די הייליקע ערטער אין זיין ביבל.
און אַזױ איז געווען אַװונט נאָך אַוונט.
20 ש לו ם
איינמאָל איז קעניגשטיין געקומען צו זיין פריינט, דעם לערער הוֹר-
זויץ און האָט צו אים נעזאָנט אַװױ:
-- באו מים עד נפש! לענגער קאָן איך עס שוין נישט אױיסהאַלטן.
שלמח, װאָס טוט מען? דאָס לעבן דאָ איז מיר נמאס און מיאוס געװאָרן.
עס ליגט מיר אַ כאָמעט אויפן האַלדז, און איך ווייס נישט פאַרװאָס איך
טראָ; אים. מיין איינציקע האָפענונג אין נאָך ארץ-ישראל. איך ווייס, אַז
איך על זיך דאָרט צו עפּעס דערשלאָגן. אויב נישט -- אין כאָטש אי-
בער די נאַסן זיך אַ הונגעריקער אַרומצודרײיען, אַבי דאָרט צו זיין, אַבי
אַן אַנדערע לופט צו שעפּן. דאָרט על איך וויסן פאַרװאָס איך לעב,
פאַרװאָס איך לייד, פאַרװאָס איך טראָג דעם יאָך. דאַ װעל איך אונטער-
גֵיין. איך פיל, איך גיי אונטער. כאָטש נאָר אַ סוף צום אייגענעם לעבן
צו מאַכן.
הורוויץ האָט אים אויסנעהערט; דאָסמאָל האָט ער נישט אויסנע-
לאַכט זיין חלום, וי תמיד. ער האָט זיך אויך נישט געוויצלט, ער האָט
נעזען, אַז זיין פריינט ליידט, ליידט צוליב אַן אידעע, און דער לערער
הורוויץ האָט זיך די לעצטע צייט צו פיל זאַכן צונעװווינט, װאָס ער האָט
נישט געקאַנט טון אין די יוננע יאָרֹן. זיין איינן לעבן, דאָס לעבן פון
זיין הויזנעזינד, האָט אים דערצו געבראַכט.
--- דוֹ האָסט כאָטש אַן אידעע, דו האָסט כאָטש אַ שטרעבן נאָך
עפּעס. דיר איז נוט. װאָס טוט מען, אַז מען האָט דאָס אויך נישט? --
זאָנגט דער לערער מיט אַ קרעכץ.
--- װאָט קומט מיר אַרױס, אַז איך האָב אַ שטרעבן, אַז איך האָב
נישט די מיטלען עס אויסצופירן? איך זע עס פֿאַר מיר, עס שטייט פאַר
מיינע אויגן. אָבער, וי קומט מען דערצו? װאָלט איך נאָר בלוין אויף
הוצאות געהאט!
דער לערער האָט געשווינן אַ וויילע, פאַרטראַכט זיך, דערנאָך האָט
ער אים נגעפרעגט:
-- גוט. זאָגן מיר, אַז דו האָסט שוין אויף חוצאות. ואָס װעסטו
פיט דעם הויזנעזינד טון? וועמען וועסטו זיי לאָזן?
--- וואָס האָבן זיי פון מיר, אַז איך בין דאָ? אַז איך פאַרדין סיי וי
סיי נישט. זיי דערהאַלטן זיך וי זיי קאָנען, פון שייטלעך פלעכטן. פאַר-
ר
װאַ ר שע 201
קערט, אַז איך װאָלט אָפּגעפאָרן, ווער ווייסט, אפשר װאָלט איך זיי מיט
דער צייט אויך געקאָנט אַראָפּנעמען.
דער לערער האָם אים דאַרױף נגאָרנישט אָפּנעענטפערט, נענעבן די
האַנט, און זיי זענען זיך צעגאַנגען.
אין אַוונט, נאָכדעם וי די קינדער האָבן שוין געמאַכט די לעקציעס
און רחל-לאה האָט פאַרבראָקט איר טאָג אַרבעט מיט שטאָפּן שקאַרפּעט-
קעס ביים אויוון, האָט דער לערער חורוויץ זיך נענומען נישטערן ביי
זיין כיכער-שענקל. עס איז איר נאָרנישט איינגעפאַלן, עס אין געווען א
געווענלעכע זאַך, אַז אין אַוונט, נאָך דעם טאָג לעקציעס, זאָל דער מאַן
זיך פאַרקלייבן אין ביכער-שענק? און מען זאָל אים פון דאָרטן נישט
קאָנען אַרוסציען. מיט אַ מאָל דערזעט רחל-לאה, װוי שלמח נעמט ארויס
גאַנצע שטויסן ביכער, באַקוקט זיי צוערשט, צערטלט זיי א מינוט אין
זיין חאַגט, וי ער װאָלט זיך געווען עפּעס איבערנעליינט, און בינדט זיי
צונויף אין פּעקלעך, עפּעס וי אַװעקצוטראָגן. האָט עס איר גענעבן אַ
שניט אין האַרץ. די זאך איז איר פאָרנעקומען פרעמד. װאָס פּאַקט ער
עפּעס די ביכער? ואָס װויל ער מיט זיי טון? װאָס פארא נויט עס האָט
זיך ביז איצט נישט מאַרקליבן אין חורוויצעס שטוב, איז זי נישט געווען
גרויס נענוג צו פֿאַרטרייבן די ביכער פון שויבן-שענקל. די נויט האָט נע-
קאָנט מאַכן דאָס לעצטע מלבוש אַװעקצוטראָגן אין שטאָטישן לאָמבאַרד,
אָבֶער די ביכער זענטן ביז איצט פֿאַרשױינט נעבליבן. עס האָט איר קייו-
מאָל נישט געקאַנט קומען אויפן נעדאַנק, ביי װאָס פאַר אַן אומנליק עס
זאָל זיך נישט מאַכן, אַפילן דענסטמאָל ווען זי האָט זיך גענייטיקט אין
הוצאות צו פֿאָרן קיין פּעטערבורג, בשעת איר זונס אַרעסט, צו פֿאר-
זעצן די ביכער. זיי זענען געווען דאָס חייליקסטע, דאָס אומבארירבאַרסטע
פון שטוב. װאָס האָט געקאַנט אזעלכעס געשען, װאָס האָט אים נעמאַכט
זיך צוצורירן צוֹ די ביכער? רחל-לאה האָט זיך דערשראקן. דאָך האָט זי
נישט געװאַגט דעם מאַן צו פרעגן. זי האָט נעפילט זיינע ליידן, אַז ער
האָט דאָס געקאַנט ברעננען איבער זיך. זי האָט אַװעקנעלײנט דאָס שטאַ-
פּעכטס און האָם אָנגעקוקט איר מאַן שא פֿאַרװוונדערטע, אָן ווערטער,
חורוויץ האָט שוין דערפילט דעם ווייבס בליק. ער האָט זיך אוים-
געהערט צו צערטלען מיט די ביכער, פאַרבונדן די פּעקלעך איצט מיט
32 ש ל ו ם אַ ש
עקשנות, וי עס װאָלט זיך געווען געהאַנדלט נישט אין זיינע ביכער, נאָר
אין עפּעס אומנוצלעכע שמאַטעס, און געזאָגט:
--- ביי זלמנען איז זייער שלעכט. ער האָט זיך היינט געקלאַנט פאַר
מיר. איך האָב מורא, ס'זאָל מיט אים נישט פּאַסירן עפּעס שלעכטס.
-- אַז ער האָט זיך אייננערעדט אַ קרענק אין בויך, אַז ער מוז
דווקא פאָרן קיין ארץדישראל, אַז נישט װעט די וועלט אונטערניי) ---
ווער איז אים שולדיק?
-- פ'איז נישט מיין אידעאַל, אָבער עס איז פאָרט אַן אידעאַל, ---
זאָנט דער לערער.
רחל-לאה האָט געװאָלט אָפּענטפערן, נאָר זי האָט --- לויט איר גע"
וווינהייט --- פאַרביסן מיט אַ שאַרפן בים פון אירע ציין אויף די ליפּן,
און זיך גענומען שטאָפּן איר זאָק מיט אַזאַ ענערגיע, אַז זי האָט זיף
אַזש א שטאָך גענעבן מיט דער נאָד? אין פינגער,
אַ נאַנצע נאַכט האָט דער לערער הורוויץ נישט געקאַנט איינשלאָפן,
ער האָט זיך געמיט נישט צו װאַרפן זיך אויף די זייטן, כדי רח?-לאת
זאָל נישט הערן, און אױפכאַפּן זיך, װאָס זי האָט עס סיי וי סיי געטון.
זי האָט שוין געהערט יעדן קרעכץ זיינעם און יעדן װאָרף זיינעם. נישט
איבער די ביכער האָט ער זיך געװואָרפן. געוויס, זענען די ביכער אים נע-
ווען אַ שאָד. יעדעס ספר איז געװאָרן איינגעשאַפט מיט וייטיק, מיט
צער, מיט פאַרזאָנן דעם וייב אַ פֹּאַר שיך, זיך אַן איבעריק שטיקפ
װארימע וועש. מ'האָט זיך באַגנוננט מיט א נייער לאטע, מיט אַ קינדס
אַ העמדל, מיט דעם יוננס אַ פַּאַר הויזן. יעדעס בוך איז געווען אַ שטיק
האַרץ אַרױסגעריפן. יעדעס בוך איז געווען א זיג איבערן דלות, אַ קאַמף
מיט דער נויט און אַ שפּרונג איבער די טאַנדטענלעכע זאָרנן. יעדעס ספר
האָט געטראָנן אַ ישועה, אַ שטיק אמונה אין פּראַנרעס. יעדעס ספר איך
געווען אַ חלום און א װואָרהײט: טען און ספּענסער, רוסאָ און דאַרוין,
מילער און קראָפּאָטקין --- װי מלאכים זענען זיי געשטאַנען פאַר אים,
װאָס פירן אַריין אין גזדעדן פון דער נאַטור. די ספרים האָט ער שוין באַ-
זינט. דאָס איז נישט נעווען קיין שאָך. מילא, װעט מען זיך מוזן לאָזן
באַגנוגענען מיט א געבאָרנט בוך. װאָס אים האָט באאומרואיקט און באַ-
רויבט זיין שלאָף, איז געווען: צי ער, אַ מענטש, װאָס גלויבט אין פּראַ-
גרעס, אין זיג פון דער ציװויליזאַציע איבער אַלעם שלעכטן, אין פאַרברו=
װ אַ ר ש ע 3
דערונג פון אַלע מענטשן --- קריסט, ייד און חייד --- זאָל צולייגן א האַנט
צו אַזאַ רעאַקציאָנערן שריט, צו העלפן זיין פריינט צו פאָרן קיין ארץ-
ישראל, װאָס איז נאָר אַ פאַרשטאַרקן די רעאַקציע און אַ סעפּאַראַטיזם,
באַרואיקט האָט אים אָבער דער געדאַנק פון ,אויטשיזנא" (פאַטערלאַנד),
װאָס איז מיט דעם אידעאַל פאַרבונדן. ,אויטשיזנא" האָט אַלצדינג נע-
כשרט. ער האָט זיך דערמאַנט אין נייעם דור, אין זיינע איינענע קינ-
דער. זיי האָבן שוין נישט דעם אידעאַל פון , פאַטערלאַנד" (דער לערער
האָט דעריבער ביטער אָפּנעקרעכצט און געזען דערין א סימן פון מאַטע-
ריאַליזם, אין וועלכן דער נייער דור ווערט פאַרזונקען), און ער האָט זיך
געזאָגט: | ו י 1 2 יוא
-- צי ארץ-ישראל, צי אַן אַנדער לאַנד -- עס איז דער אידעאל פון
,פּאַטערלאַנד". די יינגערע האָבן עס שוין נישט. מיר, די אַלטע, זענען
די לעצטע ריטער, און מיר דאַרפן שטיין איינער ביים אַנדערן, צי עס
איז יאָ מיין אידעאַ?, צי נישט,
צומאָרגנם האָט ער אַװעקנעטראָנן די בינטלעך ביכער אינעם מש-
קילשן ביכער-געוועלב?, צו ישרא? אהרנזאָן, אויף טװארדע-גאָס, וו עס
קומען זיך צונויף די משכילים יעדן פרייטיק נאָך מיטאָג, רויכערן פּאַפּי-
ראָסן און פירן וויכוחים וועגן דער נייער העברעאישער ליטעראטור. נאָך
א לאַנגן דיננען האָט ער פאַר זיינע בינטלעך ספרים אַרױסבאַקומען פון
דעם קאַרנן, געשרויפטן בוכהענדלער גענוג נעלט, װאָס האָט געקלעקט
פֿאַר אַ דריטן קלאַס שיפס-בילעט קיין יפו, איבער אדעס. ער האָט אַװועק-
געטראָגן דאָס געלט מיט גרויס פרייד צוֹ זיין פריינט קעניגשטיין און
איבערגעגעבן די פּאֶר צענדליק רובק מיט אַ פּנים-יפות און געזאַנט אַזױ;
-- אַן אידעאַל איז עס. נאָר אַ משונעת סיי וי סיי. פֿאָר נעונ-
יטערהייט!
קאַפּיטל 14
דער ערשמער מאַי
עס איז נעקומען דער פרילינג, און וי יעדעס יאָר, צוזאַמען מיטן
ערינעם נראָז, מיטן בליען פון די ביימער און מיט די דערלייכטערטע,
394
אויפלייזנדיקע ווינטן, האָט זיך אָנגעהױיבן דער סעזאָן פון רעוויזיעס און
אַרעסטן.
װאַרשע איז געווען אין אַ באַלאַנערונגס-צושטאַנד. קיינער האָט נישט
געוווסט, צי ער איז זיכער מיט זיין פרייחייט. מען האָט פּלוצלינג, אין
מיטן העלן טאָג, געמאַכט אַן , אָבלאַװע? אויף קאַפע-הייזער. פּאַטרופן
האָבן זיך געדרייט אין די גאַסן, אָפּגעשטעלט די דורכגייענדיקע און נע-
פרענט אויף פּעסער, צוגענומען די מענטשן און געפירט אין צירק? אַרײן,
אָדער איבערגעפאַלן אין אַ שיינעם העלן טאָג אַ הויז און אַװעקגעפירט
די מענטשן אין ראָטהױז.
מען האָם זייער אָפט געזען, וי פּאַטרולן פירן דורך די גאַסן אַרעס-
טירטע גרופּעס ציוויל-געקליידעטע מענטשן, מענער און פרויען, יידן און
קריסטן. בײינאַכט איז נאָר געווען אַ שרעק אַרױסצוגיין אין נאַס. אויף די
עקן זענען געשטאַנען , רעװויראָװועס? און ציוויל-נעקליידעטע שפּיצלען,
און מען האָט יעדן פאַרביינייער אָפּנעשטעלט און אַועקנגעפירט. עס איז
געווען אַן אימה צו שלאָפן אין די איינענע היימען. יעדע פאַרדעכטיקטע
שטוב האָט מען ביינאַכט אויפנעװעקט דורך אַ שטאַרקן קלימפּערן אין
טיר-נלאָק מיט דעם באַקאַנטן שפּרוך: אַ , טעלעגראם!" מ'האָט שוין נע-
וווסט, װאָס דאָס מיינט,
דורך די שטילע אױיסגעשטאָרבענע גאָסן האָט זיך געהערט אַן איינ-
זאָם רעשן פון דראָזשקע-רעדער אויפן שטיינערנעם ברוק. דאָס האָט מען
געפירט, צווישן אויפגעשטעלטע זעלנערישע ביקסן, אַרעסטירטע איינ-
וווינער, צוגענומענע פון די בעטן.
ביי די חורוויצעס האָט מען זיך געריכט יעדע נאַכט. װי אין יעדן
פאַרדעכטיקן הויז, אויף אַ רעוויזיע. רח?-לאה, וועלכע איז שוין געװוען
אַ געפּרוווטע, האָט געמאַכט א ,בדיקת חמץ" און איבערגעקערט די קע-
שענעס פון איר יינגל, דעם גימנאַזיסט, יעדן אַוונט, איידער זי האָט זיך
שלאָפן געלייגט. נישט איינמאָל האָט זיך די מאַמע אויף עפּעס:װאָס נגע-
ריכט. נאָר אַזױ װוי מען װאָלט רח?-לאהן פאַרנעסן. ביי אַלע באַקאגטע
האָט מען שוין געמאַכט נאַכט-וויזיטן. רחל-לאהן האָט מען אויסגעמיטן,
אַזױ וי מען װאָלט זי געװאָלט פארשעמען.
-- עפּעס האָבן זיי היי-יאָר אָן אונדז פאַרגעסן, -- זאָגט דער לע-
וו אַ ר ש ע 09
רער אַמאָל צוֹ זיין משפּחה ביים טיש, -- ביי באַקאַנטע זענען זיי שוין
געווען.
{ = -- עס געפעלט מיר נישט זייער שטילשווייגן, -- האָט דאָס ווייב
אין נאָכדענקען געענטפערט.
דערוויי? האָט זיך דערנענטערט דער ערשטער מאַי, און די גאנצע
פּאַליצײי איז געשטעלט געװאָרן אויף די פיס. פון דער אַרומיקער געגנט
האָט מען אָנגעהויבן צו קאַנצענטרירן מיליטער אַרום דער שטאָט, און
עס האָט זיך פאַרשפּרײט אַ קלאַננ, אַז דער שרעקלעכער װאָלינער פּאָלס,
װאָס האָט זיך אויסנעצייכנט מיט מערדערישער אכזריות קענן דער באַ-
פעלקערונג, האָט באַקומען טאָפּלטע אַמוניציע, מיטן באַמעל צו שיסן אין
דער באַפעלקערוננ. ביים קלענסטן װידערשטאַנד. דאָך האָט דאָס נישט
אָפּנעשראָקן די מאַניפעסטאַנטן. פאַרקערט, עס איז געווען א פאַרמעסטן
זיך מיט די כוחות, א שטיל געװועט, ווער װעט וועמען מנצח זיין.
צום ערשטן מאי אין פון פרימאָרגן אָן אַלץ געווען אויף דער גאָט,
ביידע צדדים האָבן זיך נעשטעלט. די ברייטע ברוקן האָבן פארנומען
פּאַטראָלן, , רעװויראָוועט" מיט פּאָליציסטן, איינצלנע גרופעסם קאַזאקן
אויף פערד, באַװאָפנט מיט נאַגייקעס אין די הענט און מיט שיסיגעווער
אין זייערע באַהאַנגענע טאָרבעס, פון וועלכע עס האָבן זיך געצוינן די
רויטע שנורן פון זייערע רעװואלווערן.
די טראַטואַרן, ווידער, האָט פאַרנומען אַ יום-טובדיק באקליידעטע,
אַ יופ-טונדיק שטרשלנדיקע באפעלקערונג א געמיש פון פאַרשידענע
שיכטן און קלאַטן. אַן ערנסטע, טונק-באַקליידעטע אַרבעטער-מאַסע,
צוזאַמען מיט אַן אויסמישעכץ פון אינטעליגענטן, נוט-נעקליידעטע הערן
און רייך-אַנגעטוענע דאַמען, אין אַ טייל קלאַפּעס האָבן זיך גערויטלט
קליינע, רויטע בענדלעך. ביי די גוט-באַקלײדעטע אינטעליגענטן מיט די
ווייכע חיט האָט מען פון די קלאַפּעס געזען אַרױסנליען רויטע נעלסן. דאָ
און דארט האָט אַן עלענאַנטע יוננע דאַמע נאָר קאַקעטירט פיט א בונט
רויטע פאָן-בלימעלעך, וועלכע זי האָט זיך אַרײיננעשטעקט אין איר חוט,
װאָס האָט אַרױפפאָדערנדיק אַרױסגענליט פון די גרױ-באַקליידעטע,
ערנסטע און שווער-באוועגלעכע, געדיכטע אַרבעטער-מאַסן...
צוערשט איז דער געראַנגל אָנגענאַנגען אין דער שטיל, אָן ווערטער
און מעשים. די פּאַליצײי האָט זיך געטון דאָס איריקע, און די מאַסן --
206 ש לו ם אַ ש
דאָס זייעריקע. די גאָסן זענען געווען יום-טובדיק אױסגעראָמט פון טראַם"
ווייען און דראָזשקעס, וי מען װאָלט איבערגעלאָזט אַ פרייען פּלאַץ פאַרן
קאַמף, װאָס דאַרף זיך אין זיי באַלד אָפּשפּילן, די געוועלבער פון די הױיפּט-
גאַסן זענען געווען פאַרמאַכט. דאָ און דאָרט האָט א פּאָליציסט געקלאַפּט
אין די פאַרמאַכטע טירן פון די געוועלבער מיט דער שייד פון זיין שווערר,
אַז מען זאָל זיי עפענען.
די זייטן-נאַסן, װאָס פירן צו דער מאַרשאַלקאָװוסקע נאַס, וועלכע
איז געווען דאָס טראַדיציאָנעלע אָרט פון ערשטער-מאַי-מאַניפּעסטאַציעס,
זענען געווען אָפּנעשלאָסן דורך פּאָליציסטן און זעלנערשע פּאַטרולן. אַזױ
אויך דער איינגאַנג צום זאַקסישן גאָרטן, כדי נישט צוצולאָזן די מאַסן
ופון די אַנדערע טיילן שטאָט צו קאָנצענטרירן זיך אויף דעם מאַניפעס"
טאַציע-פּלאַץ.
אָבער די מאַסן האָבן געטון דאָס זייעריקע. וי צודרינגלעכע װאַ-
סער-שטראָמען, װאָס רייסן זיך אַרױס פון אַן איבערנעפולטער קאָריטע,
האָבן זיך די מאַסן אויסנעבויערט װעגן מיט זייער צודרינגען צו דער
מאַרשאַלקאָווסקע נאָס דורך הויפן, דורך פּלױטן און דורך זייטיקע נאַסן,
װאָס די פּאַלִיציי האָט פאַרגעסן צו פאַרשפּאַרן. אַזױ, אַז שוין אין די
ערשטע שעהען פון טאָג זענען די טראַטואַרן פון דער מאַרשאַלקאָווסקע
נאס געווען איבערגעשוועמט פון גרוי-געקליידעטע אַרבעטער, שטאָטישע
סוביעקטן און אָנגעשטעלטע, מחנות בלייכע, ווייס-געקליידעטע, מיט רוי"
טע בענדער באַפּוצטע אַרבעטער-מיידלעך, װוי אויך מיט עלענאַנט אויס-
זעענדיקע דאַמען.
די מאַרשאַלקאַָווסקע גאָס אַלֵיין איז געווען אָפּנעשלאָסן פון אַלע
זייטן. ביי קרולעווסקע, פאַרן זאַקסישן נאָרטן, איז געשטאַנען אַ שווער-
באװואַפנטער, מיט קאָזאַקן-רייטער פאַרשטאַרקטער פּאַטרול. אַזױ אויך
ביים צווייטן עק, ביים ווינער באַנהױף. אַלע זייטןנאַפן, װאָס פירן
אַריין און אַרױס פון דער מאַרשאַלקאָווסקע, זענען געווען פאַרמאַנט מיט
פּאַטרולן. אַזױ אויך די רייען פון די הייזער. די אויפזעערס האָבן באַ-
קומטו אַ שטרעננן באַפעל צו האַלטן די הויפן און די קאַרידאָרן פאַר"
שלאָסז. אין פילע הויפן זענען געווען פאַרשטעקט פאַרשטאַרקטע פּאַטרולן
פון קאָזאַקן אויף פערד, מיט נאַגייקעס אָדער קאַלט געווער אין די הענט.
די געוועלבער זענען געשטאַנען פאַרמאַכט. די שטומע, מיט ברע"
װ אַ ר שע
טער פאַרהאַקטע שויפענצטער, אָפּנעשלאָסענע מירן און טויערן האָבן ומ
בילדעט די אייזערנע ווענט פון דעם לאַננן טורמעקאָרידאָר, אין לכ
די ברייטע גאָט האָט זיך איצט פארואנדלט. זי האָט נעהאַלטן נעפאַ:-
גען צווישן אירע ווענט די יום-טובדיקע מאַסע, װאָס האָט שוין נישט ישר
האָט קיין אַנטרינונג, און אויף די פּנימער פון די מענטשן האָט אֲמנְטָי
שיינט די אומרואיקייט, די דערװוארטונג און אויך די קאַפף-לוסט, װאָפֿ
יעדער איינער האָט געפילט אין זיך.
פאַרשטענדלעך, האָט זיך פון פרימאָרנן-אָן נגעפונען אויף דער יפ"
שאַלקאָווסקע רחל-לאה מיט די איריקע. דער ערשטער מאי אין שוין נש-
ווען אַ טראַדיציאָנעלער פאַמיליען-יום-טוב ביי די הורוויצעם אין שמול.
דער מאַן, האָט, פאַרשטייט זיך, נישט מיטגעמאכט. פארקערט, וי יערט=
יאָר, האָט ער געבורטשעט און תרעומות נגעהאט, נאָר צו שטערן צף פויי
אין דער ערשטער-מאי-טאניפעסטאציע אין שוין געווען נישט פײ-
זיינע כוחות. ער האָט איר שוין געלאָזט טון, װאָס זי האָט געװאַכט, וכ
ער האָט געװווסט, אַז ער װועט סיי וי סיי זיך גאָרנישט קאַָנען העלפי
אנטקעגן זיין ווייב.
דעם אַוונט טריער האָט זי זיך אַליין געװאַשן און נעריבן אין דץף
שיס? מיט מולענעס, געצװאָגן די קעפּ פון אירע טעכטער, וי אױיף 5
גרויסן יום-טום, חיינט פלאַטערן רויטע בענדער אין די צעפּ פון העלענסצט
און זאָשקעסט פארקעמטע האָר, רחל-לאה אין שוין צוֹ אַלט פאַר רויטץ
סטעננעס. אָבער זי איז אויסנגעקליידט יום-טובדיס, אין דעם בעסטן, ואס
זי האָט, אין דעם שװאַרצן זשאַקעט?, און אויפן קאָפ -- דאָס פייונע הפ"
טעלע מיט דער גרויער פעדער, װאָס די עלטסטע טאָכטער, העלענס.
וועלכע איז א בריה אויף די זאכן, נייט איר איבער און ריכט עם אב
אויס מיט א נייעם שוארצן באַנד אויף יעדן ערשטן מאי.
דערפאַר אָנער האָט זי זיך אַריינגעשטעקט אין איר בוזעס די רויכץ
נעלקע, וועלכע מירקין האָט איר געבראכט לכבוד דעם יומ"טוב, או עז
זאָל דערקענען איך קאָלִיר. דער גימנאַזיסט, וועלכן זי האָט אַ נאַכט פרלויף
אױיספאַרריכט די הויזן און אָפּנעשמירט די שיך, כדי צוֹ פארשטעלן יפ
לעכער, איז אָנגעטון אין א ווייכן חוט, אָנשטאָט אין זיין גיסנאזיסטישן}
קאַשקעטל, כדי מען זאָל אים נישט דערקענען, '
אירע לייט, דער , זשאַכלינער", איטשעלע, מוזן זיך דאָ אויך נעפרי"
גי
8 ש 9 ו ם אַ שׁ
נען, נאָר זיי זענען ערנעץ-ווו פארשטעקט אין זייערע גרופּעס. אַזױ אין
אויך איר זון, דער נימנאַזיפט. ער איז ערנעץ-ווו פאַרפאַלן געװאָרן. זי
נייט מיט אירע צוויי טעכטער, און מירקין שלעפּט זיך נְאָךְ פון הינטן.
אַ באַרוישטער און ניינעריקער, װאָס עס װעט דאָ זיין.
דעדווייל הערשט אַ טויטע שטילקייט אין גאַס. די מאַסן באַועגן זיך
אַהין און צוריק אויף די טראַטואַרן, װוי זיי װאָלטן שפּאַצירט, און װאַגן
נישט אַראָפּצונײן אויפן ברוק צו פאַרנעמען די פרייע נאַָס, אויף וװועל-
כער עס נעפינען זיך די פּאַליציסטן און די פּאַטרולן, אַזױ אויך די פּאֶלי-
ציי. שיטער צעװאָרפן איבער דער שבת-דוענדיקער, שטילער, גלאַנצנדי-
קער נאָס, באַפאַלט זיי אַן אינערלעכער פַּחד פאַר דער פּוסטקײט פון דער
נאָס, און אַן אומבאוווסטקייט קוקט-אַרױס פון זייערע אוינן און פּנימער.
, רעװויראָוועס" מיט די בלוט-אַנגענאָסענע קאַרקן און העלדזער, שטייען
באַאופרואיקטע מיט צעפלאַמטע פּנימער, און עס דאַכט זיך, אַז אַ ליאַ-
דע מינוט וװעט אַזא שווער שטיק פלייש, אין רעװיראָווע -מונדיר, אום-
פאַלן פון אַפּאָפּלעקסיע, פאַר אויפרעגונג.
די געווענלעכע פּאַליציסטן שטייען מיט אימהדיקע, צונעד-יקטע,
באַזאָרגטע פּנימער מיט אַ מינע פון תמעװאַטע אָקסן, װאָס מען שלעפּט
אין שעכטהויז אַריין. די זעלנערשע פּאַטרולן נייען פאַרלאַנגװײליקטע
מיט הילצערנע, האַרטע טריט איבער די שטיינער. מיט זעלנערשער גלייכ-
גילטיקייט קוקן זיי זיך צו צו די באַװענלעכע מאַסן און שמייכלען מיט
זייערע ווייסע ציין פארשעמטע. אַזױ װאַגט זיך נישט איין צד דעם אֲַנַי
דערן אנצוגרייפן און אַרײינצוטרעטן אין זיין איינגענומענער טעריטאָריע.
באַלד אָכער בילדן זיך געדיכטע שיכטן פון מאַסן אויף איין שטיק
טראָטואַר. עס ווערט שװאַרצער און אנזעענדיקער אויף דעם אָרט. פון די
טיפענישן פון פאַרטרונקענע לייבער און קעפּ װיקלט ווער פון זיין ברוסט
א רויט שטיק? טוך אַרױיס און מיט אַן ערנסט געזאַנג, װוי צו א לויה,
מיט קולות פון שרעקנדיקע, אויפנערענטע קעלער און הערצער, -- הייבט
זיך אָן די געדיכטע מאַסע אַראָפּצוקױלערן אויפן פרייען שטיק ברוק.
הענט פלעכטן זיך אין הענט, אָרעמס אין אָרעמס. לייבער קנעטן זיך צו
לייבער, וי מען װאָלט נגעװאָלט געפינען שוץ איינער ביים אַנדערן.
און די קאָלִיר זיינע איז ריט --
װאָרים אויף אים איז אַרבעטער-בלוט".
239
פוֹן די טראַטואָרן אַראָפּ ניסט זיך שוין איצט די מעננע צעברעסווייז
אין דער געדיכטער מאַסע, פון װאַנען עס הערט זיך דאָס געוזאנג, כד
אָנצושליסן זיך אין די רייען. עמיצער וויקלט-אויף ביים לויפן א צווייטע
רויטע פאָן און מיט אַן אומפאַרשטענדלעך געזאַנג, װאָס איז מער ענלעך
צו שרייען, --- לאָזט מען זיך װאָס שנעלער, איבער די קעפּ פון דער פֹּאַ-
ליציי און פּאַטרולן, צו די מאַניפּעסטאַנטן.
אָבער די פּאַליצֵיי און די פּאַטרולן האָבן זיך פלינקער צונעאיילט.
פון אַ חויף שפּריננען זיי אַרױיס, איינער נאָכן אַנדערן. קאָזאַקן װאַדפן
זיך אַריין מיט די אין אימפּעט נעיאַנטע פערד אין די מאַסן. שרעסנדיקע
הייבן-אָן צוריקצולויפן אויף די טראַטואַרן. אין דער געדיכטער רייע ווערט
א מהומה, עס פֿאַלךאָפּ די אויבערשטע שיכטן, אַזױ וי מען װאָכט אִפּ-
געשיילט 8 קאַרטאָפל, פיל אַנטלויפן פון ברוק צוריק אויפן טראָטואַר,
ביי די מאַניפּעסטאַנטן איז געבליבן א קליינע קופּקע מענטשן, ואָס
האָבן זיך צוֹליב דער געפאר נאָך עננער צונעדריקט און צונעקנעטן איי-
נער צוֹם אַנדערן. און װאָס נענטער עס קומעךאָן די מִיט שוים שפּריצנ-
דיקע קאָזאַקן מײיט די פאָכנדיקע נאַגייקעס אין די הענט, אַלץ האַרצרייסנ-
דיקער, אַלץ שרייענדיקער ווערט דאָס געזאַנג:
און די קאֲליר זיינע איז רויט".
שוין קלאַפּן די נאַנײיקעס איבער די קעפּ, װי אַ פייערדיקער רענן.
די צעווילדעוועטע פערד ואַרטן זיך אריין אין דער מעננע, וי אין אַ
שטורעמדיקן טייך. דאָ און דאָרט זעט מען א נאַקעטע האַנט אויפשוינ-
נען אין דער הוֹיך איבער די קעפ און פּרוווט פֿאַרהאַלטן אַ צעיאַכמערט
מערד. דאָ און דאָרט זעט מען, א ווייבערשער קאַפּעליוש פליטאַראָפּ פון
אַ קאָפּ, אַ מענער-הוט װאַלגערט זיך איבערן ברוק. ער ווערט געטראָגן פון
דעם ווינט. די דויטע פאַן פאַרשװינדט אין דעם ים פון לייבער, און די
מענגע צעפֿאַלט זיך, וי באַזונדערע טראָפּנס. זיי שטויסן זיך צוריק. מישן
זיך אויס מיט די מאַסן, װאָס געטינען זיך אויף די טראַטואַרן.
אָבער באַלד חזרט זיך איבער דאָס שפּי? אויף אן אַנדערן עק נאס.
אויף אַ צווייטן עק, װאָס איז אויף אַ וויילע באפרייט געװאָרן פון
פּאַטרולן און פּאליצֵיי, בילדן זיך רייען. און װוידער הויבט זיך אויף אין
דער זון, איבער די קעפּ, אַ רויטער פלעק. ארוֹם אים גרופירן זיך מענ-
גען. עס שליסן זיך רייען, װאָס בילדן זיך פון די צונעפלויגענע, צונעלאָ-
5440 ש ?לו ם אַ ש
פענע מאַסן פון אַלע טראַטואַרן. די רייען ווערן ברייטער, די מענגע גע-
דיכטער, פאַרנעמען װאָס אַמאָל מער א גרעסערן שטיק שטח פון גאַס.
מיטן בליק פון אויג װאַקסט די מאַסע. אַלץ לויפט צו איין פּונקט:
דאָרט, וו עס האָט זיך אויפסניי נגעבילדעט די מאַניפּעסטאַציע. יעדעד
איינציקער ווערט א טראָפּן װאַסער. יעדער טראָפּן פאַרגרעסערט, פאַר-
ברייטערט דעם שװאַרצן טייך. עס איז שוין נישט מער איין רויטע פאָן,
נאָר מערערע פענער שווימען שוין אַרױף איבער די קעפּ פון פארשידענע
גרופּקעס, מיט פאַרשידענע אויפשריפטן. פאַרשידענע געזאַנגען אין פאַן-
שידענע שפּראַכן מישן זיך צוזאַמען און ווערן איין שרייענדיק מעכטיק
קול פון איין קו? אַרױס;
,און די קאָליר זיינע איז רויט --
װואָרים אויף אים איז אַרבעטער-בלוט".
און הינטער אים קליננט װו אָפּ, וי פארשעמט, וי צוריקנעהאלטן;
, מיר שווערן מיר שווערן --
אַ שבועה פון בלוט און פון טרערן".
עס נעמט א שטיק? צייט, ביז די פּאַליציי כאַפּט זיך, װאָס דאָ אין
געשען. זי האָט אַ שטיק? וועג צו לויפן צו די ניי-געבילדעטע רייען. דער-
וויי? װאַקסט די מאַניפעסטאַציע. זי צעניסט זיך װאָס אַמאָל ברייטער.
הענט שליסן זיך ווידער אין הענט, אָרעמס צו אָרעמס. קערפּערס קניבּן
זיך אין קערפּערס, און עס ווערט איין שטאַרקע, סאָלידע װאַנט, מיט רוי-
טע, שרייענדיקע פענער איבער די קעפּ, מיט שרייענדיקע געזאַנגען, װאָס
צינדן זיך אָן װאָס אמאָל מער מיט באַגייסטערונג און פלאַם. און ווען די
שווער-אָטעמדיקע , רעװיראָוועס" מיט די נאַקעטע שווערדן אין די הענט
און די פּאָליציסטן מיט די ביקסן נאָך זיי, קומען צולויפן, טרעפן זיי שוין
אָן אויף אַ נעדיכטער, אױסנעהאַמערטער, אייזערנער װאַנט פון ברוסטן,
פּנימער, װאָס באַװענט זיך מיט שטאַרקע פוס-טריט פאָראויס, פאֲראוים.
די , רעװיראָוועס" מיט די סטראזשניקעס ווערן א מינוט דערשראָקן
און קוקן זיך אום אומבאַהאָלפן אויף די קאָזאַקן, וועלכע זענען אויף יע-
נער זייט נאָס נאָך פאַרנומען מיטן צעטרייבן די מאַסן. זיי סאַכן אַ
טריט צוריק, דאָס ניט דער מעננגע מוט. זי גייט-איבער צו אַן אָנגרייפנדן
שריט. די געזאַננען ווערן פרייער, שטאַרקער, און פאַרלירן שוין דעם
פאַרצווייפלטן שרעק-מאָטיוו און ווערן פאַרװאַנדלט אין א טריאומפירן-
װ אַ ר ש ע 1
דיק, זיגרייך געשריי. דאָ און דאָרט ציט זיך אוים אַ האַנט און גִיט א
שלעפּ-אַריין אַ , רעװיראָװוע? צי אַ פּאַליציסט אין די רייען אַריין, און עױ
ווערט דאָרט באַלד דערטרונקען, װי אַ שטיינדל? אין טייך. די איבריקע
פּאַליציסטן לויפן צוריק מיטן גאַנצן כוח און רופן מיט זייערע שרעקע-
דיקע געשרייען צו די קאָזאַקן,
נאָר די קאָזאַקן רירן זיך נישט, כאָטש מען קאָן זיי גוט זען פון
דער ווייטנט. זיי שטייען מיט זייערע פערד וי צונעשמידט צוֹ זייערע.
פּלעצער. קיינער ווייסט נישט, װאָס עס איז געשען,. עס גייען-אָרוֹם בשו-
רות: , די קאָזאַקן האָבן זיך צעבונטעוועט. זיי ווילן נישט שיפן אין די
מאַסן".
אַן אומדערהערטע באנייסטערונג פּלאַמט-אױיף צווישן דער מענגע.
די שטימען ועון העכער. טריאומפירנדיקער. עס װאַקסט דער װאַלד פון
רוימע פענער און דעקט די קעפּ צו. די גאַנצע מאַרשאַללאָװוסקע ווערט
מדיי און ברייט פאַר די זינגענדיקע. פון אַלֶע פּנימער שטראַלטאַראָפּ
באנייסטערטע פרייד. אויגן ברענען, הענט שטרעקן זיך אין דער לופטן
און די מאַטע טרעט פאַראויס. זי טרעט-אַריבער גרענעצן, װאָס קיינער
זעט נישט, נאָר זיי זענען דאָ. זי ברעכט-אויף פאַרשלאַקענע טירן, װאָס
האבן פארצוימט וועלטן, וועלכע קיינער זעט נישט, -- נאָר זיי זענען
דאָ. זי טרעט אין אַנדערע וועלטן אַריין און טראָגט מיט זיך באַפרייאונג
און דערלייזונג, נישט נאָר פון צאַרן און טיראַנען, נאָר אויך פון אינער-
לעכע צוימען, װאָס האָבן זי באענגט, -- וי אַן אייזדבאַפרייטער טייך,
װאָס טראַנט זיך פון זיין געפאנגענער קאָריטע איבער פרייע פריליננדיקע'
פעלדער און פֿלאַכן.
פאָפּיטל 15
אין א מייו-פאסטקע
נאָר באַלד אין פאַר די לויז-געװאָרענע װאַסערן אויסנעוואקכן אַן
אייזערנע, מיט פמייער-שפּייענדיקע טאַמע. קיינער האָט נישט נעזען, וי
אַזױ עס איז געשען, -- וי עפּעס דורך א מאַנישער האַנט אַרױסגערו-
פענע, זענען אויפנעשטאַנען פּנים צו פּנים, פאַר דער יום-טובדיקער,
242 שלום אַש
שוועבנדער מאַסע, אַ ריי אייזערנע זעלנער. שיטער צעשאָטן, אָפּגערוקט
איינער פונעם אַנדערן, -- איין ריי נאָך דער אַנדערער. די ביקסן --- נישט
אויף די אָרעמס, נאָר װי ביים יעגער אויפן געיעג -- אין די הענט, מיט
די שפּיצן פון די שפּיזן געווענדעט צו די ברוסטן פון די מענטשן.
זי האָבן זיך נישט געאיילט, נישט געלאָפן מיט אימפּעט, נאָר טריט
ביי טריט, וי זיי װאָלטן זיכער געווען מיט זייערע קרבנות, האָבן זיך
די שרעקלעכע רייען זעלנער גענענטערט צו זיי. אַ שטילער און אַ טויט-
לעכער ערנסט האָט מיט אַמאָל אַרומגעכאַפּט אי די מערדער, אי די קר-
בנות. דאָס טריאומפירנדיקע, זינגענדיקע נעשריי איז אין די ערשטע
רייען אין מיטן אױיסגעלאָשן געװאָרן, און אין די טיפערע האָט מען נאָך
געזונגען. נאָר באַלד האָט זיך די שרעק אַריבערגעטראָנן אויך אין די
טיפענישן אַריין. אַ פּאַניק האָט די מאַסן אַרומגעכאַפּט. אַזױ וי זיי װאָלטן
דערזען נישט קיין געווענלעכס. אַלע הערצער זענען שטיין געבליבן, די
פּנימער בלייך, די פיס אונטערגעשניטן, און די אוינן האָבן אָנגעהויבן
פון איינעם אין אַנדערן אַריינקוקן, וי זיי װאָלטן הילף געזוכט. איין
שרעקלעך װואָרט האָט געװאַנדערט, וי אַ שד, און נעשלאָגן איבער די קעפּ:
--- די ואָלינצעס!
אין דער מענגע אין פּלוצלינג געװאָרן אַן ענגשאַפט. דאָס האָבן די
אויסערלעכע רייען זיך צוזאַמענגעקװועטשט און געשטויסן אויף צוריק.
יעדער איינער האָט געװאָלט זיין אינעװייניק, באַהאַלטן, באַדעקן זיך מיט
לייבער. די מעננע איז איצט געװאָרן װוי איין שטיק פאַרנליווערטער קער-
פּער. לייבער זענען געװאָרן ענג צוזאַמעננגעשמידט. נאָר דאָך האָט מען
זיך נישט אָפּנעשטעלט. צונעצויגן דורך דעם מלאך החמות, ואָס שטייט.
פאַר די אוינן, איז די מאַסע געטראָטן ווייטער, כאָטש מיט אונטערנע-
שניטענע קני, ואַקלענדיק זיך וי שכור. װוי 8 שלאננ, װאָס האלט פעסט
איר קרבן מיט דעם מאַננעט פון אירע אױיגן, אַזױ איז געװאָרן די מאסע
צונעכשופט פון די זעלנערשע ביקסן, און זיי זענען געטראָטן אין פייער
אַריין, שרייענדיק שוין איצט מיט שרעקאַננעשטעקטע שטימען, ואָס
האָבן זיך וי דראָאוננען געריסן פון זייערע הערצער:
--- ,און זיין קאָליר איז רויט". --
פון דער צווייטער זייט האָט ווער אַ קאָמאַנדע גענעבן. אָן ווערטער,
נאָר אַ מאַך פון אַ שווערד?, און די ביקסן, װאָס זענען שלאַבריק געהאָנ-
װ אַר ש ע 3
גען אין די הענט פוֹן די סאַָלדאַטן, זעגען איצט געװאָרן אויסגעשטייפט,
מיט די לופט-רערן געווענדעט צוֹ דער װאַנט פון מענטשן-הערצער, װאָט
זיי האָבן געהאָט פֿאַר זיך. די סאָלדאַטן זענען בלייך געװאָרן, און דאָס
האָט עדות געזאָגט אויף דער ערנסטקייט פון מאָמענט,
און א ווונדעד: איצט האָט קיין פּאַניק מער נישט באַהערשט די מענ-
גע מענטשן, נאַר אַן אומדערהערטע שטילקייט. די געזאַנגען האָבן אוים-
געהערט, די מענגע אין שטיין געבליבן, און װי פון אַלע לייבער װאָלט
איין לייב געװאָרן, פון אַלע לעבנס איין לעבן. עס איז געווען װי די אַלֶע
לעבנס פון די איינצלנע יחידים װאָלטן זיך צװאמענגענאַפן, וי פייער
מיט מייער, אינסטינקטיוו זיך ביי די הענט אָנגעכאַפּט, וי איינער װאָלט
דעם אַנדערן געװאָלט דורך דער האַנט זיין לעבן אַריינגיסן.
פלוצלינג איז עפּעסם געשען: פון דער העלער הויט האָט זיך אַ יינגל
באַוויזן איבער די קעפּ פון אַנדערע. מען האָט נאָר נעזען אן אויסטערליש
בלייך געזיכט מיט גראָכע, ציטערנדיקע נאָזלעכער, װאָס האָבן פלינק, אָן
אָפּהאַלט אָטעם געשעפּט. ער איז געשטאַנען אויף עמיצנס אַן אַקסל, צי
אויף הענט אין דער ערשטער ריי, פּנים צו פּנִים טיט דער ועלנערשעף
װאַנט. אויפנעשטרעקט א פּֿאַר בלייכע הענט אַנטקענן די אָנגעצוּלטע
ביקסן, האָט ער אָנגעהויבן צו רעדן אין רוסיש מיט אַ שטימע, װאָסם אין
געווען כמעט אומפארשטענדלעך פֿאַר אויפרעגוננ;
--- ברידער װאַלינצעסן..
נאָר איידער ער האָט נאָך צייט געהאַט פאַרענדיקן דעם ערשטן
זאץ, האָט א טויבער זאַלפּ אַרױסנעקנאַלט פון די ביקסן אין די מאַסן
אַריין. דער שאָס איז געווען אַזױ סויב, אָן רעש, אֵן רויך, אז מען האָט
גאָרנישט געוווסט, װאָס עס אין געשען. עס האָט גענומען א וויילע בין
מען איז געקומען צום באַװווסטזיין, אַז מען שיסט. ביז דענסטמאָל אָבער
איז די סאַסע נעבליבן שטיין װי אַ פאַרנליווערטע און זיך נאָר געוונ-
דערט, װאָס דאָ און דאָרט האָבן זיך איינצלנע מענטשן אונטערנעטונקט,
אַראָפּגעבױנן זיך צו דער ערד, אָדער זענען נגעפאלן אויף פרעמדע פּלײי-
צעס,
נאָך דעם ערשטן זאַלפּ זענען די זעלנער אויך שטי? געבליבן, וי
דערשראָקן. צי עס איז געווען אַ צווייטע קאָמאַנדע, צי נישט, יעדנפאַלס
האָבן זיי נישט אויסנעפירט. זיי זענען געשטאַנען װי פאַרנאַפט, אין דער
344 ש לו ם אַ שׁ
אין חלוש פאַרבּליבענער מענגע, וועלכע רירט זיך נישט פון אָרט, נישם
פאָראויס, נישט צוריק, דאָס האָט געדויערט א מינוט, -- אַן אייביקייט.
יעדנפֿאַלס, האָט דורך דער צייט דאָס בלייכע יינג?, װאָס אין נאָך אַלץ
געזעסן אויף עמיצנס פּלײצעס, מיט די ציטערדיקע, שװער-אטעמדיקט
נאָזדלעכער, באַמערקט די געלע, שיין-געקרייזלטע װאָנצעלעך פון דעם
יונגיסשקן אֶפּיציר, װאָס האָט מיט אַ נאַקעטער שװוערד גענעבן די קאַ-
מאַנדע צו שיסן. דאָס יינגל איז הענגען געבליבן מיט זיין בליק אין די
לייכטנדיקע הערלעך, אין די בלויע שיינע אויגן פון דעם יונגן אֶפיצִיר,
איין אויגנבליק האָבן זיי זיך ביידע אָננעקוקט. דאָס ייננ? האָט יעדג-
פאַלס נוט געזען דעם אֶפּיציר, דערנאָך אויך נאָך נגעדענקט זיין פּנים.
מיט דער געשווינדקייט פון געדאַנק האָט דאָס יינג? אַרױסנעכאַפּט אַ רע-
װאָלוער פון זיין טאַש און אױיסגעשאָסן אין די נעלע הערלעך פון דעם
שיינעם אֶפיציר,
דער שאָס פון דעם יינגל איז געווען אַ סיגנאַל. דער שאָס האָט אוים-
געװועקט די פאַרנליווערט-נעבליבענע מעננע און די סאַָלדאַטן.
וי װילד-געװאָרענע האָבן זיך די סאָלדאַטן גענעבן א לאַזיאַרין אין
דער מענגע און געשאָסן אויף רעכטס און אויף לינקס. אָנגעשטעקט מיט
היסטערישער פּאַניק, האָבן זיי זיך געװואָרפן אויפן ערשטן בעסטן.
די מאַסע, װאָס איז ערשט מיט איין אויננבליק צוריק פאַרקנאָטן
געווען אין איין נוף, האָט זיך גענעבן א צעשיט, וי אַ מעכטיקער וינט
צעשיט א פייער אויף פונקען, אָדער וי א מעכטיקער בלאָזער צעשפּריצט
אַ װאַסער. מען איז געשפּרונגען איבער די קעפּ, געטראָטן איבער לייבער,
אויסטנעביסן זיך מיט די ציין אַן אַנטרינונג. היסטערישע, נאַקעטע נע-
שרייען האָבן אָננעפילט מיט אימה די גאַס. און נאָך זיי האָבן בלייכע
זעלנער, מיט פון כעס און שרעק אַרױסנעזעצטע אוינן און ציננער, נע-
האַלטן אין איין װילד-געװאָרענעם שיסן,
אין איין וויילע אין די מאַרשאַלקאָװוסקע גאָס אױיסנעליידיקט גע-
װאָרן פון מענטשן. אַ טויטלעכע פּוסטקײט און שטילקייט האָט זיך נע-
ליינט איבער דעם ליידיק-געװאָרענעם ברייטן, אויסגעפלאַסטערטן ברוק.
נאָר דאַ און דאָרט האָבן זיך פאַראיינזאַמטע, זי פאַרגעסענע, אַרומנע-
וואלנערט גנופים. זיי האָבן אויסנעזען, אַזױ וי זיי װואָלטן זיך אַלײן נע-
ווען אַװעקגעלײגט וי קינדער, אין מיטן דער גאַס.
וו אַ ר ש ע
די מיט פּאַניק אָנגעשטעקטע מענגע האָט געזוכט אַן אַנטרינונג פון
דער ווילדער שיפעריי. די טראַטואָרן אויף ביידע זייטן גאָס זענען נע-
װואָרן אָננעשטופּט מיט מענטשלעכע לייבער. מען האָט זיך א װאָרף גע-
געבן אויף די טויערן פוֹן די הויטן. אָבער אומזיסט. די אייזערנע טויערן
זענען געווען פאַרהאַקט, פאַררינלט פון אינעוייניק. פאַרצווייםפלט, מיט
יללות און געװאַלדן, האָבן מענטשן אוממעכטיק געריסן די קליאַמקעם,
געקאָפּעט מיט די פיס אין די אייזערנע טירלעך. אַלץ אין געווען פאַר-
האַקט, פאַרקלאַפט. איינצלנע מענטשן האָבן געפּרװוט ווייטער לויפן, אין
א צווייטן הויף פּרווון זייער גליק. זיי זענען אָבער באַלד צוריקגעטריבן
געװאָרן פון דעם בלייענעם רענן, װאָס האָט געבלאַנדזשעט אין נאָס,
די גאַנצע מאַרשאַלקאָווסקע נאַס, אַזױ לאַנג און ברייט, וי זי איז
געווען, איז געװאָרן איין טויטע מייזפּאַסטקע; די מענטשן -- פאַר-
פֿאָלנטע חויז-טירן. עס איז נישט געווען קיין אַנטרינונג. די טויערן פון
די הייזער זענען געווען פארהאקט, און אין די זייטן-געסלעך זענען נע-
שטאַנען אין געדיכטע געשלאָסענע דייען קאָזאַקן-פּאַטרולן אויף די פערד,
פארשטארקט מיט באַװאַפנטער פּאַָליציי, און מיט אייזערנע נאַנייקעס,
מיט נאַקעטע שווערדן און מיט אָנגעװוענדטע פּיסטאָלן-דערן צוריקגעיאַנט
די אַנטרינענדיקע מאַסע, װאָס האָט געשטראָמט צו די זייטןנאַסן, צו"
ריק אין דעם טויטן מייזדקאסטן, װאָס עס האָט איצט נעבילדעט די פאַר-
שאלקאווסקע נאַס.
אין דער אַנטלויפנדיקער מענגע האָט זיך אויך געפונען רחל-לאח
מיט אירע טעכטער. ווען עס איז געװאָרן די בחלה, האָט זי זיך נישט
פארלוירן. זי האָט אַ כאַפּ נעטון אירע קינדער ביי די הענט, מיט מיר-
קינען הינטער איר, און איז אַנטרונען, וי די אַנדערע, אין אַ ראם פון אַ
מויער: געמיינט, אַז עס װעט איר געליננען צו באַהאַלטן זיך אין הויף.
דאָס טויער פון הויף איז אָבער וי אומעטום נעווען פארשלאָסן. אומ-
זיסט האָבן אָדער-נעשװאָלענע הענט פאַר אימה און אויפרענונג געריסן
אומבאהאָלפן ביי די קליאַמקעס פון טויער. דאָס טויער איז נגעװוען בא-
חאקט מיט אייזן, און פון אינעװוייניק האָט זיך נישט נעהערט קיין מענטש-
לעך קול, װי די וועלט װאָלט געווען אויסנעשטארבי. װאָס אַמאָל מער,
דרינגען זיך אַנטרונענע מענטשן פון דער נעפערלעכער נאס אין ראַם פון
טויע., יאָס וערט אין איין מינוט איבערנעשוומען. מענטשלעכע קער-
46 ש לו ם 8 ש
פּערס ואַרפן זיך אויפן טויטן טויער. נאָר דאָס טויטע, אייזערנע טוער
איז שטאַרקער פון די לעבעדיקע לייבער.
פון דער גאַס דערטראָגן זיך אַהער די טויבע קנאַלן פון די שאָסן,
וועלכע פליען דעם הויז אַזױ װי ווינטן פאַרביי. יעדן אוגנבליק קאָנען
אָנקומען צום הויז צעווילדעוועטע זעלנער און אַלעמען צעשיסן ביי דער
װאַנט פון טויער. רחל-לאה קוקט זיך אַרום און זעט, אַז זי איז פאַרזונ-
קען אין אַ ספּאַזמירטער, אויפגערענטער מאַסע. זי מוז זיך פון דאַנען
ראַטעווען, אָבער זי װאַגט נישט אַרוסצוקומען אויף דער נאָס. איינס אין
פאַר איר קלאָר: כדי זיך צוֹ ראַטעװען, מוז מען זיך דורכרייסן דורך די
קאָרדאָנען פון די קאָזאַקן, װאָס שטייען אין די זייטן-גאַסן. עס איז נישטאָ
צו וועמען צוֹ רעדן. אומזיסט קוקט זי זיך אַרום, ווער עס װעט װאַנן צו
גיין נאָך איר. זי זוכט מיט די אוינן. זי זעט נאָר די פאַרחלשטע, מיט
שרעק אָנגעשטעקטע מאַסע. און דאָ ברענגט דער שטראָם צו טראָגן צום
טויער אַן אָננעלויף מיט אַנטרינענדיקע מענטשן. זי דערזעט, וי עס
לויפּט-אַרױס אַ בלייך ייננל אָן אַ הוט, מיט א רעװאַלװער אין דער
האַנט,
--- וויי איז מיר! -- נגיט זיך אַ רייס-אַרױס אַ גנעשריי פון איר
חאַרץ.
רחל-לאה גיט אַ שטופ מיט אירע עלנבויגנס די צוזאַמענגעקנאָטענע
לייבער אַרום איר, אַ נאָרע אַדורך זיך, נאָכשלעפּנדיק ביי די הענט אירע
טעכטער, אַ פאַל-צו צום ייננל, אַ פליאַסק אין פּיסק, אַ רייס-אַרױס דעם
רעװאָלװער פון דער האַנט. זי ניט אַ שלעפּ אַ טיכל פון איר האַלדז און
דערמיט אַ פאַרדעק דעם קאָפּ פונעם ייננל, אַ נעשריי צו דער צעשראָקע-
נער מאַסע:
--- װאָס וװועט זיין פון שטיין!? זיי וועלן אונדז דורכזייען מיט
קוילן, װוי די פארסמטע מייז אױיסראָטן. נאָך מיר! מיר מוזן זיך דורכ-
רייסן דורך די קאָזאַקן. דאָ, אויף עק זלאָטע.
זי ניט אַ שטופ דעם יונג מיטן צונעדעקטן קאָפּ און פּנים פאָראויס
פאַר זיך, א כאַפּ די טעכטער ביי די הענט, און די מאַסע, וי נאָך אַ
מאַננעט, נאָך איר א לויף-אַרױס אין גאַס, געבוינן די קעפּ פון די קינדער
מיט אירע הענט צו דער ערד, אַדורך דאָס שטיק? נאַס, און -- אַ לאָז-
אַריין זיך צום אויסנאַנג פון דער זלאָטע.
װ אַ ר ש ע 7
--- וווחין? וווחין? צוריק! צוריק! -- קומט איר אַנטקעגן צולויפן
אַ צעיושעטער , רעװיראָװוע" מיט אַ נאַקעטן רעװאַלװער אין דער װאַנט.
-- נאַ, שיס, שטעך! מאָרדעט, נולנים! גיט זי א שפּרונג-אַרײן אין
זיין פון שרעק פאַרכאַפּטן פּנים, וי אַ צערייצטע חיה. -- איינעם האָט
איר שוין געחרגעט, --- ווייזט זי מיט א זשעסט פון איר האנט אויפן באַ-
דעקטן יונג מיטן טוך, -- נאָט, חרגעט מיך, גזלנים! אייער טאָג װועט אויך
קומען! -- שטרעקט זי אַ געביילטע פויסט אין זיין פּנים אַרײן,
דאָס מיט בלוט-איבערנעלאַפענע פּנים פון דעם רעװיראָווע? דער-
שרעקט זיך, און אינספטינקטיוו כאַפּט ער עס אַװעק פוֹן איר טויסט., ער
האָט געמיינט, אַז דער פאַרדעקטער יונגנ, װאָס זי פירט ביי דער האנט,
אין אַ פארוונדעטער, און ער האָט אויס שרעק צוריקנעטרעטן,
נאָך רחל-לאהן האָט זיך באַלד גענעבן א גאָס אַ מאַטע היסטעריש-
שרייענדיקע ווייבער און אויף אלץ גרייטע מענער. די מעננע, געואָגט
דורך די שיסנדיקע ביקסן, האָט דורך איר רעטונגס-אינטטינקט דערפילט
דאָס לאָך, װאָםס רחל-לאה האָט מיט איר קערפּעד אויסגעענבערט, דורף
וועלכן זיי קאָנען אַנטרינען ווערן פון געפאַר, און די מאַסע האָט זיך גע-
געבן א לאָזדאַרױס מיט דעם נאַנצן אימפּעט און שטראָמיקייט פון פאַרן
טויט אנטלויפנדיקע מענטשן, -- נישט נעקוקט אויף די פליענדיקע נא-
גייקעס, װאָס זענען געפאַלן איבער זייערע קעפּ, פון די צואיילנדיקע,
רייטנדיקע קאָזאַקן,
אַז רחלדלאה איז אַהיימנעקומען, איז די ערשטע זאַך געווען אַראָמּ-
צוציען די הויזן און די מאַרינאַרקע פונעם יונג. זי האָט זיי צעפליקט
אויף שטיקער, אַרײינגעװאָרפן אין אַן עמער מיט װאַסער, אויסנעדרעננט
די שמאַטע און אַװעקגעשטעלט זיך מיט דעם יונגס אֶנְצוֹנ די פּאַדלאָנע
וואַשן,
--- װאָס טוט די סאמע? דאָס זענען דאָך די גייע חויזן.
--- זיי וועלן דיך דערקענען אין די געלאַטעטע אױך.
8 של ו ם אַ ש
קאַפּיטל 16
אַ מוטערסט געשריי
נאָך דער מאי-נעשעעניש האָט זיך דער ,זשאכלינער" אַרױיסנע-
צויגן פון פרוי הורוויצעס , בית-מדרש". ער איז נאָר נישט אַהײימנעקו-
מען נעכטיקן. אויפן צווייטן טאָג האָט ער געשיקט אן אומבשאקאַנט יינג5
נאָך די זאַכן, און פון דענסטמאָל אָן איז ער פאַרשװונדן, װי אין וװאַ-
סער אַריין.
האָט רח?-לאה פֿאַרשטאַנען, אַז זי האָט זיך אויף עפּעס צו ריכטן, אַז
זי מוז עפּעס טון מיטן יינג?. אָבער וווהין קאָן זי אים שיקן, אז דאָס פאַר-
שווינדן פון דער שול קאָן ערשט רעכט ווערן פאַרדעכטיק? און דאָ טאָך
דער טאַטע נאָרנישט וויסן דערפון. האָט זי אים איבער נאַכט, מיט עפּעם
אַ תירוז, געשיקט שלאָפן צו מירקינען. װוי עס זאָל נישט זיין, זאָלן זיי
אים קודם-כל נישט געפינען אין דער חיים, און ווען די ערשטע פּאָר נעכט
זענען דורבגענאַנגען און עס האָט גאָרנישט פּאַסירט, און דער טאַטע אין
אויפמערקזאם געװאָרן, װאָס דאָס ייננגל נעכטיקט נישט אין דער היים,
איז ער צוריק אַהײימנעקומען. נאָר ערשט דענסטמאָל, ווען ער איז צוריק
אַהיימגעקומען, האָט רחל-לאה נעהאט ביינאַכט אומגעבעטענע געסט. מען
האָט דורכנענישטערט דאָס הויז פון ווינקל צו ווינקל, אַרױסנעיאָנט דורך
פאַרשידענע קונצן די מיידלעך פון די בעטן, געזוכט אין די שעניקעס,
אויפנעריסן די פּאָדלאָנע, דורכגעװאָרפן אַלע טעפּ, ראָנדלעס און טעלער
פון קיך. צום סוף האָבן זיי געפונען אין דעם יינגלס ראַניעץ, צװישן די
ביכער, אַ פּעק?ל מיט פּראָקלאַמאַציעס. דאָס יינגל האָט זיך באַלד מודה
געווען, אַז עס באַלאַנגט צו אים, און זיי האָבן פאַרנומען דאָס יינגל מיטן
פאָטער, דעם לערער, מיט זיך.
אַז זיי האָבן געהייסן דודן זיך אָנטון מיטצוגיין מיט זיי, האָט רחל-
לאה צו איר פאַרביטערונג נאָך באַמערקט, אַז די הויזן, װאָס דוד טראָנט,
זענען אין אַזאַ מעמד, אַז ער קאָן זיך גאָרנישט אין זיי ווייזן פאַר מענ-
טשן. זי האָט בדעה געהאַט צו נעמען אַ נאָדל מיט פאָדעם און צו פאַר-
ריכטן זיי אויף אים. נאָר רח?-לאה איז מיטאַמאָל אָפּהענטיק געװאָרן. אַ
יאוש איןז זי באַפאַלן, און עס האָט זיך איר אויסגעויזן, אַז עס לוינט
װ אַ ר ש ע 9
זיך שוין נישט מער. עס איז נגעווען צום ערשטן מאָל, ווען רחל-לאה האָט
רעזיגנירט.
נאָר פּלוצים איז איר באַפאַלן אַ כעס, און זי איז גרייט געווען דאָס
יינג? כאָטש אױסצופּאַטשן, איידער ער פאַרלאָזט איר שטוב. אוֹן איר
לעצט װאָרט צו אים איז געווען א געבייזער:
--- דו סמאַרקאַטש! װאָלטט עס מיר כאָטש געווען גענעבן צו באַ-
האַלטן. אין ראַניעץ האָט ער עס אַריינגעשטעקט!
עס איז איר געווען גאַנץ גלייך, װאָס די זשאַנדאָרן און שפּיאָנען, -
װאָס זענען געווען דערביי, האָבן געהערט, װאָט זי האָט געזאָגט,
--- אין ראַניעץ האָט ער עס געשטעקט! -- האָט זי אים נאָכגע-
'שריגן אויף די טרעם,
אויף פאָרנן איז העלענקע נגעלאָפן צו מירקינען געווויר ווערן, װאָס
עס הערט זיך מיט אים. אויף אים, זעט-אויס, איז קיין פאַרדאכט נישט
געווען, און מען האָט אים נעלאָזט צו רו. ער איוז נעקומען צוֹ די הור-
וויצעס, און דאָס ערשטע מאָל האָט ער געטראָפן פרוי הורוויץ א פֿאַר-
צווייפלטע, אין רעזיננאַציע. זי אין געזעסן אויפן בענק? ביים אויוון מיט
אַ פארבונדענעם קאָפּ און געװאָרפן משונענע בליקן אַרום זיך און גע-
האַלטן אין איין ברומען צו זיך:
--- און איצט דער צווייטער.
דערנאָך האָט זי צונענעבן פאַר זיך;
--- פֿאַרװאָס האָב איך זיך נאָך געבייזערט אויף אים? -- האָט זי
זיך געחאַלטן אין איין פאָרװאַרפן, אָבער באלד האָט זי עס באַרעבכטיקט
מיט אַ פאַרביסנקייט:
--- קאָן מען דען נישט פּלאַצן? אין ראַניעץ האָט ער עס געשטעקט!
װואלט ער עס כאָטש מִיר געווען גענעבן צו באהאלטן! אַזא סמארקאטש! -
שפּעטער זענען נגעקומען באַאַמטע פון שול-אינספּעקטאָר, אַהײימנע-
שיקט די קינדער און פארחתמעט די טירן פון דער שולע.
דעם לערער הורוויצעס הוֹיז האָט געהאַלטן אין אונטערגיין.
דענסטמאָל האָט זיך אַן אומנעווענלעכע ענערניע דערװעקט אין
זאַכאַרי מירקין. ער האָט פאַרשטאַנען, אַז די ערשטע און וויכטיקסטע
זאַך איז --- צו ראַטעװען די שולע, די אַרבעט פון לערער הורוויץ זאָל
קישט גיין אין ניוועץ. די דאַזיקע אויפנאבע האָט אים אויסנעוויזן פאַר
אַזױ וויכטיק, אַז ער איז נרייט נעווען זיין לעבן פאַר איר אַוװעקצונעבן,
אַזױ וי עס װאָלט זיך נעחאַנדלט מיט דער איינער שולע די וועלט צו
ראַטעוען.
ער האָט געהאַלטן אין איין אָפּשלאַנן די טירן פון דער ווארשעווער
שול-אינספּעקציע. ער האָט זיך באנוצט מיט אַלֶע מיטלען, נישט אַכטנ-
דיק קיין זאַך. דאָרט, װוו מען האָט געדאַרפט נעבן כאַבאַר, האָט ער נע-
געבן כאַבאַר. דאָרט, ווו מען האָט באַדאַרפט באַנוצן פּראָטעקציע, האָט
ער זיך נעשאַפן פּראָטעקציע.
אַלס געענדיקטן אַדװאָקאַט, אַ מענטש מיט אוניווערזיטעט-בילדוננ,
איז אים געלוננען שוין אין אַ קורצער צייט אַרױסצוקרינן א קאַנצעסיע
אויף זיין איינענעם נאָמען. ער האָט צוריק געעפנט דעם לערער הורווי"
צעס שולע, אַ פאַרגרעסערטע און אַן אויסנערייניקטע. ער האָט אָננע-
שטעלט לערער און אַליין זיך נעשטעלט אין דער שפּיץ, די נויט האָט אים
דיקטירט די ריכטיקע האַלטונג צו די קינדער און צו די לערער. ער האָט
באַקומען אן אױיטאָריטאַרן טאָן און אַן עקזעקוטיוון זשעסט, װואָס האָט
נישט פארפעלט אויסצואיבן זיין איינפלוס נישט בלויז אויף די קינדער,
נאָר אפילו אויף העלענקען און אויף איר מוטער. ער איז אַרין אין דעם
לערער הורוויצעס ראָלע, אויף וועמענס פּאָסטן ער האָט זיך געשטעלט.
ער האָט זיך גענומען צו אַרנאַניזירן די פאַרטיידיקונג. מען האָט
נישט געוווסט, אין װאָס מען באַשולדיקט דאָס יינגל. צי זיי האָבן אוים"
נגעפונען די ראָלע, װאָס דאָס יינג? האָט געשפּילט בעת דער מאַי-דעמאָנ-
סטראַציע? מען האָט קיינעם נישט צונעלאָזט צו די אַרעסטירטע, נישט
קיין אַדװאָקאַט, נישט קיין משפּחה. פירקין האָט געהאַלטן אין איין
טרייסטן די מוטער, אַז דאָס, װאָס מען האָט זיי אריינגעזעצט אין , פּאַװ-
יאַק", נישט אין ציטאַדעל, איז דער בעסטער באַווייז, אַז זיי ווייסן נאָך
גאָרגישט, און די אונטערזוכונג קענן יינג? האַלט זיך נאָך אין אױספאָרשן.
זיי זענען נאָרנישט אויף דער שפּור פון דער מאַײיגעשעעניש. מען האָט
צונעלאָזט צו זיי עסן. פאַטער און זון זענען נעזעסן אין איין צעל.
באַלד אָבער האָט זיך מירקין דערוווסט, אַז דעם יינגלס עסק גנע"
פינט זיך נישט אין געווענלעכן, נאָר אין קרינס-נגעריכט. דער גורל פון
דעם יינג? איז אין די הענט פון דעם ואַרשעװוער גענעראַליגובערנאַטאָר,
דעם גרויזאמען סקאַלאָן, װאָס קאָן, לויט זיינע פולמאַכטן פון צאַר און
וו אַ ר ש ע 21
לויט די אויסנאַם-נעזעצן, װאָס הערשן אין לאַנד פאַר אַ לאַנגער צייט,
אַװועקשיקן דאָס יינגל צום טויט אָן יעדן משפּט.
מירקין האָט שוין פון דעם פאַרשטאנען, אַז זיי זענען געקומען אויף
דער שִפּוֹר טון דער מאַײגעשעעניש. ער האָט געװוסט מיט װאָס דאָס
שמעקט. וי ווייט מענלעך אָבער, האָט ער באַהאַלטן דעם אמת פון דער
משמחה. ער האָט זיי אָפּנענאַרט, אַז דער ענין האַלט זיך נאָך אין אויס-
פאָרשן, און קיין זאך איז נאָך נישט קלאָר. יעדן פרימאָרגן האָט ער מיט
האַרץ-קלאַפּן גענומען די צייטונג אין דער האַנט אַריין און געזוכט צווישן
די קליינע אפיציעלע ידיעות. ער האָט אָנגעזאָנט העלענקען, אַז מען זאל
פוֹן דער מוטער אויסבאהאַלטן די צייטוננען, כדי זי זאָל פּלוצלינג נישט
פאַלן אויף איבערראשוננען..
דערווייל האָט רחלדלאה געקאָכט יעדן טאָג מיטאָנן און נעטראָגן אין
,פאַוויטק? אַריין, װאָס איז, אנב, נישט געווען ווייט פון איר װוינונג.
זי האָט זיך געשטעלט מיט אַנדערע מוטערס און ווייבער פון פּאָלִיטו-
שע און קרימינעלע אַרעסטירטע אָפּװאַרטן, ביז עס װועט קומען איר רייע,
אוֹן זי װועט אירע טעפ און טעלער דערלאַנגען דורכן קליינעם פענצטער,
אין אייזערנעם טויער.
יעדעט מאָל ווען זי אין אָננעקומען צום , פּאַװיאַק", האָט זיך איר
אויסגעוויזן, אַז פון אן אויגערשטן פענצטערל פוכערט אַ האַנט צו איר
דורך דער אייזערנער נראַטע. זי האָט נישט געוווסט, אויב די האַנט פון
אונטער דעם אייזערנעם דעכל איז פון אירע איינענע, אָדֶער אַ פרעמדע.
יעדנפאַלס איז איר די דאָזיקע האַנט געוארן נאענט. ביים ערשטן אויננ-
בליק, ווען זי איז אָננעקומען פאַרן , פּאַוויאק", האָט זי געזוכט די האַנט,
און אַז זי האָט דאָרט אויבן באַמערסט די פיננער אַרױסשטעקן (די נאַנ-
צע האַנט איז געווען אוממענלעך ארויסצושטעקן), איז איר לייכטער נע-
װאָרן אויפן האַרצן און זי האָט געהאָט א צייכן, אַז אלץ איז נאָך דער-
ווייל נוֹט...
איינמאָל, ווען זי איז אָנגעקוימען מיטן עסן פאַרן , פּאַויאס", האָט
זי אָננעטראָפן אויף אַ נרעסער נעשטיי פון מענטשן. אויך אויף די טראָ-
טואָרן, אין די אַרומיקע נעסלעך, פון די מיט דער תפיסה שכנחדיקע פענצ-
טער קוקן פרעמדע, ניינעריקע מענטשן. איר הארץ האָט אָנְגעהוֹיבן הויך
צו קלאַפּן, און אַננסטן האָבן זיך איר נגעזעצט אויפן קורצן שטערן, אויף
22 ש ל ו ם אַ ש
וועלכן עס האָבן זיך לעצטנס אָנגעהויבן צו קלעבן שטייפע, גראָע האָר,
אַז זי איז צוגעקומען נענטער, האָט זי איבערראשט אַן אוממענטש-
לעך מוראדיק געשריי, װאָס האָט זיך געהערט פון איבערן מויער פון
פּאַוװויאַק", אַ געשריי, װי עס װאָלט געקומען פון העלדזער פון געשטיק-
טע חינט. די מוטערס, די אַלטע פאָטערס, שוועסטער און כלות, ואָס
זענען געשטאַנען אַָרום דעם טויער, האָבן אוממעכטיק נעקוקט איינערד
דעם אַנדערן אין פּנים אַריין. דא און דאָרט האָט אַ מאַמע זיך די טרערן
געוישט אין דער שטיל מיט אַן עק פון קאָפּ-טוך, און פון די אױגן האָט
אַרױסגעשטראַלט אַן אוממעכטיקער כעסגלאַנץ, ס'האָט זיך דערהערט
אַן אוממעכטיק ברומען, אַ שילטן אין די פויסטן אַדיין און אַ געמורמל:
--- מען שלאָגט אין , פאַװיאַק"!
רחל-לאה האָט זיך איינגעקוקט אַרום זיך מיט אַ פֿאַרפרעמדטן
בליק. זי האָט אין ערשטן אויגנבליק נישט נעוווסט ועגן װאָס עס
האַנדלט זיך, און געהאַלטן אין איין פרענן: װאָס איז געשען?
אָבער קיינער האָט איר נישט געענטפערט. אָן די פון רחמנות און
צער איינגעקאָרטשעטע פּנימער פון די אָנגעהעריקע, אָן די אָטעם-מאַר-
כאַפּנדיקע מוראדיקע ווייען פון די ווייבער און דעם שאַקלען מיט די
קעפּ, האָט זי אַלץ דערפילט, נישט פארשטייענדיק, נישט באוווסטזיניק,
ווענן װאָס דאַ נייט. עס האָט זיך איר אויסנעוויזן, אז אַלע דערינען אויף
יענער זייט מויער זענען פאַרלײיבט געװאָרן אין איר קינך, אין איר מאַן
--- און זיי שלאַנט מען.
זי האָט אַ וװאָרף-געטון פון די הענט די שיסלען מיט די טעפּ עפן,
אַ שטופּ-נעטון זיך דורך דעם מורמלדיקן עולם, אַ ואָרף-נענעבן זיך מיט
איר נאַנצן קערפּער אויפן אייזערנעם טויער, גענומען האַקן מיט אירע
פויסטן אין דער טיר און נעשרינן מיט א; הייזעריק געװאָרענער, מענטש-
לעד-פאַרלוירענער און חיהש-נלייכער שטים:
-- נזלנים, מערדער! איר שלאָנט אונדזערע קינדער! באַנדיטן!
גזלנים! נזלנים!
איר קול האָט אָננעשטעקט, און באַלד האָט זיך אויפנעהויבן א קלאַ-
נגעדיק געיאָמער, וי עס װאָלט ווער אַן אויסלייז נגענעבן צו די ביז איצט
פאַרשטיקטע געוויינען.
װ אַ ר ש ע 8
אַן אוממענטשלעך גװאַלד האָט זיך אויפגעהויבן, זיך דורכגעטראָגן
מיט אַ שטודעם פון נאָענטע און פרעמדע:
--- גזלנים! מערדער! גזלנים!
עס איז געװאָרן אַן אָננעלויף פון די אַרומיקע נאַסן, וי אויף אַ
סלאַנג פון אַ שרפח. באַלד איז שװאַרץ געװאָרן פאַר דעם אייזערנעם טויער
פון , פּאַװיאַק" מיט נראַענדיקער מענטשלעכער באַקלײדונג. אַלע האָבן
זיך איינגעקנאָטן אין איין ריזיק לייב, און אַ שטורעמדיקער טייך פון
מאָסן לייבכער האָט זיך געהאַלטן אין איין װאַרפן אויף דעם אייזערנעם
טויער, אויף דער אַרומיקער מויער פון געפענגעניש:
עפנט! עפנט! עפנט!
פון די מאַסן לייבכער האָט אַרױסגעשטאַרט אַ ווייבערשער מוטער-
קאָפּ. שוארצע, שטייפע, מיט גראָ אַדורכגעװאָרפענע האָר האָבן זיך גע"
דיסן פון איר טוך, געפלוינן פון ראַשיקער באַװענונג אַרום איר, װוי שפּיזן.
אירע אוינן האָבן נגעברענט אַרױס פון איר שװואַרץ געװאָרענעם פּנים. או-
רע הענט זענען לעננער און העכער געװאָרן און דערהויבן זיך איבער אַלע-
מענס קעפּ. די נאַקעטע, ביינערדיקע הענט, אַרױסשטאַרנדיק פוֹן די
שוואַרצע אַרב? האָבן וי פייער-פלאַקער, וי אויפנעהויבענע פענער אי
בער דעם ים קעפּ, נעפירט, אויפנעברויזט די מאַסן. באלד האָבן מער
הענט זיך באַוויזן. אַ ואלד פון הענט האָבן געהאַמערט אין דעם אוו-
זערנעם, קאַלטן טויער. פיננער האָבן זיך אין קרעמפן נעקאָרטשעט אין
אומכרחמנותדיקן שטאָל. נאָר מער נאָך װי די הענט און נעגל האָבן גע-
חאַמערט אין פֿאַרשלאַסענעם טויער די ווילדע מענטשלעכע געשרייען:
--- גזלנים, עפנט! עפנט! מען שלאַנט אונדזערע קינדער!
דערינען, זעט-אויס, האָבן געמוזט דערניין די מענטשלעכע קולות
פון דטר נאָס, באלד חהאם זיך דערהערט א פֿאַרשטיקטער עכאַ פון אינע-
ווײיניק. די קולות, װאָס האַכן זיך געטראַנן פון דער טורמע, זענען געווען
וי זיי װאָלטן דורכגעװאַנדלט דורך פייכטע, קאלטע קאָרידאָרן, דורכנע-
ריסן זיך דורך פּעטליעס פון תליות, דורך בעסטיאלישע פיננער. די קו-
לות זטנען געווען האַלבע, צעריסענע, פארשטיקטע. נאָר צוליב דעם טאַ-
קע האָבן זיי אַרױסנערופן דעם ווילדסטן אויסברוך; זיי האָבן געװעקט
דאָס רחמנות ביי די מענטשן --- צו משונעת, און דעם כעס און צער --
צו ווילדקייטן:
4 ש לוים אַש
-- נזלנים! הענקער! זיי שעכטן אונדזערע קינדער!
די קולות האָבן אַזױ אויפנעפלאַקערט, אַז מען האָט געמוזט רעאַ-
גירן פון דערינען. די אייזערנע טיר פון אומברחמנותדיקן טויער, װאָס איז
געשטאַנען די גאַנצע צייט פון די גװאַלדן וי אַ פאַרשטיינערטער שומר,
האָט זיך פּלוצים געעפנט, און אַ קליינער באאַמטער, באַגלײט מיט בא-
װאָפנטע היטערס, האָט זִיךְ באַװויזן. נאָר איידער ער האָט נאָך צייט
געהאַט זיין מויל אויפצועפענען, איז רח?-לאה אים געשפּרוננען אין פּנים
אַריין מיט אירע פמינגער:
--- נזפן!
אַ קלאַפּ מיט אַ קאָלבע פון אַ ביקס האָט זי צוריקנעשלאָגן. רחל-
לאה האָט זיך געגעבן אַ װאַק? מיט איר גאַנצן קערפּער. װוי א הילצערנע
סטאַטוע האָט זי זיך געגעבן א שאָקל אַהין און א שאָקל? אויף צוריק, און
עס האָט זיך אױיסגעדאַכט, אַז זי װעט אומפאַלן. נאָר זי האָט זיך געמיט
און איז נישט אומנעפאַלן, געבליבן שטיין אין איר נאַנצער הויך, זי האָט
מיט אירע אוינן, װאָס האָבן אַרױסגעקוקט פון צווישן די שטראַמלעך
בלוט, װאָס זענען איצט געפלאָסן פון איר נעדיכטן קאָפּ האָר, אָנגעקוקט
איר פּייניקער. נאָר דער בליק האָט נעמוזט זיין אַזא פרירנדיקער, אַזאַ
אומהיימלעכער, אַז דער באַאַמטער מיט די שומרים, װאָס זענען אַרױס
באַרואיקן דעם עולם, האָבן זיך דערשראָקן פאַר איר, אָפּנעטראָטן הינ-
טערוויילעכטס פון איר, װי מען טרעט-אָפּ פאַר אַ דערשיינונג און זענען
אַנטרונען געװאָרן געשווינד צוריק אין דעם אייזערנעם טויער אַריין
רחל-לאהן האָט מען שפּעטער אַהײימנעפירט. די קינדער האָבן זיך
דערשראָקן פאַר איר אויסזען, זי אויסגעטון און געליינט אין בעט. מיר-
קין איז נעלאָפן ברעננען אַ דאָקטאָר. דער דאָקטאָר האָט אויסגעפונען,
אַז די ווונד, כאָטש אַ טיפע, איז אָבער נישט נעפערלעך. מען האָט אִפּ-
נעוואַשן דאָס בלוט און די ווונד פאַרבונדן.
די קינדער האָבן שוין מער די מוטער נישט געלאָזט גיין מיטן עסן
צום -, פּאַװויאַק". מען האָט אויך שוין נישט נעדאַרפט. אויפן צוייטן
טאָג האָט מען פאָטער און זון איבערגעפירט אין ציטאַדעל. דאָרטן האָט
מען נישט צונעלאָזט נישט אויף קיין זעאונג און נישט קיין עסן.
זיי זענען געווען טוט פֿאַר דער לעבעדיקער וועלט אין דרויסן.
װ אַ ר ש ע 355
קאַפּיטל 17
אין דער שטייג
טאָטן און זון האָט מען צוערשט אוייננעזעצט אין איין צעל, אין
, פּאַװיאַק". אויפן פאַרחער האָט מען זיי גענומען באזונדער. מיטן פא-
טעד האָט מען נישט געמאכט קיין לאַנגע שחיות. נאָך צויי"דריי מאָל
אױיספאָרשן האָט מען אים צו רו געלאָזט. דאָס ייננל אָבער האָט מען גע-
האַלטן אין איין שלעפּן פון איין זשאַנדאַרמעריע צו דער אַנדערער, נע-
שיקט אים צוריק אין צעל און פּלוצלינג ווידער גערופן, אָפּטמאָל? אין
מיטן דער נאַכט אַראָפּנעשלעפּט פון געלענער. יעדעס מאָל, וען דאָס
יינגל אין צוריקנעקומען פון פאַרהער, אין ער געווען אויסערגעװוענלעך
מיד און אָפּנעשװאַכט, דאָס פּנים בלייך, טונק?, פארביסן די פיפן. נֹאַד
די אויגן זענען געווען באַלעבט און רויט. די ווייסל-בעלעמם אָנגעלאָפן
מיט בלוט, און די אויגן-חייטלעך וי צוגעשואלן. ער פלענט זיך נאך
יעדן פאַרחער אַרױיפּװאַרפן אויפן שעניק און באַלד איינשלאָפן, שלאָפן
מיט אָפענע אויגן, און שווער אָטעמען מיט זיינע גרויסע נאַזלעכער. אַזױי
וי דאָס יינגל האָט נישט געזאָגט, אין װאָס מען באַשולדיקט אים, האָט
אים דער פאָטער נישט געפרעגט. דער לערער חורוויץ איז נישט געווען פון
די, װאָס זענען אומגעדולדיק אַרױיסצוווײיזן זייער ניינעריקייט, אפילו אין
דעם פאַל.
דער לערער חורוויץ האָט באַלד אין דער צעל, ווו זיי זענען געזעפן,
איינגעפירט א רעזשים, ואָס זאָל זוֹן און פאָמער האַלטן באַשעפטיקט
אַ נאַנצן טאָנ. עס זענען געווען אויסגעטיילט שעהען פון פארשידענע פי-
מודים. אין די פאַרמיטאָנ-שעהען האָט דער לערער גענומען ביי זיין זון
לעקציעס אין אַלטע שפּראַכן, גריכיש און לאַטײיניש, וועלכע דער לערער
האָט זיך אונטערגענומען אויסצולערנען דורך דער צייט פון זיין געפאַן-
גענשאַפט. נאָך מיטאָג האָט דער פאָטער פאַרנעלייענט פאַרן זון גאַנצע
פּרקים פון , פּאַן טאַדעאוש? און פון אַנדערע פּוילישע קלאַסישע וערק,.
װאָס ער האָט געקאַנט אויף אויסנוייניק; אָדער ער האָט אים גענעבן
א שיעור פון יידישער מיטלאַלטערישער פילאָזאָפיע. פון צייט-צרצייט
האָט זֵיי אן אויג באַאָבאַכטעט דורך דעם ,יודאש-פענצטער?". זיי זענען
206 ש 5 ון ם אַ ש
באַלד אַזױ צוגעוווינט געװאָרן צו דעם אייביקן אוינ, װאָס האָט זיי באַ-
אָבאַכטעט פון דרויסן, אַז עס האָט זיי מער נישט נעאַרט, אַזױ וי דער,
װאָס אין דרויסן װאָלט נישט געווען קיין לעבעדיקער מענטש, נאָר עפּעס
אַ הויזדחיה, פאַר וועלכער מען שעמט זיך נישט אפילו נאַקעט צן שטיין...
די לעקציעס האָבן אָבער נישט לאַנג געקאָנט אֶנהאַלטן, מען האָט
איצט דאָס ייננל אַלְץ אָפּטער גערופן אויף די אױספאָרשונגען. גאַנצע
טעג פלענן זיי אים ערגעץ-ווו אָפּהאַלטן, אָפטמאָל אַרױסשלעפּן בײינאַכט,
און אַז ער איז צוריקגעקומען צום פאָטער אין דער צעל אַרין, איז ער
געווען אַזױ מיד, אויסנעסוטשעט, אַזױ שווארץ אונטער די אױגן, און
זיינע נאַזלעכער האָבן אַזױ שווער און לאַנג געאָטעמט, אַז עס האָט נישט
געהאָלפן דעם יינגלס באַמיען זיך צו שמייכלען און כלומרשט אױיפפאָ-
דערן דעם פאָטער אֶנצוהייבן אַ נייעם לימוד,
--- איך על די ערשטע הונדערט סטראָפן פון , אָדיסעאַ? אין אַרי-
גינאַל פאָרלייענען. זאָל דער טאַטע עס אין דער פּױלישער איבערזעצונ;
נאָכזאָגן.
--- ביסט איצט מיד, ליינ זיך שלאָפן.
און דאָס יינג? איז טאַקע תִיכֵף אויפן שעניק אַװעקגעפאַלן אין אַ
שווערן שלאָף.
דער פאָטער האָט זיך אַרױף און אַראָפּ איבער דער צעל געדרייט
און נעברומט פאַר זיך:
--- װאָס טוען זיי דאָס דאָרטן מיט אים אַזעלכעס? װאָס טוען זיי
מיט אים? --- און ער פלענט אֶנהייבן כרומען פאַר זיך נגונים פון די
אַמאָליקע בית-מדרש-בחורשע יאָרן, לאַנג אַרױף און אַראָפּ שפּרייזן און
זיי ברומען פאַר זיך מיט אַזאַ האַרץינאָגנדיקער טרויעריקייט, אַז ער
האָט זיך דורך זיי אַרײנגעאַרבעט אין אַן אַנדערער, נייסטיקער וועלט,
און פאַרגעסן די צרות, און ער איז געטרייסט געװאָרן.
איינמאָל, כעת דער פאָטער האָט זיך אַזױ וי אַ טרויעריקער װאָלף
אַרױף און אַראָפּ נעדרייט איבער דער צעל, דער זון איז נעלעגן אויפן
שעניק און האַרט געשלאָפן (עס איז געווען נאָך אַ פאַרחער), האָט ער
אָנגעהויבן צו רעדן. הויך פון שלאָף. דאָס יינגל האָט דאָס עמיצן געשאָלטן
מיט מיאוסע אויסדרוקן, װאָס נגעפינען זיך אין דעם רוסישן לשון. מייס-
טנס אָבער האָט ער נעזיד?ט , דאָס תפיסה-דאָקטאָרל, אים אָנגערופן מיט
װ אַ ר ש ע 7
אַזעלכע נעמען, װאָס האָבן דעם פאָטער שאָקירט און געװונדערט, פון
װאַנען עס קומט צו זיינס אַ קינד אַזאַ שפּראַך...
ער איז צונענאַנגען צום שעניק דאָס יינג? אויפצווועקן. אין דער צעל
האָט נגעהערשט אַן אייביקע פאַרנאַכטיסע שאָטנקייט. די זון איז אייג-
געהאַלטן געװאָרן ביים פענצטערל דורך דעם גרויען אָפּנעפאַרבטן איי-
זערנעם דאך-לאָדן, װאָס איז געהאַנגען איבערן פענצטערל. ער איז געווען
אַ קורצזיכטיקער, דער לערער, האָט ער דעם שעניק נישט גוט געזען און
איז גאַנץ נאָענט צונענאַנגען צום בעט, איינגעבויגן זיך איבערן זון. דורך
אַ צופאַל האָט ער באַמערקט, וי דורך דעם יינגלס צעריסענע הויזן רייסן
זיך שטיקער רויטע אויפנעפלאמטע פּאַסן לייב, װוי פייערדיקע שנוֹרן..
עס האָט זיך אים נאָרנישט נעקאַנט לייגן אויפן שכל, אַז אויף אַ לעבע-
דיקן מענטשנס לייב זאָלן זיך ציען אַזעלכע אומנאַטירלעכע פלאַמענדיקע
שנורן, אָנגעלאָפן מיט בלוט-געשווילעכץ. דעם פאָטער האָט זיך אויס-
געיויזן, אַז דעם זונס לייב איז נאָך אין אַ פיל ערנערן צושטאַנד, וי זיינע
הויזן.
ער האָט פאַרשטעלט דאָס פּנים מיט זיינע הענט. ער האָט דעם זון
מער נישט געוועקט. ער האָט זיך קוים צונעװאַקלט צום פענצטער, אַרױים-
געקראַכן אויף אַ בענק? און אָנגעלענט זיין קאָפּ אויפן פענצטער-לייסטל.
אַזױ איז ער אָפּנעשטאַנען אַ לאַננע צייט.
אַז דער זון האָט זיך דערנאָך אױפנעכאַפּט (ווען מען האָט זיי פון
דרויסן עסן געבראכט), האָט ער שוין אויסנעזען מונטערער און אויפנע-
רוימט, אַזױ װוי עס װאָלט נאַרנישט געווען. ער האָט געמאַכט עפּעס א
שפּאַס מיטן פאָטער. (דורך דער צייט פון זייער זיצן זענען צווישן זיך
פאָטער און זון נענטער געװאָרן און חברישער. און דער זון האָט זיך שוין
דערלויבט א שפּאָס צו טון מיטן פאָטער, ואָס ער װאָלט נישט געמון
אויף דער פריי.) חורוויץ איז דאַן צונענאננען צום זון, ואָס איז נאָך
האַלב נטלענן אויפן שעניק. דער פאַטער האָט איצט פֿאַרשטאַנען, פאַר-
װאָס דער זון זיינער לינט אַזױ אָפט און זיצט קיינמאָל נישט. ער האָט
אגרויפנטליינט זיין האנט אויפן ייננלס שטערן, ווטלכער אין אין שלאָף
פייכט געװאָרן פון אַנגסטן. ער האָט נעהאלטן די האנט אויפן זונס שטערן
און ער האָט קיין װאָרט נישט ארויסנגערעדט.
דער זוז איז רוים געװאָרן אויפן פּנִים, וי עס װאָלט אינעוייניק
258 ט 5
אין אים אַ שרפה געברענט. ער האָט לייכט אַראָפּגענומען דעם פאָטערס
האַנט פון זיין שטערן און געפרענט פארווונדערט:
--- װאָס איז דעם טאַטן?
-- פאַרװואָס האָסטו מיר נישט דערציילט, װאָס זיי טוען דאָרט מיט
דיר ביים פאַרהער? -- האָט דער פאָטער פאַרשטעלט מיט די הענט זיינע
אויגן,
דאָס ייננל איזן איין אויננבליק בלייך געװאָרן, טונק?-בלייך, אַזױ
וי די שװאַרצע ראַנדן אַרום זיינע אױיגן-רייפן װאָלטן איינגעשלונגען אין
זיך דאָס רויטע פייער, װאָס האָט נאָר-װאָס געברענט אויף זיינע באַקן.
ער האָט אַ טיפן אָטעם געגעבן מיט זיינע נאָזלעכער. דאָס האָט נאָר גע-
דויערט איין מינוט. באַלד האָט אַ געצווונגענער שמייכל? באַגאָסן זיינע
גרויסע אױיגילעכער, און ער האָט זיך אַננערופן מיט א לייכטקייט:
-- דאָס מיינט דער טאַטע? איך האָב זיי געזאָנט, װאָס איך קלער
וועגן זיי, און זיי האָבן מיר דערפּאַר אַביס? די הויט צעקראצט.
--- פֿאַרװאָס טוסטו דאָס? -- האָט דער פאָטער אָנגעכאַפּט דעם
זון ביי דער האַנט,
-- זעט דער טאַטע, דאָס תפיסה דאָקטאָר? האָט אַזא פּאַרשיווע
אינטעליגענטגעזיכט?, אַז עס גלוסט זיך מיר דערין אַריינצושפּײען יע-
דעס מאָל, ווען איך זע אים! פּענסנע טראָגט ער.
דער פאָטער האָט שוין געשוויגן.
אל אס
*
די נאַכט, איידער מ'האָט פאָטער און זון צעשיידט, האָט שוין דאָס
ייננל געוווסט וועגן זיין גורל. מען האָט אים דעם פּסק-דין פאַרגעלייענט
בייטאָג ביים פאַרהער, אָן אַ משפּט, לויט די ספּעציעלע פולמאַכטן, װאָס
דער גענעראַל-גובערנאַטאָר באַזיצט דורך א דעקרעט פון צאַר. מען האָט
אים געשיקט אין דער בשותפותדיקער צעל אַריין צום פאָטער --- זיך נע-
זעגענען מיט אים --- האָבן זיי אים געזאַנט.
דעם טאָג האָבן זיי אים נישט נגעפּייניקט, און דאָס ייננל איז נישט
געווען אַזױ פיזיש מיד, וי אַן אַנדערשמאָל, ווען ער איז צוריקנעקומען
פון דער אױיספאָרשונג. |
יי
װ אַ ר ש ע 9
ווען ער איז צוריקנגעקומען צום פאַטער אין דער צעל, איז ער געווען
אויפערנעווענלעך באלעבט. ער האָט זיך נישט, וו אן אַנדערשמאָל,
אַרױפגעװאָרפן אויפן שעניק, נאָר ער האָט אָנגעהויבן צו גיין מיט פלין-
קע טריט אַחין און צוריק, וי אַ יוננער לייב אין אַ שטייג,
דער פאָטער האָט מאַרשטאַנען, אַז היינט אין עפּעס געשען מיט
זיין זון אויסערגעווענלעכס. ער האָט אַלִֵץ געװאַרט, ביז דער זון װועט אים
זאנן. דער זון האָט אים נישט געזאָגט.
פיר שעה איז ער געזעסן מיטן פאָטער צוזאמען. דורך דער צייט
האָט ער פֿאַרן פאָטער געלייענט הונדערט סטראָפן פון אַדיסעאַ? אין
גריכיש פון אויסװייניק מיט אַ באַטאָנונג און באלעבונג, װאָס האָט דעב
פאַטער געווונדערט. דער פאָטער האָט אלץ געװאַרט אויף נייעס, נאָר ער
האָט נארנישט געזאנט,
נאָר אין מיטן דערינען איז ער גענאננען א העמד איבערועקסלעןן.
ער האָט זיך באַהאַלטן אינעם טונקלסטן וינק? פון דער צעל און גנע-
שטעלט זיך אין א שאָטן אַריין, אַז דער פאָטער זאָל זיין נאַקעט לייב נישט
זען. האָט זיך דעד פאָטער פאַרווונדערט און אים געפרענט:
--- װואָט עפּעס אין מיטן דערינען א העמד אין מיטן דער ואָך?
--- זיי וועלן מיך אוודאי חיינט צונעמען פון טאַטן. זיי האָבן וועגן
דעם נערעדט אויפן פאַרהער. זיי ווילן מיך אין , צענטן פּאַװיליאָז? אַרו-
בערפירן.
דער פאָטער װאָט זיך האסטיקער אנגעחוֹיבן איער דער קאַמער צו
דרייען און זיין נמראינגון, װאָס ער האָט נישט אויפנעהערט צו ברומען
אין תפיסח, איז געװואָרן טרויעריקער און ערנסטער.
-- אַז זיי פירן איבער אין , צענטן פּאַװיליאָן", אין בעסער. עס
הייסט, אַז די אויספארשונג אין געענדיקט, און מען וועט ויסן, וועגן
װואָס עס האַנדלט זיך,
--- יאָ, האָסט אפשר רעכט,
פאַטער און זון האָבן געשווינן.
נאָר לאַננ האָבן זיי ביידע די שטילקייט נישט נעקאַנט פאַרטראָנן.
--- זאָל דער טאַטע מיר עפּעס זאָנן ווענן יענעם יידישן פילאָזאַף,
ווענן וועלכן דער טאַטע האָט מיר נעכטן דערציילט,
רי
00 ש 5 ו ם אַש
--- דו מיינסט וועגן שלמה בן נבירו? און זיין אויפפאַסונג פון דער
געטלעכקייט?
דער פאָטער האָט לאַנג גערעדט מיט אַ לערערישער געדולדיקייט און
גענויקייט וװועגן שלמה בן נבירולס פילאָזאָפישער שיטה און זיין סיסטעם
ווענן דער געטלעכקייט,
--- און דער טאַטע גלויבט אין לעבן פון דער נשמה נאָכן טויט?
דער פאָטער איז בלייך געװאָרן.
-- װאָס אינטערעסירט דיך דאָס צו וויסן?
דאָס ייננל איז אויך בלייך געװאָרן.
--- איך מיין, װי עס איז לויט דער יידישער רעליניע? איז דאָ א
צווייטע וועלט? דאכט זיך, אין אַלטן טעסטאַמענט, אין דער ביבל, איז
פון אַ צווייטער וועלט גאָרנישט דערמאָנט. איז עס נישט אַזױ, טאַטע?
דער פאָטער האָט אים דערקלערט די אויפפאַסונג פון אַ צווייט לעבן
אין דער יידישער רעליניע, װוי זי האָט זיך אַנטװיקלט שפּעטער אין נלות
בב? און נגעקומען צו איר הויך אונטער דעם דרוק פון די רוימער ביים
צווייטן בית-המקדש. ער צעליינט עס אױיף טעלערלעך.
נאָר עס האָט זיך אים געדאַכט, אַז דער זון הערט אים נישט.
--- ווענן װאָס קלערסטו דאָס, אייננטלעך? -- פרענט אים דער פאָ-
טער. |
--- מיר דאַכט זיך, -- ענטפערט דער זון פּלוצלינג מיט פייער, --
אַז ווענן טויט, ווענן לעבן פון דער נשמה אין אַ צווייטער וועלט, קלערן
נאָר מענטשן, װאָס האָבן נאָרנישט װאָס צו טון, רייכע און פאַרמעגלעכע
און שטאַרקע. נאָך אלעמען, איז דאָך דאָס אַ לוקסוס-זאַך צו קלערן וועגן
פויט, ווענן נשמה, אַ פין באַלעמוטשען. אַן אָרימער מענטש קאָן זיך דאָס
גאָרנישט פאַרגינען. ער נעמט דעם טויט, ווען ער קומט, אַזױ וי ער איז,
פאר אַ נויטווענדיקייט, אַזױי וי ער נעמט זיין לעבן. נאָך אַלעמען, װאָס
איז דער טויט פאַר די, װאָס גלויבז, אַז זיי זענען באַהעפט אין לעבן מיט
טויזנטער און מיליאָנען אַנדערע לעבנס, וועמענס צילן און צװעקן עס
זענען די זעלבע? די גראָבן-אונטער די אַלטע פאַרפױלטע ועלט און
שטרץבז צו באַשאַפן אַ בעסערע און אַ שענערע וועלט פאַר אַלע מענטשן.
ווען איך גיי-אונטער, ווער פאַרניכטעט, לעב איך דאָך טױזנט מאָל אין
די דאָזיקע טויזנטער און מיליאָנען, װאָס טראָנן ווייטער מיין באַנער און
י 361
אַר שע :
ווילן, מיין קאַמף, מיין אַלץ, װאָס איך האָב צוֹ דערגרייכן יענעם ציל.
מורא האָבן פאַרן טוט האָבן נאָר מורא די איינזאַמע מפונקים, די ני-
דערטרעכטיקע ליידיקנייער, װאָס האָבן גאָרנישט אין זייער לעבן, נאָר זיך
אַפֿיין. אַ מענטש, װאָס באַלאַנגט צו אַן אידעאל, װאָס האָט עפּעס אין
לעבן, ער לעבט ווייטער, פיל שטאַרקער און מעכטיקער צוזאַמען מיט
זיין אידעאל אין לעבן.
נישט די ווערטער, נאָר דער באַלעבטער טאָן, די פלאַקערדיקע אויגן
פונעם ייננל, האָבן דעם פאָטערס האַרץ צעטרייסלט. עס איז געווען אזוי
וי דאָס יינגל װאָלט זיך געווען געווערט קעגן עמיצן, און מיט די ווער-
טער האָט ער זיך אַלֵיין געטרייסט, זיך געװאָכט מוט געבן, זיך אַלין
שטאַרקן.
דער פאָטער האָט טיף געבוינן דעם קאָפּ צוֹ דער ערד און אים גאָר-
נישט אָפּנעענטפערט.
שפּעטער, אַז זיי זענען געקומען נאָך אים, האָט ער פון קישן אַראָפי
גענומען א ריין-געװאַשן האַנטוך, װאָס מען האָט אים געהאַט פון דער
חיים אַרייננעשיקט און צוגעליינט זיך עס אונטער דער קלאַפּע פון זיין
נימנאזיסטן-מונדיר אויף זיין העמד.
--- ואס נעמסטו עפּעס מיט בלויז אַ האַנטוך? -- פרענט אים דער
פאַטער,
--- די איבריקע זאַכן װועט איר מיר קאָנען צושיקן.
ער האָט דעם פאָטער די האַנט דערלאַנגט.
--- און ווען װעל איך דיך ווידער זען? --- האָט זיך דער פאָטער מער
נישט געקאַנט קאַנטראָלירן.
--- מיינט דער טאַטע, אַז זיי קאָנען אונדז האַלטן לאַנג צעשיידט?
עס װעט דען זיי קלעקן צעלן דאַרױף?
דער פאָטער האָט נישט פאַרשטאַנען.
--- װאָס מיינסטו, דוד?
--- אין דרויסן זענען דאָ מיליאַנען, װאָס ועלן ווייטער קומען נאָך
אונדז, ווען מיר וועלן שוין נישט זיין, --- האָט ער דעם פאָטער צונע-
ווארפן, און איז פלינק אַרױס נאָך די זעלנער, װאָס זענען געקומען נאָך
אים.
נאָכן ייננלס אַװעקניין האָט דער פאָטער װי א רוח געשפּרײזט מיט
02 שלום אַש
אימפּעט אַרױף און אַראָפּ איבער דער צעל, און מיט אַ דערהויבענער
שטים איצט געברומט זיין טרויעריקן גמרא-נגון, װי אַמאָל ביים לערנען,
אַזױ, אַז ,דער אין דרויסן? האָט אים דורך דעם , יודאש-לעכ?" אויפגע-
פאָדערט צו זיין שטיל,
קאַפּיטל 18
אין מאָרגן-מױי
דער הימל איז געווען אויסערגעווענלעך בלוי, ווען מען האָט דודן
פון זיין טויט-שטילער קבר-צעל אויפן הויף פונעם , צענטן פּאַװיליאָן"
אַרױסגעפירט. יוגנט קאָן גאָרנישט טויטן, אפילו נישט דער טויט אַלין,
דאָס פאַנטאַסטישע פרילינג-מאָרגן-ליכט, װאָס האָט באַלױכטן די וועלט,
וועלכע דאָס יינג? האָט שוין זינט װאָכן נישט געזען, האָט אים פאַר-
שכורט און געמאַכט צו פאַרנעסן אין דער סיטואַציע, אין וועלכער ער
געפינט זיך. ער האָט זיך באין אופן נישט געקאָנט פאָרשטעלן דעם טויט
אין אַזא פרילינג-מאָרגן, און נישט געקאָנט גלויבן, אַז די זעלנער פירן אים
איצט צו זיין עקזעקוציע.
נאָך מער אין דאָס דאָזיקע געפיל געװוען ווייט פון אים, ווען זיי
האָבן אים אַרױסגעבראַכט פון הויף אַרױס אויף דער אָפענער גאָס. דאָס
שטיקעלע וועג פון ,צענטן פּאַװיליאָן" צו דעם עקזעקוציע-פּלאַץ האָט זיך
ביי אים פאַרװאַנדלט אין אַ לאַנג לעבן. ער האָט טויזנטער געמילן איבער-
געלעבט אין אַ מאָמענט. אויף יעדן שריט און טריט האָט ער עפּעס אַנ-
דערש באַמערקט, פון וועלכן זיינע לעבעדיקע, געזונטע חושים זענען גע-
װאָרן באַצױבערט: דער געשמאַק פון די ביימער, װאָס ער האָט צום ערשטן
מאָל אין דעם פרילינג דערפילט, דער פייכטער טוי, אין וועלכן ער טרעט
אויף זיין װעג צום טויט, די אויסטערלישע בלויע באַלײיכטונג, װאָס הילט-
איין די וועלט. אַ פרישקייט האָט אים אַרומגענומען. ער אין געטובלט
געװאָרן אין מאָרגן-ריינקייט און געפילט זיך וי ער װאָלט ניי געבוירן
געװאָרן. באַלד ביים ערשטן איינהויכן אין זיך דעם פרילינגװוינט פון
פריקייט האָט ער שוֹין אין אַלעם געהאַט פאַרנעסן, די וועלט, די ביימער,
װ אַ ר ש ע 08
די הייזער, װאָס זענען נאָך געשטאַנען פאַרחלומט אין דעם נאַכט-שלאָף
-- אַלץ איז אים נגעווען אַזױ ניי, אַזױ אומבאַקאַנט, און דאָך באַקאַנט...
ער אַליין האָט זיך דורך דעם קורצן וװועג פון דער טורמע צו דעם
עקזעקוציע-פּלאַץ געפונען אין אַ חלום. אַזױ וי דער טרילינג-מאָרגן װאָלט
אים איינגעשלעטערט. ער האָט געוווסט, אַז ער דאַרף איצט קלערן ועגן
עפּעס אַנדערש, אַז באַלד װועט מיט אים געשען אַזעלכעס, ואָס װועט אַן
ענדע מאַכן צו אַלעם דעם, װאָס איז געווען ביז איצט, און עס וועט זיך
אָנהייבן גאָר, נאָר עפּעס אַנדערש. נאָר דאָס אַנדערע, פון וועלכן ער דארף
איצט קלערן, צונרייטן זיך, איז געווען וי אַן אומאַנגענעמער חוב, אֶן
וועלכן מען װויל פאַרגעסן. ער האָט דעם חוב געהאַט אינערלעך אין זיך
אַרייננעשטעקט, וי אַ מעסער אין לעבעדיקן לייב אַריין. און דאָך האָט
ער געלעבט מײט דעם מעטער אינעם לייב... ער האָט דורך די פּאַר מינוטן
אַריינגענומען אין זיך די נאַנצע װונדערבאַרע וועלט פונעם פריען טויאיקן
פריליננ-מאָרגן.
נאָר אין מיטן איז עס אָפּנעהאַקט געװאָרן, װוי א נגון, װאָס רייסט
זיד פּלוצים איבער. מען האָט אים צונעפירט צוֹ אַ טויער. ער האָט נע-
וווסט, אַז דאָס איז די מעטע, -- די לעצטע נרענעץ. דורך דעם טויער
װועט ער אריינגיין, נאָר ער װעט שוין נישט צוריק ארויסניין. און ער
דערפילט מיט איינמאָל דעם נאַנצן שטעכעדיקן ווייטיק פונעם קאַלטן
מעסער אינעם לעבעדיקן לייב,
נאָר ווען דאָס טויער האָט זיך אויפנעעפנט אים אַרינצולאָן, אין
ער געבליבן שטיין אויף דער שוועל. נישט געוװווסט -- האָט ער מיט דער
חאַנט זיך אֵן וועמען אָנגעלענט, כדי נישט אומצופאַלן. זיינע חושים זענען
פאַרכאַפּט געווארן פון אַן אויסערגעווענלעך בילד, װאָס האָט זיך אויפגט-
עפנט פֿאַר זיינע אויגן. זיינע פיס האָבן זיך אָפּגעזאָנט צו פאָלנן זיין
באַפעלנדיקן מאַרך. די זעלנער, װאָס האָבן אים באַגלײט, האָבן אים נאָם-
געגעבן, װוי מען גיט נאָך א קליין קינד, װאָס איז זייער קראַנק. נישט אי-
בערגעקלערט, זענען זיי מיט אים אויך שטיין געבליבן אויף דער שוועפ,
געמיינט, אַז ער שרעקט זיך פאַרן טויט. עס האָט נאָר געדויערט א מי-
נום דאָס פֿאַרהאַרן, -- אָבער עס איז געווען אַן אייביקייט,
פאַר זיין פּנים האָט זיך אויפנעעפנט אַ וונדערלעכע פּאַנאָראַמע,
די גאַנצע וועלט איז געלענגן פאַר אים. ער האָט נאַרנישט נעװווסט, אַז
64 ש 5 ו ם א 6ש
די וועלט קאָן זיין אַזױ ברייט און גרויס. מיילן ווייט האָבן זיך געקוי-
לערט גרין באַטױכטע פעלדער, אויף וועלכע עס זענען געשפּרוננען קזשאַ-
קעס און ביימער, ביז זיי האָבן דערגרייכט צו דער ווייס?. דער בליש-
טשענדיקער קאַרק פון דער ווייס? האָט פון די באַשאָטענע כרעגן אַרויס-
געפינקלט, וי אַ קאַרק פון אַ פאַנטאַסטישן פיש, װאָס װאַרפט מיט פּערל-
דיקע שופּן. דער פיש איז געווען פאַרנליווערט, װוי אױסגענאָסענער מע-
טאַל. נאָך אים האָבן זיך ערשט גענומען ציען לאָנקעס און לאָנקעס, ביד
זיי האָבן זיך פאַרלױירן אין דעם נעפּל פון אומענדלעכע ווייטקייטן. אין
דעם פריען מאָרגן זענען די פייכטע פעלדער פול געווען מיט לעבן. הייזער
האָבן געווימלט אויף זיי, ביימער, --- שטעטלעך נאַנצע. אומענדלעך, אומ-
ענדלעך, -- אַ וועלט אַ גאַנצע.
און איבער דער וועלט האָט זיך נעקוילערט א הימל-וועלט, אַ הען-
גענדיקער ים מיט װאָלקן-אינדזלען, ווֹאָס זענען געווען רויט אָפּגענאָסן
ביי זייערע ברענן פון נאָך נישט געזעענע ליכטער.
דוד האָט זיך נישט געקאַנט באַװעגן: -- פֿאַרװאָס האָב איך עס
נישט געזען ביז איצט? -- האָט ער אָנגעהויבן צו טראכטן. נאָר אַ זעלײ
נערשער אָרעם האָט אים אָנגענומען און איבערנעהאַקט דעם נעדאַנק איך
מיטן.
--- קום, יינגל! האָפט נגעדאַרפט מורא האָבן פריער, איצט איז שויף
צו שפּעט. .
ער האָט געשפּרײזט שוין מיט שטייפע הילצערנע פיס.. ער האָט
נישט נעזען דעם , באַנלײט", װאָס מען האָט אים גענעבן: די אֶפיצירן,
טשינאַווניקעס און זעלנער, װאָס האָבן נעװאַרט אויף אים ביי דער מע"
טע. ער איז נאָך אַלץ נעווען אין אנבליק פון דער וועלט, װאָס האָט זיך
אַנטפּלעקט פאַר אים. פּלוצים האָט ער דערפילט וועמענס בליקן אויף
אים, בליקן, װאָס האָבן אים געשטאָכן װי שפּילקעס אונטער די נענל. ער
האָט באַמערקט צווישן דעם באַנלײט דאָס טורמע-דאַקטאָרל, װאָס האָט
עפּעס מורא געהאט פאָרצוקומען אין דער שיין און האָט זיך באַהאַלטן
הינטער וועמענס רוקן. דוד האָט אין איין אויננבליק פאַרנעסן אָן אַלע-
מען און מיטאַמאָל דערפילט זיין נאַנצע לאַנע. די גאַנצע ביטערקייט פון
דער מינוט האָט אים געשטיקט אין מויל. ער האָט געהאַט אַ נעפיל, װי
דאָס דאָקטאָר? באַלעקט זיך און װאַרט אויף עפּעס. און װוי אויף להכעיס
װ אַ ר ש ע 265
זיך אַליין, האָט ער איצט אויף קיינעם נישט געקוקט, נאָר געזובט מיט
זיינע אויגן דאָס דאָקטאָרל,
דאָס טורמע-דאָקטאָר? האָט געהאַט אַ צעקגייטשט קליין געזיבט,
װוי אַ מאַלפּע, װאָס איז נישט אַנטװיקלט, אַ דינע נאָז, װי אַ פינגער, און
אויף דער דינער נאָז האָט זיך שװואַך געהאַלטן אַ פּענסנע, װאָס האָט יעדן
אויגנבליק נעציטערט, נאָר אַראָפּצופאַלן, און דאָס דאָקטאָר? פלעגט יעדן
אויננבליק דערכאַפּן די פּענסנע מיט די פיננער.
דער אֶנבליק פון דאָקטאָר? האָט דודן אַריינגעבראַכט אין טרויערי"-
קייט. ער האָט אָבער איצט נישט געװאָלט זיין טרויעריק. ער איז געוען
גוט ביים זינען און געמיט זיך נישט צו זיין טרויעריק און געפאַק. ער
האָט אַוועקגענומען זיינע אויגן פונעם דאָקטאָר? און ווידער געקוקט אויף
דער אומענדלעכער וועלט, װאָס מען האָט געזען פונעם בערנל, אויף וועלכן
שר אין איצט געשטאַנען. ער האָט נעטראַכט וועגן דעם, אַז ווען מען לאָזט
אים איצט, װאָלט ער זיך אַראָפּגעקײקלט איבער אַלע פעלדער און קזשאַ-
קעס און נלייך אין ווייס? אַרין. פאַרװאָס האָט ער עס קיינמאָל נישט
געטון? נאָך איינמאָל װאָלט ער זיך געװאָלט באָדן אין דער ווייסל, איצט
פאַרן טויט װאָלט ער שוין נאָר רואיק געווען. און ער האָט זיך גענומען
אין זינען צו קלערן ווענן באָדן זיך אין דער ווייסל, װוי ער ליגט אַ נאַקע-
טער אין װאַסער, פּלעשטשעט זיך אין װאַסער. יא, מיט דעם דאָזיקן גע-
דאַנק װועט ער שטארבן.
נאָר דאָס דאָקטאָר? האָט אים ווידער נעשטערט. עס האָט זיך אים
אויסנעוויזן, אז דאָס דאָקטאָרל איז אַ טמאדיקער שרץ, און מען האָט דעם
דאָזיקן שרץ אַרײנגעװאָרפן צו אים אין װאַסער אַרין. ער מון פלינק
אַרוױסליפן. עד װעט זיך נישט קאָנען באָדן.
דערווייל האָט מען עפּעס גערעדט, --- מען האָט עפּעס געפּעזן אוך
דאָס יינג? איז ווידער צוריקגערופן געװארן צו זיין טויטךאַננסט. דער
חשק צו באָדן זיך אין דער ווייסל איז זאך געווטז, ואר ער האָט שוין גע-
זען, אַז ער װעט עס נישט אויספירן. עס האָט זיך אים אויסנעוויזן, וי
ער האָט דאָס איינענע געפיל, װי דענסטמאָל, ווען ער איז אַ קינד געווען:
ער ווי? אַ באַרנע, נאָר די מאַמע װועט זי אים שוין נישט נעבן.
און מיטאַמאָל איז די נאַנצע סיטואַציע זיינע געשטאַנען פאַר אים.
ער האָט שוין נעזען, אַז ער װעט אונטערגיין, אין עס האָט זיך אים אויס"
206 ש ו ם אַשׁ
געוויזן, אַז די גאַנצע וועלט, די פעלדער, די ווייסל, װעלן מיט אים צו-
זאַמען אונטערגיין. איצט איז אים די וועלט אַ שאָד געווען, מער ווי זיך
אַליין.
מען האָט אים אַװעקנעשטעלט אויף אַ בערנל, אונטער אַ בוים. ער
איז געשטאַנען, און פון דאַנען האָט ער איצט ערשט נאָך בעסער געזען
די וועלט, װאָס ציט זיך אוים פון יענער זייט שטיינערנעם פּלױט. און
אייננטלעך איז נוט געווען צו שטיין אויך. ס'איז זיך געשטאַנען זייער
באַקועם, און מען האָט פון דאַנען אַזױ גוט געקאָנט זען די ווייסל,
נאָר באַלד איז ווער צונענאנגען און האָט אים פאַרשטעלט פאַר זיי-
נע אוינן דעם אֶנבליק פון דער וועלט. די פעלדער מיט די הייזער און די
ווייס? -- אַלץ, אַלץ. נאַכט איז געװאָרן. ער האָט געביסן מיט די ציין,
עמפּעס געשריגן און געריסן די הענט. ער האָט ערשט איצט דערםילט, אַז
די הענט זיינע זענען געבונדן אַרום דעם בוים. ער האָט אָבער געשריגן;
--- אַװעק מיטן טוך, אַװעק!
אַ געמורמ? איז געװאָרן.
ענדלעך האָט מען דאָס טוך אַראָפּנענומען פון זיינע אויגן, און ער
האָט שוין איצט גאַנץ גוט געוווסט, ווו ער איז, און וואָס עס נייט זיך
טון מיט אים. נאָר די וועלט, װאָס ער זעט, ועלן זיי נישט אונטער-
ברענגען: נישט די פעלדער, נישט די ביימער, נישט די ווייס? -- קיינ-
מאָל נישט. עס װועט לעבן, לעבן און זיין נאָך אים. און דאָס האָט אים
נוט נגעטון. ער האָט איצט געהאַט אַזױ פיל האָפענונג אויף איר. זי װועט
לעבן גליקלעך, --- אָט די גרויסע וועלט, די גרויסע פעלדער, און די מענ-
טשן, װאָס וווינען דאָרט אין די הייזלעך, די מענטשן, װאָס וועלן זיך
פירן שיפלעך אויף דער ווייסל; די מענטשן, װאָס וועלן זיך דאָרט באָדן
אפשר נאָך אין היינטיקן טאָג.
ער האָט ליב געקראָנן די מענטשן. ער האָט ליב געקראָגן די וועלט
און קלאָר געוווסט, פאַרװאָס ער שטאַרבט איצט. דאָס האָט ער דאָד גע-
װאָלט. דאָס איז זיין שטרעבן געווען, --- אַז זי, די וועלט, זאָל לעבן נאָך
אים נליקלעך. צוליב דעם האָט ער דענסטמאָל דעם טיראַן געשאָסן, און
דערפאר שיסט מען אים אַצינד.
ער האָט אויפנעעפנט זיינע אוינן ברייט און גרויס און אָנגעקוֹקט
די הענקערס אַרום מיט אַן אַרױספאָדערנדיקן, טראָציקן, יינגליש-שקצדיקן
װ אַ ר ש ע 01
בליק. אַ לחכעיס-שמייכל האָט זיינע גראָבע ליפּן פאַרקרימט. זיינע גראָבע
נאָזלעכער האָבן שווער געאָטעמט. און כאָטש זיין פּנים איו איצטער,
מער וי תמיד, שווארץ-גרוי געווען, דאָך האָט ער געלאַכט פריילעך, ווויל-
יינגלעריש געלאכט און אויטנערופן מיט אַן אוממענטשלעך הייזעריקעף
שטימע, וי דענסטמאָל צוֹ די זעלנער אויף דער מאַײמאַניפעסטאַציע:
--- מיך וועט איר אונטערברעננען, אָבער דאָס לאַנד, די וועלט וועט
איר קיינמאָל נישט אונטערברענגען!
ער האָט נישט פאַרענדיקט. עס האָט אַ טױבער קנט? נעטון. װי א
שטומע חיח האָט ער פאַרווונדערט שטום אָנגעקוקט מיט הילצערנע אויגן.
דאָס מויל אין אָפן געבליבן, אַזױ וי אַ ביין װאָלט אים אין דער קעל
שטעקן געבליבן. ער האָט זיך אויפנעשטעלט אױיף די שפּיץ נענ? פון די
פיס, אַזױ װי ער װאָלט געװאָלט קוקן. אין דעם האָט ער זיין קאָפּ נענעבן
א פאַרלויג אויף דער פּלייצע. די אויגן-הייטלעך האָבן זיך אים גענעבן
אַ דריידאויס אויף דרויסן. באלד האָט ער מיט זיין גאַנצן קערפּער געגעבן
אַ זינק צו דער ערד. פאַלן האָט ער נישט געקאָנט, וויי? ער איז הענגען
געבליבן מיט זיינע דינע הענט ארום דעם בוים.
די ווייס? האָט איצט ברייטשייניק געפינקלט מיט איר שופּן-רוקן
די זוֹן איז ארויס פון הימ? און האָט זי באַלױכטן,
אל אל
צ:
די נאַכט, ווען מען האָט איר זון דערמאָרדעט, האָט רח?-לאה 8
חלום געהאָט, װאָס זי האָט מורא געהאָט פאַר די איריקע צו דערצייפן.
עס האָט זיך איר געחלומט, אַז זי װי? דעם יינג? די הויזן פאַרריכטן,
און זי געפּינט בשום אופן נישט קיין שווארצן פאָדעם, נאָר ווייסן.
-- מען קאָן דאָך נישט א מלבוש פון אַ לעבעדיקן מיט אַ וייסן
פֿאָדעם נייען? -- האָט זי גערעדט אין איר שלאָף.
8 ש ל ו ם אַ שׁ
קאַפּיטל 19
אויף נייע װועגן
נאָכן יינג?ס טויט האָט מען שוין דעם פּאָטער נישט לאַנג געהאַלטן.
קענן אים האָט מען קיין פּראָצעס נישט געמאַכט. מ'האָט אים נאָר דער-
פֿאַר פאַרנומען, וויי? מ'האָט דעם פאָטער געהאַלטן פאַראַנטװאָרטלעך
פאַר זיין מינדעריעריקן זון.
דער לערער, וועלכער האָט זיך די גאַנצע צייט נישט געקאַנט קאָמן-
ניקירן מיט זיין משפּחח, האָט נישט געװווסט פון זיין יינגלס טױט, ביז
ער איז נישט אַרױיסגעקומען אויף דער פריי. ער האָט אויך געמיינט, אַן
דורך דער צייט פון זיין פאַרשפּאַרונג איז די שולע אונטערגענאנגען.
נישט נעוווסט, װאָס ער וועט אנהייבן. די שולע אָבער אין נישט אונ-
טערגענאַנגען, פאַרקערט, ער האָט זי נאָך געפונען פאַרברייטערט און
פאַרגרעסערט. די שטובן אויפגעפרישט, גאַנצע בענקלעך מיט טישלעך,
און פאַרזען מיט אַ גוטן לערער-פּערסאַנאַל. ער איז גערירט געװאָרן. האָט
באַלד געביטן זיין מיינונג װעגן דעם ,רוסישן" יוננטמאַן. אָבער אַזױ װי
ער האָט נישט געקאָנט ברענגען איבער זיך צו זאָגן זיין אייגן קינד אַ
קאַמפּלימענט --- אַזױ האָט ער אויך דאָס נישט געקאָנט טון פאַר מיר"
קינען, וועלכן ער האָט שוין אויך באַטראַכט פאַר זיין אייגן קינד.
מירקין אָבער האָט זיך מיט דער שולע אַליין נישט אָפּנעגעבן. די
שולע איז געװאָרן געפירט דורך העלענקען, אונטער זיין פירמע. ער האָט
זיך נישט נגעפונען פעאיק אַלס פּעדאַנאָג און איז צוריקגעגאַנגען צו זיין
באַשעפטיקונג, ו'
ער האָט שוין איצט געאַרבעט אין אַ ביוראָ פון אַ באַקאַנטן פּוילישן
ליבעראַלן אַדװאָקאַט, װאָס האָט זיך אָפּנענעבן אויסשליסלעך מיט בֹּאַ-
ליטישע פּראָצעסן. ער האָט געענדערט זיין מייגונג, װאָס ער האָט אַמאָל
געהאָט ווענן דער ראָלע פון פאַרטיידיקונג אינעם צאַרישן רעזשים. ער
איז נעקומען צו דער איבערצייגונג, אַז מען מוז קעמפן מיטן צאַרישן גע"
ריכט מיט אַלע מיטלען. איצט האָט ער זיך אַרײנגעװאָרפן איננאַנצן אין
דעם עסק פונעם לערער הורוויצעס עלטסטן זון, װאָס איז אַדמיניסטראַי
טיוו פאַרשיקט געװאָרן קיין סיביר. איצט געפינט ער זיך ערגעץ אין
אַ ר שע 9
טראַנספּאָרט, דעריבער לאָזט ער נישט הערן פון זיך. ער האָט זיך גע-
זעצט אין פאַרבינדונג מיט די פּאַרטײי-חברים, די פּוױלישע סאַציאַליסטן,
צו וועלכע הורוויצעס עלטסטער זון האָט נעהערט, און צוזאמען מיט זיי
האָט ער גענומען אָרנאַניזירן --- דורך די באַקאַנטשאַפטן, װאָס ער האָט
געהאַט אין סיביר נאָך פון זיינע נימנאַזיעײיאָרן, --- אַן אַנטרינונג פֿאַר
דעם פאַרשיקטן, ווען ער װועט קומען אויף זיין אֶרט.
דאָס , בית-מדרש" אין רחל-לאהס שטוב איז איסגעליידיקט גע-
װאָרן. דער , זשאַכלינער? איז נאָך די געשעענישן פונעם ערשטן סמאַי
ערנעץ-ווו פאַרשווונדן. און כאָטש ער האָט איצט וידער אויפגעטיכט
אין װאַרשע, --- האָט אים רחל-לאה נישט מער אַריינגענומען צו זיך. זי
האָט געדאַרפט האָבן די שטוב פאַר אַן אַנדערן,.. איטשעלע, דער אינטע-
ליגענטער ארבעטער, איז אַראָפּ קיין אַמעריקע. ער האָט סוף-כל-סוף גע-
האָט געענדערט זיין מיינונג און געװאָלט ווייטער שטודירן. אין אמע"
ריקע, האָט ער געהערט, קאָן אַן ארבעטער האָבן די געלעגנחייט, אין די
פרייע אוונטן, צו גיין אין אינסטיטוט. אין , בית-מדרש" האָט זיך איצט
אַריינגעצױינן מירסקין. דער לערער הורוויץ האָט שוין נאָרנישט געהאַט
קענן דעם. ער האָט אים שוין באַטראַכט פאַר זיין איידעם... און מירקין
און העלענקע האָבן זיך שוין נישט געדאַרפט אַרומטראָנן מיט זייער ליבע
איבער די נאָסן און איבער די שטאָטישע גערטנער. זייער ליבע איז נע-
זואָרן אויס היימלאָן...
וי געזאַנט, האָט דער לערער נישט געהאַט נעװוסט פון זיין זונס
טויט ביז צו זיין באַפרייאונג. און זיין ערשט װאָרט איז נעווען צוֹם ווייב,
ווען ער איז אַהיימנעקומען פון , פּאַװיאַק", --- ווענן דעם יינגלס הויזן:
--- רחל-לאה, מען דאַרף שיקן דודן אין תפיסה אַרין אַ פֹּאֶר הויזן.
ער גייט אין אַזאַ הולך, אַז עס איז אַ חרפּה אויף דער אויספארשונג זיך
צו באַװייזן.
רח?-לאה האָט אַ זיפץ נגענעבן און דערויף אָפּנעענטפערט:
--- זיי וועלן אים שוין מוזן נעמען אין דעם הולך, װוי ער גייט.
אַז דער לערער איז נגעווויר געװאָרן, װאָס מיט דעם יינגל איז גע-
שען, -- כאָטש ער האָט זיך געריכט דערויף, --- איז ער אין די ערשטע
פּאַר טעג געווען אַזא צעבראַכענער, אַז מען האָט געמיינט, דאָס עס עקט
זיך מיט אים, און ער װועט שוין צו קיין אַרבעט נישט טױינן. דאָך האָט
30 ט לום אש
ער זיך אין אַ פּאָר טעג אַרום באַרואיקט. ער איז טאַקע עלטער געװאָרן
מיט יאָרן דורך די פּאָר טעג, און דאָס בערד? איז מיטאַמאָל גראָ געװאָרן,
אָבער ער האָט באַלד צוריקגעפונען זיין אינטערעס אין לעבן, װאָס ער
האָט געהאַט פאַרלוירן. זיין חשק צו בילדונג האָט זיך ווידער באַנײט.
און מער זי פריער האָט ער זיך איצט אַרײיננעלאָזט אין זיין אַרבעט אין
דער שולע, אין בילדונג פאַר זיך אַלײן. אַן אומפארוויסטלעכע יוגנטלעכ-
קייט, װאָס ער האָט געהאַט מיטגעבראַכט פון זיינע בחורשע יאָרן פון בית-
מדרש און חסידים-שטיבל, האָט אים געהאָלפן אַריבערצושװוימען איבער
אַלֶע צרות.
אַנדערש אָבער איז עס געװען מיט רחלסלאהן. זי האָט נישט נע-
וויינט, ווען זי איז געווויר געװאָרן פונעם אומנליק. קיין טרער אין איר
אויג האָט זיך נאָך נישט באַװיזן ביזן חיינטיקן טאָג. נאָר אַ ביטערקייט
האָט זיך געזעצט אויף די ראַנדן פון איר מויל, אויסגעדריקט אין אַ גרו-
מאַסע, װאָס מ'האָט נישט געוווסט, צי איז עס אַ שמייכל אָדער א געוויין.
אירע ליפּן האָבן באַקומען אַ בלאָלעכן קאָליר, װאָס האָט אָנגעזאַנט אויף
נישט גוטס... אירע אוינן האָבן זיך טיפער אַריינגעזעצט אין די לעכער,
און די טונקעלע רעדער אַרום --- זיי האָבן זיך פאַרגרעסערט, און כאָטש
מען האָט קיין טרער נישט געזען פון זיי --- דאָך האָבן זיי זיך, די גרויסע
שװארץ-אַפּלען, געהאַלטן אין איין װאַשן אין א פייכטן גלאַנץ, װאָס האָט
שטענדיק אָננעפילט רחל-לאהס גרויסן אויגן-אויסשניט. איר נידעריקער
שטערן איז נאָך נידעריקער געװאָרן און איינגעקנייטשטער. אירע האָר
זענען געבליבן שװאַרץ און געדיכט וי פריער, נאָר איין פּאַס אין איבער
נאַכט נראָ געװאָרן, און געליינט זיך פון אויבן אויף איר שייט? קאָפּ,
אויך אין איר נעמיט איז פאָרגעקומען אַ גרויסע ענדערונג. ערשטנס,
איז אַרײנגעטראָטן אַ שטילקייט אין איר, װואָס מ'האָט ביז איצט נישט
באַמערקט. זי פלעגט פּלוצים, אין מיטן דער כעסטער אַרבעט, ביי דער קיך
אָדער ביים וועש וװאַשן, אַלְץ לאָזן שטיין און זיך אַוועקזעצן מיט פאַר-
ליינטע הענט. אירע אוינן האָבן ערנעץ-ווו נעקוקט, וי זיי װאָלטן געזען
זאַכן, װאָס זענען געווען פאַרהוילן פון די אַנדערע.
אַזױ פלענט זי זיצן האַלבע און גאַנצע שעהען לאַנג, ביז איינס פון
די קינדער, אָדער דער מאַן, פלענן זי אויפוועקן:
-- רחל-לאה --- װאָס זיצסטו?
װו אַ ר ש ע 11
-- האַ? -- פלענט זי זיך אויפוועקן, וי פון אַן אַנדערער וועלט.
זי איז אויך גלייכגילטיקער געװאָרן צוֹ געוויסע זאַכן, אין וועלכע
זי איז דאָך געווען פאַרברענט, װי, למש?, צו דער באַװעגונג. זי האט
כמעט פאַרלוירן איר אינטערעס צו דעם לעבן אַרום איך. די צוזאַמענ-
קונפטן אין די פרייטיק-צו-נאַכטסן האָבן אויפנעהערט, כאָטש דער
;זשאַכלינער? און נאָך אַ צוויי-דריי פלענן ווייטער אַרויפקומען. נישט
אַזױ אָפּט וי פריער, נאָר פון צייט צו צייט. אָבער זיי האָבן איצט מער
מיטן לערער און מירקינען גערעדט, וי מיט איר. זי פלענט אָפּטמאָל
ביים אויוון (אויס געוווינחייט) צוהערן זיך און עס האָט זיך געדוכט,
אַז זי איז ערנעץ-ווו אין אַן אנדער וועלט,
נאָר צו איין זאַך האָט זי נישט נעהאט פאַרלוירן איר אינטערעס
--- צו די שכנים פון איר הויף. פאַרקערט, זי האָט זיך איצט מער אָפּנע-
געבן מיט די שכנים, וי פריער. און דער עיקר האָט זי איר גאַנצע טע-
טיקייט נגעשאַנקען דעם סוכאָטניטשן ווייבל און אירע קינדערלעך.
זי פלענט אויף נאַנצע טענ פאַרפאַלן ווערן. די קינדער האָבן שוין
געוווסט ווו זי צו זוכן; דאָס איז געווען אויבן אין דער הויך ביים סובאָט-
ניטשן ווייבל, ווו זי איז געשטאַנען ביים קיכ? און נעקאָכט אן עסן פאַר
די קינדער, --- פון די פּראָדוקטן, װאָס זי האָט געזאַמלט ,אין נאַטור"
אין די געוועלבלעך און ביי וועלוו? קעלבאס. אַמאָל האָט זי זיך אויך
אַװעקנעשטעלט ביי דער באַליע, אױיסװאַשן אביס? וועש פֿאַר די קין-
דער. איצט איז זי באַשעפטיקט דערמיט, ואָס זי לויפט אַרום צו די
שכנים זאַמלען געלט, אַרױסצושיקן די , סוכאָטניטשע? אויף א סעאָן
קיין אָטװואָצק...
פון איר באַציאונג צו מירקינען האָט זי אויך פיל פאַרלוירן, זי איז
עפּעס צוליב אַן אומבאַװווסטער סיבה קילער געװאָרן צו אים. זי האָט
אים באַטראַכט פאַר דעם חתן פון איר טאָכטער, וועלכער װועט באַלד איר
איידעם ווערן, אָדער איז שוין איר איידעם --- און זי האָט נעפילט, אַז
ער דאַרף זי נישט מער. ער האָט איצט וועמען אנדערש. ס'איז נישט נע-
ווען קיין אייפערזוכט, װאָס האָט רח?-לאהס סימפּאַטיעס אָפּנעקילט צו
מירקינען. אפשר דאָס אויך (ווער קאָן שאַצן אַ ווייבערישע נשמה?). זי
האָט אים וי אַביסל מקנא געווען, נישט פאַר זיך, נאָר פאַר אירע קין-
212 ש לום אַש
דער, פאַר דעם, װאָס ער פאַרנעמט דאָס אָרט אין איר שטוב, אין האַרץ
פון אירע פאַרלױרענע זין.
דערפאַר אָבער האָט זי זיך זייער אָננענומען פאַרן ישיבח-בחור,
װואָס איז איצט אַ שרייבער, וועלכן זי האָט אַמאָל געפונען הינטער דער
טיר פון איר שטוב. כאָטש דאָס , נית-מדרש" איז שוין געווען אויפגע-
לייזט (אין דער שטוב האָט זיך אַריינגעצױגן העלענקע, וועלכע אַלֶּע
האָבן שוין אָנערקענט פאַר מירקינס כלה), האָבן זיך, דער , זשאַכלינער"
און דער בחור, דער שרייבער, זיך געקלעבט אַרום דעם לערער הורוויץ
און פלענן אַרויפקומען אין די אֶוונטן. מייסטנס אָבער האָט זיך איצט
רח?-לאה פאראינטערעסירט מיט דעם בחור, דעם שרייבער.
וי אַמאָל איבער מירקינען, האָט זי איצט נעזאָרגט איבער דעם
פרעמדן בחור. זי פלענט זיצן נאַנצע אַוונטן און זיין וועש אויספאַרריכטן,
אָדער די שקאַרפּעטקעס שטאָפּן, זי האָט אים אויך מיט אַנדערע זאַכן
פאַרזאָרגט. דער בחור איז איצט געווען אַ נאַנצער בך-בית ביי די הור-
וויצעס. ער האָט אין די יידישע פּעריאָדישע אויסנאַבן, װאָס זענען
דענסטמאָל דערשינען אין װאַרשע, זיינע ערשטע ליטעראַרישע פּראָדוקטן
פאַרעפנטלעכט, װאָס האָבן געצוינן אויפמערקזאמקייט אויף אים. אויך
האָט אַ באַריסטער יידישער שרייבער אין וארשע, אַרום וועלכן עס האָבן
זיך נעדרייט די יוננע שרייבער, געהאַלטן פון אים. ער האָט איצט פאַר-
קערט אין די ליטעראַרישע קרייזן. זיין נאָמען איז געװאָרן באַקאַנט אַלס
אַ באַגאַכטער יידישער פּראָזאַאיקער, אויף וועלכן מ'האָט געליינט האָפע-
נונג.
דער יוננגערמאן פלענט זייער אָפּט אין די אַוונטן אַריינקומען צום
לערער און פאַרלעזן פון זיינע שאַפוננען. דער לערער האָט געהאַלטן פון
אים אַ וועכט -- און זיך מער געווידמעט זיין בילדוננ. ער פלענט אים
באָרגן ביכער און לערנען מיט אים אין די אַװונטן געוויסע קעגנשטאַנדן.
צוליב דעם יונננמאַנס איינפלוס האָט זיך די באַציאונג צו דער יידישער
שפּראַך נעענדערט אינעם לערערס הויז, אי ביים לערער אַליין, אי ביי
זיינע טעכטער...
שוין אין די לעצטע יאָרן האָט דער , זשאַרגאָן" אָנגעהויבן אַרײנ-
צודרינגען אין די הורוויצעס שטוב אַרײן, צוזאַמען מיט דער , רעװאָלוצ-
יע", צום פאַרדרוס פונעם לערער, כאָטש דער , זשאַרנאָן" איז געהאַלטן
װ אַָר ץע 3
געװאָרן אין דער קיך, ביי רחל-לאהן, וו מ'האָט אין די פרייטיקיצן"
נאַכטסן געזונגען רעװאָלוציאָגערע לידער. אָבער זינט דעם לערערם
אַרעסט, --- האָט דער , זשאַרגאָן" אַרײינגעצויגן זיך פון דער קיך אין דער
שטוב, און כמעט באַהערשט דאָס גאַנצע הויז, צוזאמען מיט דער שולע.
די טעכטער, וועלכע זענען צוגעוװווינט געווען, אַז ליטעראַריש אויסדריקן
זיך קאָן מען נאָר אינעם פּוילישן לשון (דער פאָטער האָט נאָך צוגעלאָזט
דעם , זשאַרנאָן" פאַר אויפקלערונגס-אַרבעט צווישן די פינצטערע מאַסן),
-- זענען דורך די ליטעראַרישע שאַפונגען פון זייער שיצלינג געווונען
געװאָרן פּאַמעלעך פאַר דער יידישער שפּראַך. דורך דער צייט, װאָס דער
לערעד האָט זיך געפונען אין , פּאַװויאַק", און מירקין האָט רעאָרגאַניזירט
די שולע, זענען מיט דעם בחור-ליטעראַטס הילף, איינגעפירט געװאַרן
געוויסע ענדערונגען. מ'האָט אייננגעפירט קורסן פאַר דער יידישער שפּראַך
אין די העכערע קלאַסן. אין די נידעריקע איוֹ מען גאָר איבערגענאַנגען
אויף די קינדערס מוטער-שפּראַך. אַלֶע האָבן זיך געשראָקן פאַרן לערער,
ווען ער װעט אַהיימקומען פון תפיסה און געפינען די דאָזיקע ענדערונג.
נאָר צו אַלעמענס איבערראַשונג האָט דער לערער הורוויץ, נאָך זיין באַ-
פרייאונג --- נישט נאָר אַקצעפּטירט די רעפאָרם, װאָסט איז געװאָרן איינ"
געפירט, אָן זיין װויסן, אין זיין ?עבנס-ווערק, נאָר ער האָט זי געפונען
פֿאַר וויכטיק און נויטווענדיק און ער האָט זיך איר געווידמעט.
זעט זיך אויס, אַז אויך אינעם לערער האָט זיך עפּעס געענדערט.
אל אפ
אי
יאָ, צו יענער צייט, ווען מ'האָט דעם לערער הורוויץ אַרױסגעלאָוט
אויף דער פריי, האָבן די צייטוננען געטומלט ועגן אַן אַטענטאַט, װאָס
איז אויסנעפירט געװאָרן אויף אַן עסטרייכישן פּרינָץ אין אַ סערבישער
אָדער בולנארישער שטאָט.
דער פאַקט אַליין אין קיינעם נישט אָנגענאַננען, אַ חוץ די ליידיק-
גייערס, װאָס האָבן נישט מער װאָס צו טון, נאָר אָפּצונעבן זיך מיט ציי-
טונגען לעזן, -- האָבן טייל באַדױערט דעם פּרינץ און אַנדערע האָבך
געזאָנט:
--- אַ שיינע ריינע כפּרה אויף אים, זאָל ער נישט קריכן דאָרט,
4 שלום אַש
ווו מען בעט אים נישט. -- נאָר גערעדט האָט מען, אַז ס'קאָן דערפון
אַרוסקומען אַ מיאוסע מעשה.
באַלד אָבער האָט מען אין דער גאַנצער געשיכטע פאַרגעסן, יעדער
איינער האָט געהאַט זיינע אייגענע זאָרגן און איז געווען פאַרנומען מיטן
שטיקעלע ברוים, און איבערגעלאָזט די פּאַסירונג פאַר די צייטוננען ---
זאָלן זיי זיך שלאָגן קאָפּ אין דער װאַנט --- און פאַר ליידיקנייערס, װאָס
האָבן נישט װאָס בעסערס צו טון, נאָר אָפּצוגעבן זיך מיט פּאָכיטיק.
ביי די הורוויצעס אין הויז איז קיינעמס קאָפּ איצט נישט געשטא-
נען צו פּאָליטיק, און מען האָט דער גאַנצער פּאַסירונג נישט געשאָנקען
די מינדסטע אויפמערקזאַמקײט.
קאַפּיטל 20
דער שמראל אין װאַלך
נאָך אין די בית-מדרש-יאָרן האָט דער לערער חורוויץ געהאַט די גע-
װווינהייט זיך צוֹ באָדן זומער-צייט אין קאַלטע טייכן. די תפיסה, און
אויך נישט זיין זונס טויט, האָבן נישט געקאָנט די דאָזיקע לוסט אָפּטױטן
ביי אים, אַזױ וי זיי האָבן נישט נעקאָנט אָפּטױטן זיין בחוריש נעמיט.
וי אַ נוטער ייד פאַרפעלט נישט צו דאַװנען, אַזוי האָט דער לערער הור-
וויץ נישט פאַרפעלט אין די זומער-פאַרנאַכטן זיך צו באָדן אין דער
וייסל,
אַמאָל האָט ער געשלעפּט זיינע זין צוֹם באָדן, איצט האָט ער מיר-
קינען געפירט יעדן פאַרנאַכט אויפן ווייס?-ברענ.
איינמאָל אין אַזאַ זומער-פאַרנאַכט, ווען זיי זענען ביידע אַהײמגע-
גאַנגען פון באָדן, אָפּגעקילטע און פרישע, האָבן זיי אָנגעטראָפּן אויף
זייער באַלעבטע נאָסן. די נאַסן זענען געווען ממש פאַרטרונקען פון מענ-
טשן. אין אַלַּע ווינקלען זענען נעשטאַנען קופּקעס, רעדלעך מענטשן, גע-
האַלטן די נאָר-װאָס געקויפטע ,עקסטרעס" אין האנט, און מיט שרעק
אין די אוינן ווענן עפּעס:װאָס דיסקוטירט, ר י
ס'האָט זיך אױיסנעלאָזט, אַז די געשעעניש, װאָס האָט זיך פאַר-
װ אַ ר ש ע 5
לאָפן פאַר אַ טעג אַכט צי צען, און וועלכע מ'האָט שוין נעחאָט פאַרגעסן,
די נעשעעניש פון דעם אַטענטאָט אױף אַן עסטרייכישן פּרינץ אין א
סערבישער אֶדער בולנארישער שטאָט (די גוטע יאָר ווייסן, װאָס פאַראַ
מדינה דאָס אין), -- האָט געבראַכט פאָלגן. עסטרייך האָט נעשטעלט
פערביען אן אולטימאַטום, --- און די צייטוננען האָבן אויסנעדריקט די
מורא, אַז מען שטייט פאַר אַ וועלט-פייער.
ווען מירקין און דער לערער זענען אַרויפגעקומען אין שטוב אַרײן,
האָט פונקט רחלד-לאה שבתכ-געמאַכט. דאָס הייסט, זי האָט נאָר װאָס גע-
האט די פּאָדלאָנע געװואַשן, מיט זאַמד אויסנעשיט און ברייט די פענצ-
טער נעעפנט. העלענקע, א באָרװעסע, מיט נאַקעטע, אויפנעשארצטע
הענט, האָט דער מאַמען צונעהאַלפן אויסקילן די שטובן. די ווייבער האָבן
צוערשט נישט געװאָלט די מאַנספּאַרשױנען אַריינלאָזן אין שטוב, ביז די
פּאַרלאַנע וועט זיך נישט אויסטריקענען. דערהערט די נייעס, אויף װאָס
מ'ריכט זיך, האָט רחל-לאה דאָס מאָל פאַרקוקט, אַריינגעלאָזט די מאַנס-
פּאַרשױנען אין דעם געוואַשענעם צימער מיט אַ באַמערקוננ:
--- מיר איז עס שוֹין אַלְץ איינס, אט עס וװעט געשען.
מ'האָט נישט געקאָנט וויסן, צי זי מיינט דאָס אױיף דעם ועלטי
פייער, װואָט שטייט-פאָר, צי אויף איר געװאשענער פּאָדלאַנע, -- און
אפשר אויף ביידע.
נאָר באלד איז דער , זשאכלינער" אויך געקומען אֶנצולויפן מיט אן
, עקסטראַ".
ער איז געווען אויסערגעווענלעך אויפגערוימט, כמעט פריילעך קאָן
מען זאָגן. אַן אומפאַרשטענדלעך און אומבאַקאַנט ליכט האָט געברענט
אין זיינע אוטרואיקע שװאַרץדאַפּלען, און אַזױ וי זיינע אויגן, אזוי האָט
ער אויך אַליין נעצשפ?ט. נעחאַלטן אין דער געזונטער האַנט די , עקסטראַ",
האָט ער מיט דער קראַנקער עפּעם א טריאומפירנדיסן זשעסט געמאַכט.
--- איר האָט'ס שוין נעלעזן?
דער לערער און מירקין זענען פון די נייעס זייער ערנסט געװאָרן,
דאָס גאַנצע הויז האָט געהאָט אַרומנעכאַפּט אַן אַננסט פאַר דעם אוט-
באַװװוסטן, און אַלע זענען געווען דעפּרימירט און נידערגעשלאָגן און
האָבן אָנגעקוּקט דעם ,זשאַכלינער" פאַרװונדערט איבער זיין אויפנע-
רוימטקייט,
316 ש לום אַשׁ
--- ס'קאָן זיין, אַז איצט, וי מיר זיצן דאָ, שפּרײזן שוין אַריבער
די עסטרייכישע סאָלדאַטן די סערבישע גרענעץ, די האַרמאַטן קלאַפּן
שוין. און ביי אונדז װעט עס זיך אויך באַלד אָנהייבן, -- זאָגט דער
, זשאַכלינער? צו די שווייננדיקע מאַנספּאַרשױינען.
--- און װאָס איז אויף אייך די שמחה? -- פרענט דער לערער אַ
דערשטוינטער,
-- װאָס איז אויף מיר די שמחה? -- דער פּסקידין האָט זיך אָנ-
געהויבן! -- שרייט-אויס דער , זשאַכלינער? און אַן אומפאַרשטענדלעכע,
טריאומפירנדיקע פרייד זעצט אים אַרױס פון די אויגן, אַזױ וי ער װאָלט
כאָטש געווען דער, װאָס האָט דאָס געבראַכט אויף דער וועלט:
--- דער פּסק-דין, --- שרייט ער אויס, --- פאַר די זינד, פאר דעם
מערדערשן פאַרברעכן. אַ מבול, אַ מבול ועט קומען איבער דער וועלט
און װעט זי געבן אַ װאַש-אָפּ, אוי, וועט ער זי נעבן א וואַש-אָפּ! א מבול,
װאָס זיי האָבן אַליין געבראַכט אויף זיך מיט זייערע פארברעכערישע
זינד,
-- איך פאַרשטײי אַלֵץ נאָך נישט די פרייד, װאָס איר האָט דער-
פון? --- פרענט ווידער דער לערער אַ דערשטוינטער.
--- די פרייד? --- איר פֿאַרשטייט נישט. פ'ברעכט אַלץ צוזאַמען,
די נאַנצע ליגנערישע וועלט, די פאַרברעכערישע, אין איר פונדאַמענט,
מיטן דאַך אויף די ווענט -- וי אַ קאָרטן-הויז. די זונהדיקע, מיאוסע
וועלט -- זאָל זי פאַלן. זאָל זי באַנראָבן ווערן אונטער די זינד, װאָס
זי האָט געבראַכט אויף זיך. דערנאָך, ווען זי װעט שוין ליגן אַ חרובע,
אַ פאַרברענטע, --- וועלן מיר, מיר פון אונטער אירע חורבות אַרױס-
קריכן --- און מיר וועלן זי אויפבויען אויפסניי, אויף נאַנץ אַנדערע יסו-
דות, אויף נגערעכטע, אויף מענטשלעכע. עס וװעלן מער נישט זין
קיין אונטערדריקטע און קיין אונטערדריקער. אַלע, אַלֶע -- װעלן מיר
זוֹין =-= == החסך == |
נאָר דער לערער האָט אים נישט געלאָזט פאַרענדיקן זיין פּאַטע-
טישע רעדע. דער לערער איז פאַר אויפרענונג בלייך געװאָרן, און קע;ן
זיין געװווינחייט איז ער אויפגעשפּרונגען פון זיין אָרט, צונעלאָפן צום
, זשאַכלינער?, אים אָנגעכאַפּט ביי די פּלייצעס און אָנגעהויבן צו שאָק-
ײװ אַ ר ץע 57
לען. מען האָט געמיינט, אַז ער װויל אים דערשטיקן. אַזױ האָט עט אויס-
געזען.
דער לערער האָט געהאט איין װאָרט גרייט אין זיין מױל:
--- אַרױיס פון מיין שטוב! אייער נעביין זאָל זיך דאָ נישט געםו-
נען! --- נאָר אָנשטאָט דעם האָט ער געזאָגט ציטערנדיק, אַ בלייכער, און
צעקריצנדיק יעדעס װאָרט אין זיינע ציין:
--- אויף בלוט ווילט איר בויען אייער וועלט?! ניין, ניין. --- דאָס
בלוט, וועט אייך אַליין פאַרשװעמען, איר אַליין װעט באַנראָבן ווערן
אונטער די חורבות! פון קיין שלעכטס -- קאָן קיין גוטס נישט אַרױיס-
קומען, --- האָט זיך דער לערער אנגעהויבן צו באַרואיקן נאָכן ערשטן
זעטיקן זיין כעס. ער האָט אָפּנעלאָזט דעם , זשאַכלינער", אַביסעלע פֿאַר-
שעמט פאַר זיין אויסכרוך -- און זיין שטים איז געװאָרן מער נאַטיר-
לעך.
--- איר פאַרשטייט, װאָס איר האָט געזאָנט? --- מענטשלעכע לעבנס
שטייען אין קאָן,. טױזנטער און טויזנטער יונגע אומשולדיקע נפשות
וועלן פון דער וועלט גיין. מענטשן וועלן צוריק חיות ווערן, איינער װועט
דעם אַנדערן פרעסן, --- און איר ווילט דערפון אַ וװועלט בויען? -- ניין,
ניין! איך על אייך זאָנן, װאָס עס װועט וערן, -- האָט זיך שוין דער
לערער אינגאַנצן בארואיקט און צוריק אַוועקנעזעצט זיך אויף זיין אָרט:;
--- מיר וועלן צוריקגיין דורך דער בלוט-באָד אין מיטלאַלטער אַרין,
מיד וועלן אויסמעקן יעדע שפּור פון ציװויליזאַציע און פּראָגרעס. מיר
וועלן זיך א רוק טון, --- אָװאַ, זוי ווייט. די וועלט װועט פול ווערן מיט
שנאח, מיט ניפט. די וועלט װועט וערן אַ ווילדער װאַלד, װאָס איין
מענטש ועט אויפן אַנדערן אין געיעג גיין. איך וויל גאָרנישט טראכבטן,
װאָס װעט ווערן, -- פאַרשטעלט זיך דער לערער די אױיגן, און רעדט
מיט אַ ווייטיקדיקער שטימע, וי פאַר זיך אַלײן: -- געמיינט, אַז װאָס
-- װאָס, נאָר צו דעם וועלן מיר שוין נישט דערגיין; אַז דער מענטש-
לעכער פּראָגרעס איז דערנאַננען אַזױ ווייט, דאָס זיי וועלן שוין קיינמאָל
נישט אָנכאַפּן זיך אין דעם דאָזיקן באַרבאַרישן מיטל. ס'איז דאָך באמת
צו פאַרצווייפלען! עס דאַכט זיך דאָך טאַקע אויס, אַז מיר בלאַנדזשען
ערנעץ אין א װויסטן חלל. ס'איז נישטאָ קיין לאָניק אין אונדזער נעשיב-
טע, נישטאָ קיין פּראָנרעס אין אונדזער אַנטװיקלונג, נאָר מיר מאַכן אוֹם-
318 ש לום אַשׁ
זיניקע זיג-זאַגן. װו איז דער אינהאַלט? װו איז דער באַווייז, אַז מיר
גייען טאַקע פאָראוֹיס; אַז אַזא מענטש, װי ער, -- װוייזט ער אױפן
דערשטוינטן , זשאַכלינער", -- אַ פאַציאַליסט ניבע-טאָ, אַן אידעאליסט,
אַ קעמפער פאַר גערעכטיקייט, פאַר אונטערדריקטע, --- בויט זיין צו-
קונפטיקע װעלט אויף אַ פונדאַמענט פון בלוט און מענטשלעכע פּגרים!
--- וי װועט אויסזען די וועלט, װאָס װועט שטיין אויף אזא פונדאמענט?
-- נישט קיין וועלט װעט עס זיין, נאָר אַ גיהנום, איר פאַרשטייט?
--- שרייט-אויס דער לערער. -- אַ ניהנום, אָנגעפילט מיט חיות. אַ חיה
האָט דאָך איצט גערעדט, נישט קיין מענטש, נישט קיין סאַציאַליסט,
און אַז ער רעדט אַזוֹי, --- וואס זאָלן שוין אַנדערע זאָגן? --- ניין, די חיה
שטעקט אין אונדז אַלעמען, און מיר נייען צוריק אין שװאַרצן, מערדע-
רישן װאַלד אריין, אָן אַן אויסוועג און אָן א האָפענונג.
אַ שטילקייט האָט געהערשט נאָכן לערערס רייד. דער , זשאַכפי-
נער" האָט מורא געהאַט דאָס מויל צו עפענען. נישט דערפאַר, ווייל ער
האָט נישט געהאַט קיין אַרגומענט צו ענטפערן, נאָר ער האָט זיך דער-
שראָקן פאַרן לערערס אויפרעגונג.
נאָר רחל-לאה, זיצנדיק אין איר ווינק? ביים אויוון (כאָטש זומער,
אויס געוווינחייט) מיט טעפּל טיי אין האַנט, האָט מיט איין האַנט
פאַרלייגט זיך אַ פּאַס נרויע האָר, װאָס האָבן זיך אַרױסגעריסן פון איר
שייטל? און זיך אָנגערופן אין אַ שטילן, רואיקן טאָן;
--- מיין מאַן, --- דוֹ קאָנסט מיר טון, װאָס דו ווילסט, נאָר איך ועפ
דיר זאָנן, אַז דער , זשאַכלינער" האָט רעכט, איידער אזא וועלט -- איז
שוין טאַקע נלייכער אַ שװארצער ואַלד.
דאָס האָט דעם , זשאַכלינער" צונענעבן מער מוט, און ער האָט צ|-
געלייגט מיט אַ כיטרע שמייכעלע:
--- וואָרים די מלחמה האָט זיך דען איצט אָנגעהוֹיבן? --- די מל-
חמח האָט זיך דאָך שוין לעננסט אנגעהויבן. װאָס איז דער חילוק צי אין
דער פאָרם, צי אין אן אנדערער? מ'דאַרף נאָר וויסן, אויף וועלכן צד מען
שטייט, - |
-- ער האָט דען נישט רעכט? -- זאַנט רחל-לאח פון איר ווינקפ-
/אַרױס. --- בלוט ניסט זיך דאָך סיי וי סיי. ביז איצט האָט זיך עס נע-
װ אַ ר ש ע 9
גאָסן באַהאַלטענערהײט, קיינער האָט נישט נעװווסט דערפון, -- איצט
וועלן אַלע זען.
דער לערער האָט זיך אַרומגעקוקט הילפלאָז, װי ער װאָלט ביי ווע
מען הילף געזוכט, ער איז פאַרצווייפלט געװאָרן, און אוממעכטיק די הענט
אַראָפּגעלאָזט, פאַרבייסנדיק די ליפּן אין א יאושדיקער גרימאַסע,
נאָר דאָ איז אים אומנגעריכט מירקין נעקומען צו הילף.
מירקין, וועלכער איז געזעסן אין אַ ווינקל מיט העלעוקען און ערנסט
צוגעהערט זיך צוֹ דעם אויפרעגנדיקן געשפּרעך, װאָס אין אָנגענאַנגען
אין שטוב, האָט האַרטנעקיק געשוויגן, װי עס װאָלט אים שוער געווען
אױיסצואַרבעטן זיך אַ מיינונג פֿאַר זיך. מ'האָט שוין נעמיינט, אַז ער
וועט זיך באַגנוגענען מיט צוהערן. אומגעריכט האָט ער גענומען א װאָרט,
און וויי?ל זיין שטימע איז געווען אַ נידעריקע און זיין טאָן אַן אויסער-
געווענלעך רואיקער, האָט עס אין דער אויפברויזונג, װאָס האָט געהערשט
פון דער פייערדיקער דיסקוסיע, נעמאַכט פון אֶנחייב:אָן אַן איינדרוק,
און אַלע האָבן זיך צונעהערט צו אים אויפמערקזאם,
--- מיר דאַכט זיך, -- האָט מירקין זיך אָננגערופן, --- אַז איר האָט
ביידע א טעות. אי הער הורוויץ (יעדעס מאָל װען עס איזן מירקינען
אויסגעקומען זיך צו ווענדן צום לערער, איז ער געקומען אין אַ פאַר-
קעננחייט. ער האָט נישט נעװווסט וי אים צו טיטולירן, מחותן צי שווער,
-- האָט ער באַנוצט דעם נאָמען, נאָר אין אַ שטילן טאָן), אי דער חבר
,זשאַכלינער?. ביידע האָט איר נישט אין באַטראַכט גענומען דעם וויכ-
מיקסטן פאַקטאָר אין די טרויעריקע געשעענישן. --- ווער מאַכט די מל-
חמה? -- די מלחמח מאַכן מענטשן. און איך נלויב אין מענטשן. דאָס
מענטשלעכע גיימ-מיט מיט דעם מענטשן אומעטום, ווו ער געפינט זיך.
עס קאָן פאַרשטומט וערן, פאַרטרונקען ווערן דורך העץ-מיטלען, דורך
אויפגערייצטע ליידנשאַפטן אויף איין טאָג, אויף צען, אויף אַ יאָר. --
נאָר דאָס מענטשלעכע װועט זיך אין אים אויפוועקן און בייקומען אַלַע
ליידנשאַפטן און אַלֶע זינד. איך ווייס נישט, אױף װי לאַנג עס גייט
דער פענטש אין שװואַרצן װאַלד אַריין, --- האָט מירקינס שטימע ביי די
דאָזיקע ווערטער געציטערט פאַר ערנסטקייט. -- איך ווייס אויך נישט,
זואָס עס דערװאַרט אים אויף יענער זייט װאַלד, צי װועט ער טאַקע נעפי-
גען די צווייטע וועלט, וועגן וועלכער חבר , זשאַכלינער" רעדט. איך נלויב
0 ש לכו ם אַש
אויך, װי דער הער הורוויץ, אַז אויף קיין בלוטיקן פונדאַמענט קאָן מען
נישט בויען. נאָר איך גלויב אויך נישט, אַז דער מענטש װעט איבער"
בלייבן בלאָנדזשען אין װאַלד. ווייסט איר פאַרװאָס? --- דערפאַר, ווייל
דער מענטש נעמט-מיט מיט זיך אין דעם שװאַרצן װאַלד אַרײין זיין
מענטשלעכן אינסטינקט, און דער דאָזיקער אינסטינקט װעםט אים ראַ-
טעווען, װי ער האָט אים ביז איצט דערהאַלטן און צונעפירט אים צו
דער מדרנה, װו ער געפינט זיך... דאָס מענטשלעכע אין מענטשן װעט
זיך באַלד אָנהייבן בונטעווען קעגן דעם װאַלד. דער מענטש װעט אַרױס"
קומען פונעם װאַלד מיט פאַרבלוטיקטע נעגל פון כרודער-מאָרד, --- אָבער
אַ שעמעוודיקייט װעט ליגן אויף זיין פּנים און אַ געלייטערטקייט אין
זיין האַרץ, וי אַ קינד, װאָס האָט זיך איינגעריכט אין בלאָטע און קומט-
צוריק צו זיין מוטער מיט פאַרשמירטע הענט. אַ פינצטערע נאַכט רוקט
זיך אויף אונדז, נאָר איך האָב נישט קיין מורא, איך האָב פאַרטרויען
צום מענטש, ער װעט אַרױסשפּרײזן פון אַלע וועלדער און נעכט, װאָס
כיינן זיך אויף זיין וועג. וי זינ-זאַגיש דאָס זאָל זיך נישט אויסווייזן, איז
דאָ אַ לאָניק אין זיין נאַנג, און אַ ציל אין זיין וועגיי.
אַ טויטע שטילקייט האָט געהערשט אין שטוב נאָך מירקינס ווער-
טער. דער לערער האָט געבוינן זיין קאָפּ צו דער ערד, אָנגעלענט אויף
זיינע הענט. אַזױ האָט אויך געטון דער זשאַכלינער". עס האָט אים
אָפּנענומען דער חשק צו דעם ענטפער, װאָס איז געווען פאַרטיק אויף
זיין צונג. דאָס זעלבע דער לערער. זיי האָבן דערפילט, אַז נישט קיין
ווערטער זענען דאָ גערעדט געװאָרן, נאָר עס האָט זיך אַנטפּלעקט פאַר
זיי אַ הייליקער גלויבן פון אַ מענטשן. |
דאָס פּוליל
אין ארגענטינע
רעדאַקטאָר: מאַרק פורקאָוו
ביו איצט דערשינען:
1) מאַרץ טורקאָט: מלכה אֶושִיאנִי דערציילט..
2) ה. ד. נאָמבערג: י. ?. פּרץ
3) װ. גראָסמאַ-י. װטיערויס: טרעבלינקע
4) פּרץ גראגאטשטיט: מיין חרוב שטעט? סאָקאָלאָװו
פ9) ישראל טאַבאַטסבלאַט: חורבן לֹאֲדזֹשׁ
6) רובבל: באַרג הורבן (קאַפּיטלען פּוילן)
/) אַלחט צײטלי: אין אַ ליטעראַרישער שטוב
8) דײר ח. שאָשטעס: פּלן -- 1946
9) ז. סעגאַלאַװיטש: טלאָמאַצקע 15
16) מ. װדעלמאַן געלעכטער דורך טרערן
1) דײר מאיר באַלאַבאַן: די יידן-שטאָט לובלין
2 ישראל אפרת: היײימלאָזע יידן
8) דײר יעקב שאַבקי: אין שאָטן פון עבר
4) דוד פליוטער: אַ הויז אויף נזשיבאָוו
9) דײר חלל זײדמאן: מאָנבוך פון ואַרשעװוער געטאָ
16) קינדער-מאַרטיראָלאָגיע (זאַמלונג פון דאָקומענטן)
7 חיים גראדע: פּליטים
יכ זידנטוים
ביכער-סעריע פוֹן דעם צענטראַל-פארבאנד פון פּוילישע ייהן
אי
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקוימט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
(אויספארקויפט)
8) ש. קאטשערגינגססי: פּאַרטיזאַנער נייען!... (ווילנער געטאָ)
9) פרידע זרובבל: נע ונד (פאַרצייכענונגען פון אַ פּליטה)
י20) מרדכי שטריגלער. מאידאנעק
1 יעקב לעשצינסקיי אויפן ראַנד פון אָפּנרונט
/22) ז. סעגאַלאַטיטש: געברענטע טריט
) אברחם טייטלבוים: ואַרשעװוער הייף
24) טאַנאַ פוסס: אַ װאַנדערוננג איבער אֶקופּירטע געביטן
8) ט. ל. שגײידערמאַן: צווישן שרעק און האָפענונג
26) לעטש פיגסלשטיט: מנילת פּוילן
7) יאָנאַס טורקאָט: אַזױ איז עס געוען.. (חורבן װאַרשע)
28) ש. איזבאַ. , אומלענאלע" יידן שפּאַלטן ימען
29) יעקב פאט: הענעך
/30) דײר י. קערמיש. דער אויפשטאנד אין ווארשעווער געטאַ
31) שמחח פּאָליאסיעװיטש: א טאָג אין טרעבלינקע
2) מרדכי שטריגלער: אין די פאבריקן פון טייט
8) אברהם נחתומי. אין שאָטן פון דורות
4) יחיאל לערער. מיין היים
9) יוסף װאָלף: לייענענדיק פּרצן...
60) צפורח קאצענעלסאָן - גאכומאָט: יצחק קאצענעלסאָן
7) י. הירשהויט: פינצטערע נעכט אין פּאַוויאק
8) גחום סאָקאָלאָט: פּערזענלעכקייטן
9) רחל ה. קאָר: היים און היימלאָזיקייט.
0) א. אלמי. מאָמענטן פון אַ לעבן
41) מנשה אונגער: פּשיסכע און קאצק
42) מ. בורשטי: איבער די חורבות פון פּלױנע
8) מ. קיפניס + הונדערט פאָלקס-לידער
4) ז. סעגאלאַטיטש : מיינע זיבן יאָר אין תל-אביב
48) דיר חײם שאָשטעס. א ועלט װאָס איז פארביי..
6) שלמח װאגט + חורבן טשענסטאָכאָװ
7) אברהם זאָט: יאָרן אין וואנדער
48) טש. אזבאַן - פאמיליע קארפּ (ראָמאן) באנד איינס
9) ש. איבאַן. פאמיליע קארפּ (ראָמאן) באנד צוויי
0 דײר א. מוקדוני : מיינע באגעגענישן (זכרונות)
1) ר, שושנח טאַהאַ: אין פייער און פלאַמען (טאָנדבוך)
2) י. י. טרונס: די יידישע כּראָזע אין פּױלן
8) יאָגאַס טורקאָט: אין קאַמף מאַרן לעבן (זכרונות)
4) יצסט פֿערלאָט- די מענטשן פון עקזאָדוס 1947" (ראָמאַן)
9ס) פּנסס ביזבערג. שבת יוסטובדיקע יידן
0) שלום אש: פּעטערבורג
7) שלום אש: וארשע
עס דרוקט זיך און דערשיינט בקרוב :
חיים גראַדע: שיין פון פאַרלאשענע שטערן
יאנוש קאָרטשאַט: משהלעך, יאָסעלעך, ישראליקלעך.
דוד פּלינקער : אין שטורעם (ראָמאן)
בעלכאטאָט (זאמל-בוך)
ד"יר עמנואל רינגעלבלוסי צו דער געשיכטע פון יידו אין פּול; /
קאדיע מאלאדאָוסקי. אמאָל איז געווען..
דײר יצחסט שיפּער. קאפּיטלען נעשיכטע
רבקח קויאטטאװסטי. פון לאנער אין לאנער
ז101ק100 646 10110100 56 סזעגן 1746
2 1949 06 6זע1000100 646 30 410 61
109 1 6110/09 )37611005 114110 1666,
)3011001408 1976, 131160008 1108.
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11